Áleýmettik jelide kúnine san túrli alypqashpa pikirlerge toly komentarıler jazylady. Birin qoldasań, ekinshisin joqqa shyǵaryp jatasyń. Biraq keıde alańdatarlyq máseleler jarıalatyny da ras. Sonyń bir aıǵaǵy retinde IýNESKO mamandary osydan birneshe aı buryn kúmándi zertteýdiń shetin shyǵardy. Olardyń sózine sensek, «Qazaq tili bolashaqta joıylatyn tilderdiń qataryna jatady eken. Árıne, aqıqat deýge aýzyń barmaıdy. Degenmen bul máseleniń jelide asa qyzý talqyǵa túskeni ras.
Óziniń feısbýk paraqshasyndaǵy jazǵan maqalasynda Rýslan Túsipbekov muny joqqa shyǵardy jáne oǵan qarsy birneshe dálelder keltirdi. Buǵan biz de qosylamyz.
«IýNESKO qazaq tilin joıylyp ketý qaýpi bar tilderdiń qataryna engizgen. Joıylyp ketý qaýpi bar til tek turmystyq jaǵdaıda ǵana qoldanylady. Al bilim salasynda, ıaǵnı mektepter men JOO-da qoldanylmaǵan til joıylyp ketý qaýpi bar tilderdiń qataryna engiziledi. Qazir joıylý qaýpi bar tilderdiń qataryna qazaq tilinen bólek belarýs, bashqurt jáne chývash tili bar.
Iá, belarýs tiliniń jaǵdaıy túsinikti. Belorýssıa elinde turǵyndardyń kópshiligi ana tilin biledi, alaıda stýdentterdiń 98 paıyzy orys tilinde bilim alady. Sonymen birge oqýshylardyń kópshiligi orys mektebinde oqıdy.
Qazaq tilin belarýs tilimen salystyrý aqylǵa qonbaıdy. Sebebi, Qazaqstanda ózge ult ókilderin qatar eseptegenniń ózinde oqýshylardyń 75 paıyzy qazaq tilinde bilim alady. Al qazaqtardyń qazaq mektebinde bilim alý kórsetkishi 90 paıyzǵa teń. Elimizdegi oqý oryndarynda da osyndaı jaǵdaı. Jalpy eseptgende 70 paıyz stýdentter qazaq tilinde bilim alsa, qazaq tilinde bilim alatyn qazaq stýdentteriniń taza kórsetkishi 85 paıyzǵa jýyqtaıdy.Taǵy bir aıta keterligi, belarýs tilinde sóıleıtinderdiń sany 6 mln adamǵa jýyqtasa, qazaq tilinde - 15 mln. Biraq eń bastysy, táýelsizdik alǵannan keıingi az ǵana ýaqytta qazaq tili qaryshtap damydy. Qazaqstandaǵy qazaq tilinde sóıleıtin adamdardyń sany 2 esege ósti jáne áli de ósý ústinde. Al qazaq tilin bashqurt nemese chývash tilimen salystyrý múldem durys emes. Qazirgi ýaqytta ókinishke qaraı bashqurttar men chývashtar óz táýelsizdigin alǵan joq.
Sol sebepti IýNESKO qazaq tilin joıylyp ketý qaýpi bar tilderdiń qatarynan alyp, qaýipsiz tilder qataryna qosýdy ótinemin». Mine Rýslan Túsipbekov óziniń áleýýmettik paraqshasynda osylaı deıdi. Árıne Rýslannyń pikiri qosylýǵa turarlyq. Alaıda...
Qandaı tilder joıylady?
Taǵy bir azamatymyz Asqat Qasenǵalı facebook –tegi paraqshasynda
«Tildiń de mamonty bolady. Ǵylymda ólgen, ıakı ólý aldyndaǵy tilderdi solaı ataıdy» deıdi.
«Álemde jyl saıyn birneshe til joıylyp ketedi. Óziniń myńdaǵan jyldyq qalyptasý tarıhyna qoldy bir siltep, qulpytasqa aınalyp, joq bolady. Afrıka men Azıa, Eýropa men Amerıkada bul úrdis úzdiksiz júrip jatyr.
Bir tildiń joıylýy qandaı qaıǵy? Odan asqan qasiret joq shyǵar myna ómirde?!. Bir til joıyldy, demek bir ult joıyldy. Sol ult qalyptastyrǵan mádenıet, tarıh joq boldy degen sóz.
Afrıkany alyp qaraıyqshy. Bıshýo tilinde - 1, beraký tilinde - 2, nlýý tilinde - 3, mabıre tilinde - 3, baldemý tilinde - 5, ndaı tilinde - 5, ndjerep tilinde - 6, mpre jáne masalat tilderinde - 10-12 adam sóıleıdi. Ol adamdar ólgen sátte, bul tilder de joıylady. Myna álem tipti ondaı tildiń bolǵanyn da umytyp ketedi. Óıtkeni osy ýaqytqa deıin joıylǵan 2000-nan astam tildiń qaısysyna qaıǵyryp, aza tutqan edik?! Sondyqtan til joıyldy degende, ult joıyldy deý kerek.
Qandaı tilder joıylady? Birde-bir ǵylymı eńbek jazylmaǵan, birde-bir memlekettik zań qabyldanbaǵan, sóıleý aıasy kúıbeń tirliktiń deńgeıinen kóterilmegen tilder sózsiz joıylady. Ýaqyt keńistigine baılanysty jańa sózdermen tolyqpaǵan kedeı tilder joq bolady. Sondyqtan qazaq tilin ǵylymı tilge aınaldyrý asa mańyzdy. Qazaq tiline sapaly túrde kitaptardy aýdarý – sonyń bastamasy. Qazirgi «100 kitap jobasynyń» kitaptaryna osy turǵydan rıza boldym. Endigi tańda memlekettik qujattar men zańdardyń barlyǵy derlik memlekettik tilde qabyldanýy qajet. Sonda ǵana qazaq tiliniń róli arta túspek. Bizdiń til «mamont tilder» qatarynan tabylmasyna senemin, alaıda onyń tek qana kúıbeń tirliktiń tili bolyp qalýyn qalamaımyn».
Asqat Qasenǵalıdyń alańdap otyrǵany beker emes. Qazirgi jahandaný dáýirinde tildiń túıtkili sheshilmese, ol mindetti túrde joıylady. Biraq IýNESKO mamandarynyń jasap otyrǵan boljamyna esh senýge bolmaıdy. Óıtkeni biz táýelsiz elmiz. Dinimiz, dińimiz, yqylym zamannan kele jatqan tarıhymyz, salt-dástúrimiz, memlekettiń tilimiz bar.
«Uly dalanyń jeti qyry» nemese qazaqtyń tili qunarly
Prezıdent Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jalǵasy retinde taǵy da «Uly dalanyń jeti qyry» atty ultqa qatysty baǵdarlamalyq qujatyn jarıalady. Bul bizge rýhanı baǵdarsham ispetti.
«Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastaı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajetti dáıekterimiz de jetkilikti. Birinshiden, qosqan úlesi keıinirek sóz bolatyn protomemlekettik birlestikterdiń deni qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi elementterin qurap otyr. Ekinshiden, biz aıtqaly otyrǵan zor mádenı jetistikter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kópshiligi osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge taraldy. Úshinshiden, keıingi jyldary tabylǵan tarıhı jádigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologıalyq jańalyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Bul jádigerler Uly dalanyń jahandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi. Tipti, qazaqtyń keıbir rý-taıpalarynyń ataýlary «qazaq» etnonıminen talaı ǵasyr buryn belgili bolǵan. Osynyń ózi bizdiń ulttyq tarıhymyzdyń kókjıegi buǵan deıin aıtylyp júrgen kezeńnen tym áride jatqanyn aıǵaqtaıdy... Bizdiń tarıhymyzda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, qabyldaı bilýimiz kerek», - dedi Prezıdent. Demek, Elbasy atap kórsetkendeı, tarıhy tereńde jatqan ulttyń tili eshýaqytta joıylmaýy tıis. Óıtkeni dúnıe júzindegi eń qunarly tildiń birinen sanalatyn qazaqtyń tiliniń bolashaǵy áli alda.
Qazaq tilinde qansha sóz ben sóz tirkesi bar?
Mysaly, 2015 jyldary baspadan shyqqan 15 tomdyq Qazaq tiliniń túsindirme sózdigine 150 myńnan astam sóz ben sóz tirkesi engizilgen. Al sol 15 tomdyqtyń 2017 jyly jaryq kórgen syǵymdalǵan úlgisi retinde shyǵarylǵan Qazaq tiliniń bir tomdyq úlken túsindirme «Qazaq sózdiginde» 106 myń ataýly sóz ben 48 300 sóz tirkesi qamtylǵan.
Máselen, qyrǵyz aǵaıyndardyń shyǵarǵan 2 tomdyq túsindirme sózdiginde 50 myńnan astam ǵana sóz ben sóz tirkesi bar eken. Ózbekterdiń 5 tomdyq túsindirme sózdigine 80 myńǵa jýyq sóz ben sóz tirkesi engen. Stambulda ábden tolyqtyrylǵan 11-shi redaksıamen shyqqan túrik tiliniń túsindirme sózdigine 92 myń ataý sóz kirgen, sóz tirkesterin qosa eseptegende 130 myńnyń mańaıynda shyǵady.
Al qazaq tiliniń bir tomdyq úlken túsindirme «Qazaq sózdiginde» 106 myń ataýly sóz ben 48 300 sóz tirkesi qamtylǵan. Bul – qazaq tili dúnıe júziniń 30-dan astam halyqtarynyń tilderi ishinde eń baı til ekendigin dáleldeıdi. Mamandardyń aıtýynsha, dúnıe júzindegi eń baı til – arab tili bolyp esepteledi. Onda 12 mln 300 myń sóz bar. Bul kórsetkish aǵylshynsha 700, qazaqsha 600 myńdy quraıdy. Conymen qazaq tili álemdegi eń baı tilderdiń qatarynda bolyp esepteledi.
Demek, budan shyǵatyn qorytyndy: qazaq tili joıylady deý kúpirlik, múmkin emes ári júzege aspaıtyn nárse.
Memlekettik tildiń mártebesin qalaı kótere alamyz?
Ol úshin eń aldymen ózimiz talapshyl bolýymyz kerek. Jalpy biz «memlekettik til –qazaq tili. Sondyqtan qyzmettiń barlyǵy da qazaq tilinde bolýy kerek» dep oılaımyz. Til týraly másele kóterip, onyń oryndalýyn talap etkende bir nárseni eskere bermeımiz.
Jalpy tilge qatysty kez kelgen áreketińiz dáleldi bolýy úshin bolǵan oqıǵany aldymen beınekamaraǵa túsirip alǵanyńyz jón. «Tipti oqıǵany beınekamaraǵa túsiretinińizdi de eskertip qoıǵanyńyz da» artyqtyq etpeıdi.
Sodan keıin sizdiń sotqa túsirgen talap aryzyńyzda ózińizge qatysty aqparattardyń tolyq bolǵany durys. Eger aryzda ótinish ıesiniń tolyq aty-jóni, turǵylyqty mekenjaıy, JSN, telefon nómiri kórsetilmese, anonım bolyp esepteledi. Mundaı ótinish eskerilse de, qarastyrylmaıdy.
Sondaı-aq, «Til týraly» zańdy buzǵany úshin jaýaptylyq Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 75-babynda atap kórsetilgen. Jaýapkershilikke tartylǵandar Til týraly zańnamany buzǵany úshin 10-20 aralyǵynda AEK mólsherinde aıyppul tóleıdi. «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» jáne «Til týraly» zań da bar. Osy zańdarda «ótinish, aryz, suraý qaı tilde tússe, sol tilde jaýap beriledi» dep kórsetilgen. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy qandaı? Kez kelgen azamat qazaq tilinde jaýap alýy úshin suraqty nemese talap-aryzdy tıisti oryndarǵa qazaq tilinde qoıýy nemese jazýy kerek. Janyńyzda bolǵan azamattar oqıǵanyń kýáger bolsa, ony da tirkeýge bolady. Sonda ǵana máseleniń tolyqqandy oryndalýyna kózińiz jetedi. Jalpy munyń barlyǵyn da baıbalamǵa salmaı, saýatty túrde osylaı zańnyń aıasynda sheshýge bolady.
Bizde til úshin kúresip júrgen tulǵalar jeterlik. Mysaly, Oǵyz Doǵan, Rýza Beısenbaıtegi, Dos Kóshim jáne taǵy basqalar. Belsendiligimiz artsyn!
Qazaq tiline qurmet – ózimizden...
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXVII sesıasynda Qostanaı oblystyq fılarmonıasynyń baspasóz hatshysy Alla Chechetkına Assambleıa delegattary men Tuńǵysh prezıdent Nazarbaevtyń aldynda jalyndy sóz sóıledi.
–Men Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdany Tasty aýylynyń týmasymyn. Ultym –moldavan. Aty-jónim – Alla Chechetkına. Ózim qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetinen sýsyndap ósken balamyn. Negizi, qazaq tilin bilý úshin, men sıaqty, kórshi Kúmis ájeniń myjymasyn jep ósý kerek. Al sizder, myjymanyń qandaı as ekenin bilesizder me? Qoldyń sary maıy qosylyp, myjylǵan ystyq taba nannyń dámi áli kúnge tańdaıymnan ketpeıdi. Degenmen, óz ata-anama da alǵys aıtqym keledi. Sol kisilerdiń aqylymen men qazaq synybynda oqydym. Saqypjamal degen alǵashqy ustazymnyń arqasynda qazaq tiliniń qasıetin sezindim. Qazirgi tańda Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde Jýrnalısıka mamandyǵy boıynsha magıstratýrada oqımyn.
Men, qazaqtyń nanyn jep, sýyn iship óskendikten, eń aldymen qazaq tiline qurmet kórsetilýin talap etemin. Memlekettik tilde sóılemesek, bilýge tyryspasaq, bizdiń táýelsizdigimizge, egemendigimizge qosqan úlesimiz nemen ólshenedi? Barlyq qandas baýyrlarymdy qazaq tilin bilýge, súıýge, ómirine rýhanı azyq etýge shaqyramyn. Jahandaný zamanynda qazaqy tárbıe umytylmasa degen tilegim bar. Bizdiń aýylda qyz balanyń keshki ýaqytta kóshe kezip júrgeni uıat, ersi sanalatyn. Ózimnen keıin ósip kele jatqan sińlilerim de osy tárbıeden alshaqtamasa eken deımin, –dedi Alla Chechetkına.
Dımash - álemdi qazaqsha sóıletip jatyr!
Áleýmettik jelidegi keıbir pikirlerdi qarap otyrsaq, biz qurdymǵa ketip bara jatqandaı kórinemiz. «Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyldan assa da, memlekettik tilde nege sóılemeımiz?», «Qazaqtyń tili qurydy». «Bárine kináli – bılik, olar Reseıdiń tilinde sóıleıdi». Biraq bulaı dep baıbalam salǵanymyzben, tildik jaǵdaı túzeldi me? Joq.
Negizi nıet etken adamǵa qazaqtyń qunarly tili men sóz máıegin úırený túk qıyndyq týdyrmaıdy. Tek áreket, taǵy da nıet kerek. Bir ǵana mysal qazaqtyń talantty balasy Dımash Qudaıbergen Alla bergen talantynyń arqasynda tórtkúl dúnıeni qazaq ánimen moıyndatty. Onyń myqtylyǵyna qazir bári bas urady, moıyndaıdy jáne baǵalaıdy. Tipti Dımashtyń fanattarynyń ózi qazir qazaq ánin shyrqaı bastady. Qarapaıym adamdardy bylaı qoıǵanda, portýgal ánshisi Lara Aleıxo Dımash aıtyp júrgen halyq áni «Dýdar –aı» men ««Umytylmas kúndi» qazir qalaı náshine keltirip oryndaıdy?! Ras, judyryqtaı ulymyzdyń arqasynda qazaq mádenıeti men qazaq tili álem sahnasynda ekspansıaǵa shyqty. Buǵan tek qýanýymyz kerek. Demek, evolúsıalyq jolmen de til, áýen, áýez arqyly da álemdi jaýlap alýǵa bolady.
–Dımash - álemdi qazaqsha sóıletip jatyr! Aǵylshyn tilin bir Dımashtyń ysyryp shyǵarýǵa qabiletti! Shetelde jappaı qazaqsha úırený Dımashtyń arqasynda júrip jatyr. Týa bitti, qazaq jerinde turyp sóılemegenderge aqsha shyǵyn etkenshe, álemdi qazaqsha saıratyp jatqan Dımashqa qarjy quıý óte tıimdi, –deıdi óner salasynyń mamany, teatrtanýshy Saıa Qasymbek.
Demek, tiliń barda tirshiligiń odan ary jalǵasa beredi. Memlekettik til, ıaǵnı, qazaq tili - álemdegi alty myńǵa jýyq tilderdiń ishindegi qoldaný órisi jaǵynan jetpisinshi, al til baılyǵy men kórkemdigi, oralymdylyǵy jaǵynan alǵashqy ondyqqa endi. Sondaı-aq, ol dúnıe júzindegi aýyzsha jáne jazbasha til mádenıeti qalyptasqan alty júz tildiń jáne memlekettik mártebege ıe eki júz tildiń qatarynda tur. Al mundaı qunarly jáne qadirli til eshqashan joıylmaıdy.
Ultqa ulttyq ıdeologıa kerek
«Til besikte bekıdi, úıde qalyptasady, boıǵa uıalaıdy, shańyraqta shyńdalady, mektepte damıdy, sóılegende jetiledi, jazǵanda qalyptasady» Bul til janashyry Asyly Osmanovanyń túıindi sózi.
–«Qazaqstanda ulttyq ıdeologıanyń joqtyǵy ultaralyq qarym-qatynasty búldirip barady. Taıaýda dárihanaǵa kirip, qazaqsha dári surasam, satýshysy: "Ia vash ıazyk ne ponımaıý" deıdi. "Siz Qazaqstanda turasyz, sondyqtan qazaqsha bilgenińiz jaqsy desem, " álgi qyz mizbaqpastan "Znat vash ıazyk ne obázana!" dep qarap tur. Óńinen baıqap turmyn, orys emes - uıǵyr ma, ázirbaıjan ba, birdeme. Ómirde osyndaı jaǵdaımen jıi kezdesemiz.
Basqa ult ókilderiniń kóbi Qazaqstanda osy memlekettiń ıesi qazaq halqy ekendigin uqqysy kelmeıdi.
Bul neniń saldary? Bul bıliktiń ulttyq memleket emes AQSH-taǵy sıaqty azamattyq memleket qurý baǵytyn ustanyp otyrǵanynyń saldary. Qazaq halqyn dıaspora deńgeıine túsirýge umtylý - baıaý jarylatyn mına. Ári mundaı saıasat túptiń túbinde ultaralyq qaqtyǵystarǵa soqtyratyny ókinishti.
İs júzinde bizdiń elimizde 130 ult turady degen beker Únemi aıtyp kelemiz. Qazaqstanda jalǵyz ult Qazaqtar ǵana turady (!!!) jáne basqa ulttardyń dıasporalary mekendeıdi. Dıasporalar memleket quraýshy ult bola almaıdy. Bizdegi nemisterdiń – Germanıasy, orystardyń – Reseıi, ózbekterdiń – Ózbekstany, poláktardyń –Polonıasy, gúrjilerdiń - Gúrjistany, t.b. dıasporalardyń tarıhı Otandary bar. Qazaqtyń basqa Qazaqstannan basqa Otany joq.
Búginde Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń sany 72 paıyzǵa jýyqtady. Bireýler qalaı tosqaýyl qoıǵysy kelse de, Qazaqstanda qazaq memlekettiligi damıtyn bolady. Halyqaralyq normalar boıynsha halqynyń úshten eki bóligi jergilikti ult bolsa, ol memleket kópultty emes monoultty memleket bolyp sanalady. Sondyqtan Qazaqstandaǵy ult saıasaty jalǵan "kóp ulttylyqtan", "kóp etnostyqtan" barlyq dıasporalardy memleket quraýshy qazaq halqy men memlekettik tildiń tóńiregine toptastyrý saıasatyna aýystyrylýy tıimdi! Prezıdenttikten úmitkerler aldaǵy ýaqytta osyny eskerýge tıis!». Bul– qoǵam qaıratkeri, pýblısıs Marat Toqashbaev aǵamyzdyń sózi.
...Buǵan bizdiń de alyp qosarymyz joq. Memlekettik tildiń mereıi óssin! Endeshe til úshin kúres toqtamaı, jalǵasa beredi.
Berik BEISENULY
