Biz tabıǵattan ana qurlym alshaqtap baramyz. Endi elý jyldan keıin ana degen uǵymdy oıǵa alǵanda adamzattyń keýdesin qurmet kernemeıtin bolatyn shyǵar. 10-tamyzǵa deıin elimizde «Balany omyraý sútimen emizý» aptalyǵy júredi. Bul týraly aqparat kelip túskende júregim zyrq ete qaldy. «Ana sútimen tamaqtandyrý Halyqaralyq aptalyǵy emizýdi saqtaý, yntalandyrý jáne qoldaý úshin 1990 jyly tamyz aıynda qabyldanǵan DDU men IýNISEF-tiń Innochetıalyq deklarasıasyna baılanysty ótkiziledi» eken.
Rasymen balany ýyzyna jarytpaý bizdiń elde, qala berdi álemde úlken máselege aınalyp bara jatqany ǵoı. Analardyń balany ýyzyna jarytpaýyna túrli sebepter bar. Eń basty sebep-jumysbastylyq. Ipotekaǵa úı alyp, nesıege toı jasaǵan eki jastyń bireýiniń jumyssyz qalýy- qasiret. Dekrettik oryn balanyń 3 jasyna deıin saqtalǵanymen, jumys basty analardyń 80% bala úsh jasqa tolmaı qyzmetine qaıta oralady. Al ekinshi sebep- analardyń balany shynymen de jarytpaýy eken. Túptep kelgende jarytpaýdyń sebebin adamdar óz qolymen jasap alǵan. Birinshiden, bizdiń tamaqtanatymyz- tabıǵı qunarly as emes. Jartylaı fabrıkat taǵamdar, dárige pisken jemis-jıdekter, GMO arqyly óndirilgen kókónister adamnyń geniniń ózgerýine aıtarlyqtaı yqpal etip jatyr. Ashyǵyn aıtqanda álemde gendik soǵys bastalyp ketken. Jer asty baılyǵyna senip, tutynatyn asty kórshiden tasýǵa ádettengen biz sekildi eldiń bundaı soǵysta jeńiske jete alýy múmkin be? Kúnniń qyzýynan qýat alyp, japyraǵyn samal terbep, tamyryna toǵannan aǵyp kelgen sý nár bermegen kókónis qalaı daıarlanyp jatyr? Kókónisti bylaı qoıǵanda, adamdy da probırkada kóbeıte alatyn deńgeıge jetkenbiz. Rasymen, bir qaraǵanda ol-deńgeı. Bedeýlik pen belsizdik jaılaǵan zamanda ǵylymnyń mundaı múmkindikke ıe bolǵany qandaı tamasha?! Alaıda máseleni tóńkerip qarap kórińizshi. Dúnıege bala alyp kelý múmkindiginiń tómendeýi- bizdiń tutynǵan taǵamymyz ben turmystyq zattarmyzǵa da qatysty bolyp shyǵypty. Demek, beleń alyp otyrǵan máseleni biz qoldan jasap alǵanbyz. Biraq ony moıyndaǵymyz kelmeıdi. Aýrý-astan. Birinshi ret oqyp otyrǵan joqsyz bul máteldi. Myńynshy ret oqysaq ta mán bermeımiz. Mán bergende qaıtemiz? Tipti qazir qalaǵa tasymaldanatyn maldyń óziniń qalaı bordaqylanatynyn bilesiz be? Spırt zaýatynyń qaldyq suıyqtyǵy jáne syranyń qaldyǵymen bordaqylanatynyn estip qalyp júrmiz. Biraq amal neshik? Et jemesek tisimiz syrqyraıtyn qazaqpyz. Al jegen etimizdiń túri anaý. Sonda jańa bosanyp, sorpalanyp otyrǵan jas ananyń sorpasynyń betine álgi spırttiń qaldyǵy shyqpaǵanda, ne shyǵady? Qazirgi balany omyraýmen emizýdi jarnamalap otyrǵan kúnimiz «aınalaıyn » shaqqa aınalady. Sebebi ǵalymdar aldaǵy ýaqytta qoldan uryqtandyrý men probırkada damytý adam aıtsa nanǵysyz nátıjege qol jetkizedi dep otyr. Tipti medısına ilimine arnalǵan arnaıy saıttarda áıel zatynyń «bala týý qasiretinen» bir jola qutylatyny týraly boljamdar da aıtylǵan eken. Inkýbator balapandardy bir temperatýrada ustap, jumyrtqadan shyǵarý múmkindigine ıe bolǵan adamzat ony jasaı almaıdy dep oılaısyz ba? Sonda áıel zaty toǵyz aı bala kótermese, tolǵatyp týmasa, oǵan tas emshegin jibitip ımese, ne úshin kerek? Árıne áıel kerek. Hromasoma degen bar emes pe? Hromosomalardy saqtaý maqsatynda ǵana adamzat «urǵashylardy» qajet etedi. Qajet etkende de urǵashylar onsyz da defısıtke aınalady eken. Ǵalymdar áıel zatynyń defısıtke aınalatynyn shyǵystyq dúnıetanymmen sabaqtastyryp otyr. Shamasy Shyǵysta er adamnyń qoǵamdaǵy belsendiliginiń joǵary bolýyna baılanysty ǵylym damyǵan sátte uldy bolǵysy keletinderdiń sany da arta túsetin bolsa kerek. Bir ǵana balaly bolýǵa múmkindigi bar qytaılyqtar ǵylymnyń ol jetistigin múlt jibermeýge tyrysyp baǵýda. Al ár qytaıdyń ot basynda tek qana ul bala dúnıege keletin bolsa, onda tyqyrdyń taıanǵanyn uǵý onsha qıyn emes.
Janýarlardy qoldan uryqtandyrý máselesinde mamandar mashyqtanyp aldy. Endi ony adamdarǵa paıdalanýda osy ǵasyrdyń bel ortasyna jetkende úlken nátıje kórsete alamyz dep boljam jasalǵan eken. Janýarlar demekshi, bala kezimdegi bir oqıǵa esime túsip otyr. Oı salý úshin oraıy kelgende aıtqan da durys bolar. Keńes úkimeti ydyraǵan soń, Kolhoz ben Sovhoz ıesiz qaldy emes pe? Ókimetke josparmen sút tapsyratyn fermalar jekeshelene bastady. Bizdiń kórshi aýylda sıyr fermasy bar bolatyn. Sıyr bolǵanda da tuqymy arnaıy asyldandyrylǵan Máskeýden alyp kelgen dáý-dáý ala sıyrlar ǵoı. Jekeshelenip jatqan soń, álgi sútti sıyrdyń ekeýin ákem satyp alyp keldi. Ózge malǵa erip júre almaıtyn, óriske shyǵyp jaıylyp úırenbegen baıǵus sıyrlardyń bireýi on kúnge jetpeı taýdan qulap, kúırep qaldy. Jambasy opyrylyp túsken sıyr aqyry mal bolmady. Al ekinshisi kóktemge ilindi. Onda da óriske ketkende barlyǵymyz sol ala sıyrdyń tilegin tilep otyratynbyz. Ol baıqus sál qylpyq qarǵa da taıyp jyǵylyp jatýshy edi. Kóktemge ilingen sıyrymyz tóldedi. Úp-úlken sıyr buzaýdyń sharanasyn jalap tazartýdy da «bilmeıdi». Bilmegendi qoıyńyzshy túısinbeıdi de. Sebebi ol daıyn dúnıege úırengen. Ol týa salysymen fermadan buzaýyn bólektep, maıynan ajyratylǵan kók sút beriletin bolǵan. Sóıtip taraǵan úkimettiń arqasynda álgi baıqus ala sıyr «ana baqytyna» kenelip, buzaýyna emirenip kórdi. Buzaýyn emizer kezde de mehnat shekti. Oǵan da tózdi. Biraq kelesi jyly qysyr qaldy. Sebebi ol qoldan uryqtandyrylyp kelgen mal bolatyn. Asyl tuqymdy, boıy túıeden bıik sıyrdyń tabıǵı jolmen buzaýly bolýy týraly ǵalymdar bas qatyryp jatpaǵan. Qudaı-aý úkimet taraıdy degendi kim oılady deısiń? Kelesi jyly buzaýlamaǵan sıyrdyń ary qaraıǵy taǵdyry aıtpasa da túsinikti ǵoı. Adamdar da ala sıyr sekldi bir tuıyqqa kelip tireledi. Sebebi biz tabıǵat dep atalatyn altyn qazyǵymyzdan alshaqtap baramyz.
Aınur Tóleý
