Tapa-tal tús. Tymyrsyq qala. Munarly aspan. Qysqa ıýbkanyń tar etegin súıemdep, biz ókshe qyzyl týflıin taq-tuq basyp, Almaty vokzalyna taban tiregen sunǵaq boıly, symbatty kelinshek issaparǵa, álde qydyrýǵa shyqqan bolar. Qumyrsqadaı qujynaǵan qalyń top arasynan jyljyp ótip kýpege kirgen ol qyzyl sýmkasyn aq bilegine ilip, qara kózildirikti kelesi qolymen shekesine ysyryp, ishtegi shal men kempirge erin tyjyrtqan.

– Amansyń ba, qalqam? – dep úlken kisiler jarysa qalbalaqtap jatyr. Aqqý moıyn, aq tamaǵyn kerbezdene sozyp, qarsy aldyndaǵy egde jigitke kóz qıyǵyn qydyrtyp ótti.

– Aqjol bolsyn bıkesh! – dedi jigit kirpik almaı qadala qarap. “Qunajyn kóz súzbese, býqa buıdasyn úzbeıdi”. Qyransha shúılikken sary baýyr búrkit qıaly qyrda jortqan qyzyl túlkini jez tyrnaǵymen búrip áketerdeı qomdanyp baryp sharasyz shoqıa bergen.

– Ant urǵan, báriń birdeısiń, – jigitti oı kózimen oqyp úlgirgen kelinshek, – Qandaı suryqsyz salqyn, – dedi tyrsıǵan qos anaryn tumsyq tusynan emizte súıkep, dóńgelek bóksesin tumsa baıtaldaı laqtyra dálizge shyǵyp. – Átteń! Birde shól, birde kól, keıde shaıtan, keıde perishte kóńil-aı deshi! – dep kúrsinip jiberdi.

Ol Armanmen turmys qurǵanǵa deıin eliktiń laǵyndaı oınaq salǵan. Alyp ushqan órt shaǵynda shoq basyp, qutty uıasyna qonǵan úsh jylda qursaq kótermeı júrdi. Bedeýligin betine aıtyp kúıeýi kinálaıtyndy. Sondaı bir sátterde shyn súıgen jandy jolyqtyra almaǵanyna nalyp qaradan-qarap burq-sarq kúıge túsetin. Es ketip, úmit úzilgen. Keıin edel-jedel eki bala týdy. Onysy kúıeýine ǵaıyptan taıyp bolǵandaı kórindi.

– “Aýrýdyń ózi katelik” degen Gıpokrat. Aıǵyrlyq jasaı almasa kimnen kóredi, ol úshin ata-anasy kináli me? – dep qazan qaınatardaı sybanyp alǵan kezindle óz oıynan ózi úrkip, – Bul sózimdi ózgeniń qulaǵy shalsa she, qaıdaǵy bir bozókpe qatynnyń bos belbeý baıyn dattaǵany nesi-eı, deıtin shyǵar, bala súıgim keletin qylaýdaı armanymdy ózgeler qaıdan túsinsin, – dep artynsha aqtalyp arpalysqa túsetin.

Toqymyn baýyryna alyp týlaýyndaǵy birden-bir sebep kúıeýiniń kúı-jaıyna tirele bergen-di. Qansha degenmen, áıeldiń joly jińishke emes pe?! El tutastyǵyna selkeý túsirip, er-azamattyń ar-namysyna tıetinin qý ishi qylp etip sezgen. Ózimshil órkókirek minezin moıyndaǵysy kelmese de, otqa maı quıyp, kóńilge kirbeń túsirýden tiksindi. Belden muz oranyp, qan maıdannan qaıtyp kelip shubyrtyp nemere-shóbere súıgen qarttyń “uly dalada qanat qaqqan urpaq eshqashanda borkemik bolmaıdy” degenin gazetten kózi shalyp qalǵany bar edi. Sodan soń jarapazan salyp jarıa ete berýden tartynyp tek Tańsáýle apkesine baryp “tabannan syz ótip, sýyq tıipti” dep bar syryn kúmiljip otyryp jetkizgen.

Aıymnyń sheshesi otaǵasymen dámi jaraspaı ajyrasyp tyndy. Ashshy sýǵa áýes qatyn kuıeýdi tyńdasyn ba?! “Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq”, ózi bılep, ózi tóstegen. Kele-kele azǵyn sýdy talaı erkekpen sary qymyzsha sapyra soraptady-aý kelip. Kóldeneń kók attynyń ermeginde júrip ishkilikke salynǵany sonshalyq, ernine tımese kebersip shólirkeıtin. Ádette, “qýlyǵy qyryq esekke júk” bolar qubylǵysh bolyp ketetin. Onysy ishkende shatqaıaqtap ádirem qalady. Esersoq sóz estip eseıip, búlk etpes bezbúırek ómirge eti úırengen qyzyn aıryqsha áspetteıtinin qaıtersiń, tipti onyń kózinshe Tańsáýleni jábirlep qorlaýyn doǵarmaı-aq qoıdy.

Tańsáýle jórgeginde jetim qalyp, ákesi Aıymnyń anasyna úılendi. Ol  qarshadaıynan Aıymdy týǵanyndaı baýyryna basyp álek bolatyn. Bólek jatyrdan shyqqan shıki ókpe aýzyna túsken árbir dándi túgendep, áýel deseń butyna ilgen jańa dambalyn kórip kókiregin órt shalatyn. Sonda da elemeýge tyrysatyn. Sheshesi “sharanadan shyqqaly shekken azabyn jan balasyna bermesin” dep músirkemesten balalar úıine bir jola tapsyryp jibergende kóńili qurǵyr ábden qaldy. Kóp ótpeı ógeı sheshesiniń jumbaq jaǵdaıda kóz jumǵanyn kórshi-qolańdary san-saqqa joryp jetkizdi. Ony estigende ótken kúnin elestetýge dáti batpaǵan. Sylqıa siltep júrip sespeı qatqan qatynnyń sońynda jetim qozydaı jetilmeı búldirshin qyz Aıym qaldy.

Saǵat tiliniń shyqyldap soqqan úni tolassyz kelip-ketip jatqan árbir adamnyń ǵumyryn áıgilep túrǵandaı estiletini eskerile bermeıdi. Sol kóp pendelerdiń biri sekildi Aıym óziniń qalaı boıjetip shyǵa kelgenin ańǵarmaı qalǵan.

“Jatyryna tartty” degen sóz týra Aıymǵa qaratylǵandaı, sóılegen sózi, júrgen júrisi, jatqan jatysy, tamaq ishkenine sheıin sheshesine uqsap ketken. Keskin-kelbeti sheshesin quıyp qaptap qoıǵandaı deıdi kóz kórgender. Ony qoıyp qyzylkóz qyzǵanshaq derti de bar desedi. Sol ádet qanyna sińip, alpys eki tamyrynda búrshiktep, “altyn dán” sıaqty árbir túıirshik tikanin qýalaı máýelep “...ózdi-ózi sybyrlasyp...” eliktirip esirte me, kim bilsin?

Quıyndaı júıtkigen otarbanyń oń qaptal jaǵynda qalyqtaı syrǵyp qalyp bara jatqan jerdiń sonaý kók jıeginen arqan boıy kóterilgen kúnniń altyn araı shýaǵy Aıymnyń úlbiregen ulpa júzin dir-dir etken áınekten enteleı sebelep óbe tústi.

Balalar úıindegi Tańsaýleniń taǵdyry shym-shytyryq shyrmaýǵa toly edi. Ol keıin Aıymmen birge turdy. Sol kezde jalbyr shashty, tanqy tanaý ártis sońynan qalmaı salpaqtap júrdi. Ony kórgen Aıymnyń alaquıyn oıy arbanyń atyndaı týlap ala jóneldi. Apasynyń aldyn orap, álgi jigitti ózine qaratyp alǵan sol bir túni, baqyt qushaǵyna batqandaı kúı keshken.

– Sensiz qalaı ómir súrip kelgem, – dedi sabazdyń taqymynda sur jylandaı ıirilip.

– Men baqyttymyn! – dep qysa túsken jigit. – Ony emes, seni súıip em, – dedi qolań shashynan sıpap.

– Ómirde eshkimdi súıip kórmeppin, – túkti tósine basyn qoıyp. – Óz-ózimdi qalaı aldap júrgenmin, – dedi kózindegi aqmonshaq jasqa erik bere solq-solq óksip. Ókinish, muń, qorlaný zar-zapyran loqsyp qotaryla tógildi. Kók kórpe búrkengen jalańash tán muzdap qaltyrady.

Ol júkti bolyp qalǵanyn estitkende, saıran saýyqshyl jalbyr shash shoq basyp alǵandaı yrshyp ketken. Ómirge aı-kúni tolyp ekinshi bala kelgen. Jaryq dúnıe esigin ashqan sábıdiń kinási joq árıne. Aldynǵy balasy da kúıeýinen emes-tin. Onyń ákesi álgi aspaqqa asylyp ólgen alqash Qurman bolatyn. Ony esine alsa qudyqta jatyp, qulaǵynda qur baqa oınaǵandaı túrshigip ketedi.

Bar páleli qupıa syrlaryn sandyqqa salyp, teńizdiń tereń túbine tastap túnergen túnder men kóńilsiz kúnderdi ótkerip jatty. Ótken ómirdiń ókinishin báribir umyta almaı-aq qoıdy. Bir kúni kúıeýi sylqıa toıyp alyp kelip “qoınyńdaǵy qatynyńa senbe” dep tilin shaınaı, “tot basqan qara qaqpan” dep simirtti. Qoı aýzynan shóp almas, qoıdaı qońyr minez baıynyń ot alyp, qopaǵa túskeni kóz aldynda qalyp qoıdy.

“...Sheshe kórip ton pishken” dástúrden ada ósken Aıymnyń sory bes eli eken. Ol sharap býyna shalqyp shattyq izdedi, ártisti áýlıe kórip áýmeserlik kezinde baıyz tappaı baıansyz baqytty baıyrqalady, mańdaıyma buıyrǵany sol dep maldanyp-masaırap júrip, qapıada qarmaq qapty, qara san soǵyp tyndy. Ózin jarty qudaıdaı sezingen sezim selge ketken. Endigi ómirdiń máni men sáni joqtaı kórinedi.

Astana-Almaty, Almaty-Astana qustyń qos qanatyndaı tústik pen teriskeıdegi alyp qos shahar arasynda asfált, temir, áýe joldary arqyly qısapsyz halyq kúni-túni, qysy-jazy arly-berli damylsyz sapyrylysyp jatyr. Áne, kóptiń ortasynda elýdi eńsergen, dembelshe qaryndy, jataǵan deneli, býryl shashty, qyrma saqaldy, shyrpylyp kúzelgen seldir murtty Amangeldi tur.

“Almaty-Astana 109-júrdek poıyz birinshi jolǵa kelip toqtady” degen habarlama estildi. Eki ıyǵynan dem ala syrǵyp yshqyna kelip tizgin irikken otarbanyń on úshinshi vagonnyń esigine ol antalaı qarady.

– Aıym kelýińmen! – dedi qapsyra qushaqtaı betinen súıip.

Kelinshektiń qolynan jetelep, taksıdiń esigin ebelekteı júrip aıqara ashty. Sodan Astana-Palastyń irgesindegi meıramhana tórine baryp quıryq qondyrdy.

Bular bir-birin kópten beri jaqynnan tanyp biledi. Budan buryn talaı qońyraýlasqan, ótken-ketken ómir syrlaryn shertisken. Jol boıy kúıisinen jańylyp, kóńil-kúı ushty-kúıli bolyp óz-ózin tappaı kelip edi. Endi shat-shadyman kúıge bólenip otyr.

Sulýǵa artylyp, sulý segiz qyrly, bir syrly jigittiń jeteginde júrse nesi aıyp?! Qulyn músin arýǵa arbalyp, nede bolsa qurbandyqqa shalyndym dedi me, báıbishem shańq etip, mamyrajaı mezgildiń berekesin qashyrmasyn dep oılady ma, qalta telefon únin tunshyqtyryp tastady.

Kelinshek tarelkadaǵy salatty shanyshqy ushymen oımaqtaı aýzyna súńgitip, súıir saýsaǵymen salfetkany alyp, úlbiregen ernine sylaı súrtip, súrtkini ústelge qyrlap qoıyp, kúlimsireı qarady.

– Sizge jetkenshe asyqtym.

– Senem, senem, men de taǵatym taýsyla kúttim.

Ekeýi vıskı iship qyzara bórtip aldy. Mahabbat, baqyt týraly ashyq-jarqyn hamsalar qyzdy-qyzdymen tonnyń ishki baýyndaı ámpeı-jámpeı boldy da qonaq úıge qaraı tartqan. Tabaldyryq attaı salysymen bir-birine asyla artylyp, qunyǵa súıisip, qushyrlana aımalasty. Bir kúngideı bilinbeı bir apta óte shyqty.

– Endi ne bolady? – dedi jolǵa shyǵar aldynda qımastyqpen.

– Qolyńnan ustap... – dedi sózin jutyp irkile bergen Amangeldiniń kózine maı basqan báıbishesi elestep. – Qysqa kúnde qyryq qubylǵysh qytymyr qys sıaqty qara qatynnyń qytyǵyn tapqansha, qary qalyń qatty qysta qyryp júrip qar alǵan álde qaıda ońaı, – dep ishteı oı aǵysynan tez sytylyp shyǵyp shıryǵa shırap ala qoıdy. Oǵan on kúnnen soń baratyn bolyp sóz berdi.

Ertesi, tús áleti, Abylaıhan dańǵylyn jaǵalaı Raıymbek kóshesinen ótip, jol jıeginde taksı kútip beıǵam turǵan Aıymdy, kenetten soǵylysqan eki mashınanyń biri shaıqalaqtap kelip murttaı ushyryp túsirdi. Qas pen kóz arasy qyp-qyzyl qanǵa bókken ol jansaqtaý bóliminde úshinshi kúni kesh bata tynysyn toqatty.

“Aıym, sensiz qaıtyp ómir súrem, aıtshy!” degen hattar qarsha borady. Órimdeı ýyz balapan taǵdyryndaǵy jan-jarasy jazylmaı qyrshyn qıylǵan qaıranda-qaıran arý-ǵumyrǵa qońyraý shalyndy. At basyn Almatyǵa burdy. Aıdaı arýyn biletin bir jan tappady.

P.S. Qalamda jazyq joq. Órbigen istiń izimen qalt-qult qadam basty. Áńgimeniń qaz-qalpy aqyl-tárbıe berip jartpasa da tórkini ashshy sabaq bolar. Qosh! Týra jolda táýbe keltirýge násip etkeı delik. “Qumyrsqanyń basqany táńirge aıan” deıdi ǵoı.

Baǵaı Nazarbaıuly