– Arman myrza, qazaq balasynyń álemdik deńgeıdegi halyqaralyq sha­ra­larǵa jetekshilik etip, basy-qasyn­da júrgeni kóńilge maqtanysh uıala­tady.
 Arman qýyp, alysqa ketip, Túr­kıada turyp jatqanyńyzǵa birneshe jyldyń júzi bolypty. Aty-jónińiz­ge syrttaı qanyq bolǵanymyzben, ja­qynyraq sóılesýdiń reti endi ke­lip otyr. Sondyqtan áńgimemizdiń ál­­qı­s­sasyn ózińizben tanysýdan bas­ta­saq...
– Men burynǵy Keńes odaǵynda taý-ken oryndary, transformator jáne ekskavator zaýytymen áıgili bol­ǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kentaý qalasynda dárigerler otba­syn­da dúnıege keldim. Ákem Nurmahan Jaqaı – joǵary sanatty dáriger-ýro­log. Tájikstanda týǵanyna qaramas­tan, ońtústiktiń naǵyz qazaqy adamy. Kentaý qalalyq máslıhatynyń depý­taty, Qazaq tili qoǵamynyń tóraǵasy, densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi jáne Kentaý qalasynyń Qurmetti aza­maty. Bolmysy óte qatal, onyń qas-qa­baǵyna qarap-aq kóńil kúıiniń qandaı ekenin birden ańǵaramyz. Balalaryna degen súıispenshiligin ashyq kórsetpese de, báribir bizge degen mahabbaty men meıirimin júrekpen sezinemiz. Anam Qymbatkúl Jaqaeva da dáriger, anes­tezıolog-reanımatolog. Úıdegi bala tárbıesimen aınalysqan, bizben birge mektepke baryp, bárimizdi oqytqan, odan qalsa bı, mýzyka úıirmelerine, sport mektepterine jetektep, tynym tappaı tasyǵan kisi. Sol eńbeginiń arqasynda men irili-usaqty jeti túrli oqý ornynda oqyp, joǵary kásibı bilim aldym. Ózimnen keıin Abaı, Abylaı esim­di egiz eki baýyrym bar. Olardyń da óz qoldary óz aýyzdaryna jetken, jo­ǵary bilimdi mamandar. Abaı munaı kompa­nıasynda qaýipsizdik menedjeri bolyp jumys isteıdi ári sheteldik áriptes­te­rimen birge qazaqstandyq jumysker­lerge trenıń ótkizedi. Abylaı – zań­ger, úıdiń eń kishisi deýge bolady. Eki inim de aǵylshyn, túrik tilin biledi. Olar da qazaq-túrik lıseıin bitirdi. Ekeýi de úılengen, tátti 4 qu­lyn­shaq ósip kele­di. Balapandardy son­daı qatty jaqsy kóremin. 
Ózime kelsem, áke-sheshemniń tula boıy tuńǵyshymyn ári eń erke bala­sy­myn. Sebebi eki jaqtyń da alǵashqy nemeresi bolǵandyqtan, atam men ájem­niń qolynda óstim. Áli kúnge deıin ata-anam meni erkeletedi, men olar úshin áli de kishkentaı bala sıaqtymyn. Bir ja­ǵynan, meniń uzaq ýaqyttan beri ystyq uıamnan jáne Otanymnan alys júr­gen­digimnen shyǵar...
– Birneshe oqý ornyn bitirgenińizge qaraǵanda, bastapqyda qaı salany tańdaryńyzdy bilmeı, biraz oılanǵan sıaqtysyz. Álde áý basta kózdegen maq­satyńyzǵa jetý úshin jan-jaqty bilim izdedińiz be? Keskindemeshi-dı­zaıner mamandyǵynan bastalǵan jo­ly­ńyz bı álemimen qalaı túıisti?
– Jo-joq, olaı emes. Alǵashqyda ákem bizdiń bımen aınalysqanymyzǵa qarsylyq tanytty. «Er adamnyń bı ónerinde ne sharýasy bar?» dep meni eki inimmen birge mýzyka mektebiniń dom­byra synybyna jazdyrdy. Ózime la­ıyq, shaǵyn dombyram da boldy. Alaı­da úıirmege jylap baryp, jylap qaıta­tyndyqtan, muǵalim «balany óz yntasy bolmasa, qınap, zorlap úıretýge bol­maıdy. Odan da qalaǵanyn oqysyn» dep meni jaqsy túsinip, qoldaý kórsetti. Sodan mýzyka mektebin tastap, bı mek­tebine bara bastadym. Qazaq halyq bıin úırenip, keıinnen bal bıimen aınalystym. Oqýshy kezimde, stý­dent­tik jyldarymda da qol úzgen joq­pyn. Sonymen birge jyl ótken saıyn uıym­dastyrýshylyq qabiletimdi damyttym. Mektepte, ýnıversıtette starosta, stýdentter uıymynyń tóraǵasy bo­-lyp, úlken isterdiń basy-qasynda júr­dim. Ózim ekonomıka fakúltetinde oqy­sam da, teatr jáne óner fakýl­te­tiniń sabaqtaryna da qatystym. Bos ýaqytymnyń barlyǵynda mádenıet sa­raıynan shyqpaıtynmyn. Repe­tı­sıa­lardan qalmaı, ýnıversıtettiń úlken masshtabty konsertterine shyqtym. Budan bólek, beıneleý óneri mektebine baryp, keskindeme-dızaın synybyn 5 jyl oqyp bitirgenmin. Sýret salýdy kishkentaıymnan jaqsy kóremin. Úı­degi barlyq qabyrǵalarǵa sýret salyp tastaǵandy unatatynmyn. Jasyratyn nesi bar, ata-anama men sıaqty maza­syz, árnársege bir talpynǵan, «gıper­ak­tıvti» balanyń barlyq erkelikterin kóterip, tóze bilý óte qıyn boldy. Ási­rese, anama kóp aýyrtpalyq tústi. So­ǵan qaramastan, kóńilim qumartqan úıirmege jiberip, arnaıy mektepterdiń tabaldyryǵyn tozdyryp, qalaǵan ki­tap­tarymdy áperip, adam qataryna qosty. Ásirese, oıynshyqtardy kóp al­dyrtatynmyn. Sózdiń qysqasy, ata men ájeniń balasy bolǵandyqtan, áke-she­shem meniń aıtqanymdy buljytpaı oryndap otyrdy. 
– Ulttyq muralarymyzben qatar, klasıkalyq bılerdi bılep júrip, qa­zaq-túrik lıseıine aýysyp ketkenińiz osy erkeliktiń kórinisi me? 
– Meniń qazaq-túrik lıseıine qa­dam basýyma da anam sebep boldy. Bı men beıneleý ónerinen bólek, sport sa­lasynda da shymyrlyǵymdy baıqap kórdi. Bilim qabiletimdi de nazardan tys qaldyrǵan joq. Mekteparalyq, qalaaralyq baıqaýlarǵa, bilim saıys­taryna qatysqanymdy jaqsy kóretin. Maǵan árqashanda qoldaý kórsetip oty­ratyn. Birde «qazaq-túrik lıseıiniń qabyldaý emtıhanyn tapsyryp kó­reıik» degen usynys tastady. Nátıje­sinde, Kentaýdaǵy daryndy balalar tár­bıeleıtin qazaq-túrik lıseıine qabyldandym. Munda oqyǵan balalar bilimderimen eldi tańǵaldyryp, ha­lyqa­ralyq baıqaýlardan elimizge jeńis týyn kóterip keletin. Bul jetistikter kishkentaı qalanyń ósip, damýyna úl­ken septigin tıgizdi. Kentaýdyń maq­tanyshy da, súıenishi de osy – Kentaý qazaq-túrik lıseıi boldy. Al halyq bıi meniń lıseıde bilim alýyma kedergi bolǵan joq. Qyz balalar men er bala­lar birge oqydyq. Qazaqstan boıynsha eń alǵashqy lıseı bolatyn. Sodan ke­ıingi bilim mekemeleri ekige bólindi. Bizdiń lıseıde aralas oqyǵandyqtan, barlyq óner salasyndaǵy is-sharalar birge atqarylatyn. Munda da men bel­sendi uıymdastyrýshylardyń biri bol­dym ári qyzyl atestatpen bitirip shyqtym.
– Sodan keıin Túrkistan ýnıver­sıtetinde halyqaralyq ekonomıka­lyq qatynastar fakúltetin bitirip, Ankaradaǵy Gazı ýnıversıtetinde ǵylymı dárejege qol jetkizipsiz. Keıin magıstrlik, doktorlyq dıs­sertasıa qorǵap shyǵypsyz. Ustazdyq qyzmetpen aınalysyp, ekonomıka­-lyq jáne menedjment-basqarý fa­kúltetterinde dáris bergen ýaqyt­taryńyz da bolypty. Ǵylym jolyna nege túspedińiz?
– Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnı­versıtetiniń ekonomıka fakúltetiniń halyqaralyq ekonomıkalyq qaty­nas­tar bólimi men Túrkıa ýnıversıtetine qatar tústim. Alaıda úıge jaqyn bol­ǵandyqtan, Túrkistandy tańdadym. Túrik tilin jaqsy meńgergendikten jáne matematıka salasyn jetik bil­gendikten, birinshi kýrsty avtomatty túrde bitirdim. Shyndyǵyn aıtqanda, sabaqqa barǵan da joqpyn. Bul jy­lymdy kóbine uıymdastyrýshylyq sharalarǵa jáne óner salasyna arna­dym. Ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirip, aspırantýraǵa qujat tapsy­-ryp, sol jyly Gazı ýnıversıtetiniń me­nedjment salasy boıynsha magıs­tratýrasyna túsip, eki oqýymdy da úz­dik bitirdim. 
Aǵylshan tilinde dısertasıa ja­zyp, qorǵaǵan ekonomıka fakúlteti­-niń alǵashqy túlegi men boldym. Anam meni tek óner salasynda ǵana emes, pán­dik qosymshalarǵa da aparyp, muǵa­lim­der jaldady. Meniń jan-jaqty je­tilgen qazaq balasy bolýyma septigin tıgizdi. Ábden pisirip, ártúrli qyrymdy damytty. Quddy bir osy jıǵan-tergen bilimim meniń ómir jo­lymda, kásibı izdenisterimde paı­da­ǵa asatynyn aldyn ala sezgen sıaqty. 
Magıstratýra jáne aspırantýrada oqyp júrip, 1998–2002 jyl araly­ǵynda ýnıversıtettiń ekonomıka sala­synda oqytýshy bolyp, sonymen qatar aǵyl­shyn jáne túrik tilderin jaqsy meń­­gergendikten, ýnıversıtettiń ha­lyqa­ra­lyq termınder sózdikterin daıyn­daý komısıasynda da qyzmet atqar­dym. Ankaradaǵy Hajettepe ýnıver­sı­tetiniń menedjment bóliminde doktor­lyq dısertasıamdy qorǵadym. Túrkıa­nyń joǵary oqý oryndarynda aka­demıalyq qyzmetimdi atqardym. Alaıda 2009 jyldan beri TÚRKSOI ha­lyqa­ralyq uıymynda uıymdastyrýshy, úıles­tirýshi jáne qoıýshy baletmeıster bo­lyp jumys isteı bastadym. Ha­lyqa­ralyq jobalardyń kóptigine baıla­nys­ty, ǵylymı akademıalyq kareram ekin­­shi orynda qaldy. Degenmen ǵylymı maqalalar men kitaptar jazyp, ǵylymı halyqaralyq konferensıalarǵa da qa­tysyp turamyn. 
Eger baıqaǵan bolsańyz, meniń bo­ıymdaǵy bulqynǵan qabilettiń arqasy ma, álde qaınaǵan jumys prosesin jaqsy kórgendikten be, eki-úsh jumys­ty qatar atqaryp, barlyq kúsh-qýa­tym­dy ıgilikti isterge jumsaǵandy jaqsy kóremin. 
– Kóptegen halyqaralyq joba­lardyń, kıno-fılm kostúmderiniń, sán aptalyqtarynyń dızaıner-stı­lısi retinde de birqatar eńbek sińir­-gen kórinesiz. Keıin osyndaı iri jo­balardyń úılestirýshisi, qoıýshy re­jısseri bolyp, taǵy bir qyryńyzdy iske qosypsyz... 
– Beıneleý óneri mektebindegi al­ǵan bilimim men dızaınerlik qabiletim óner salasynda kóp kómektesti. My­sa­ly, sýretshilik ónerimniń arqasynda ózim bılegen jáne ózim qoıǵan bı qo­ıylymdarynda qoldanylatyn kos­túmderdi ózim salýǵa tyrystym. Osy­laısha ózimniń sán salasyndaǵy stı­lıstik jáne dızaınerlik qoltańbamdy qalyptastyrdym. Túrkıada dokto­ran­týrada oqyp júrip te bı jáne sýret ónerin tastamadym. Sonyń arqasynda stýdent kezimde aqsha taptym dep te aıta alamyn. Kóptegen qysqametraj­-dy fılmderde, sán defılelerinde, konsertterde, basqa da jobalarda óz ónerimdi kórsettim. Bir jerde toq­tap qalmaı, únemi alǵa umtyldym. Bul meniń kishkentaıymnan kele jatqan ádetim bolar, múmkin, árdaıym bıikke shyqqym keletin talpynysym shyǵar, bilmeımin. Biletinim, ózimdi bir orynda toqtap qalmaýǵa tárbıelep, ári qaraı damytýǵa úzdiksiz qamshylap júremin. 
– TÚRKSOI uıymynda jumys is­tegeli qazaq, qytaı, ózbek, túrik, bash­qurt, qyrǵyz, uıǵyr, tatar, ázir­baı­jan, týva, túrikmen, Qyrym tatar­­lary halyq bılerin sahnalap, bı an­sam­bl­derine jetekshilik etip, osy el­derdiń balet ónerinde de jańalyqtar ashyp­syz. Ár ulttyń ózindik naqyshyn aıshyqtap, qımyl-qozǵalysyn, salt-dástúrin kórsetý úshin sol eldiń má­denıetin jetik bilý kerek. Bı spek­taklderin qoıý barysynda qandaı qıyndyqtarǵa keziktińiz?
– Durys aıtasyz. Túrkitildes el­derdiń bı qoıylymyn jasamas buryn, aldyn ala tanysyp, bilim alý kerek, ári sol eldiń bı qımyldarynyń maǵyna­syn jetik bilý mindet. Sol ulttyń bı qımyldarynyń astaryn jáne ádet-ǵuryptaryn túsiný qajet. Mundaı múm­kinshilikterdi ıgerýime Ankaradaǵy stýdent kezimde Túrkıanyń burynǵy mádenıet mınıstri Namyk Kemal Zeı­bek kómektesti. Bul kisi meniń Túr­-kıada oqýyma da óz septigin tıgizgen. Ekinshi adam – ózim ustazym sanaıtyn, ultjandy azamat Dúısen Qaseıinov. Meni TÚRKSOI halyqaralyq uıymy­-na jumysqa qabyldaǵan, túrkitildes elderdegi is-sharalarǵa belsendi túrde qatysýyma muryndyq bolǵan aǵam. Tipti ekinshi ákem sıaqty. Dúısen aǵa men sıaqty jastarǵa, óner adamdaryna árqashanda jol ashyp, alǵa qaraı um­tylýyna kómektesip júredi. Siz aıtyp ótken elderdegi úlken is-sharalardyń tizginin ustaýǵa múmkindik berdi. Son­dyqtan da mundaı jaýapkershilik júk­telgende muqıat bolýǵa jáne senimdi aqtaýǵa tyrysasyń. Osy kisilerdiń ar­qasynda ártúrli túrkitildes elderdiń mádenıetimen, olardyń bı ónerimen, memlekettik bı ansámblderimen jáne teatrlarymen tanystym. Bul táji­rı­bem meniń bı ónerindegi qoıylym­da­ryma úlken úles qosty. Bı qoıylym­darynda men úshin eń mańyzdysy – mýzyka. Sebebi áýen-saz bıdiń qı­mylyn, maǵynasyn, sújetin, oıyn, kostúmin qalyptastyrady. Meniń shy­ǵarmashylyq ishki dúnıemdi túrtkileıtin de mýzyka der edim. 
– Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyna oraı Astana qalasynda qoıý­shy baletmeıster retinde qazaq bı­lerin 4 myń artıske bir mezette oryn­­dattyńyz. Bul tartýyńyzdy siz­diń Otanyńyzǵa degen sheksiz qur­metińiz ben shynaıy súıispenshi­li­gińizdiń jemisi dep qabyldadyq. Mun­daı úlken jobany basqa elde ótkizip pe edińiz? 
– Qazaq handyǵynyń 550 jyldy­ǵyna oraı Astana qalasynda ótken teatr­aldy kórinistiń qoıýshy balet­meısteri bolǵanym ras. Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhame­dıuly myrzanyń shaqyrýymen keldim. Mınıstrmen kóptegen halyqaralyq jáne úkimettik gala-konsertter men jobalarda birge jumys istedik. Onyń ınısıatıvasy jáne jańashyl shyǵar­mashylyq ıdeıalaryn júzege asyrý alǵashqyda múmkin emes sıaqty, alaıda muqıat tyńdap, oıyn túsinseńiz, óner úshin, ásirese, Qazaqstan úshin óte qy­zyq jáne tabysty ıdeıalar ekenine kóz jetkizesiz. Mınıstr myrza da osyndaı is-sharalarda «jastar jumys istesin, olar tájirıbe alsyn» dep árqashan men sekildi jas mamandardy tartady. Asta­nada shetelden shaqyrylǵan Anglıa, Amerıka jáne Italıa rejıserlik tobymen birge jumys atqardym. Bul is-sharada Qazaqstannyń óte tájirıbeli rejıserleri, baletmeısterler men óner adamdary atsalysty. Olarmen birge jumys isteý men úshin úlken tá­jirıbe. 4 myńnan astam artıserdi ıgerý, árıne, qıynǵa soqty. Alaıda bir aılyq qysqa merzim ishinde mundaı úlken jobanyń iske asyrylýynda tek rejıserlik toptyń jetistigi ǵana emes, sol jobada ózi ónerimen halyq­ty tamsandyrǵan akterler men aktrı­salar, balet artıseriniń úlken úlesi jatyr. Kúni-túni tynbaı jumys iste­-gen Qazaqstannyń óner adamdaryna úlken raqmetimdi aıtar edim. Osy jo­bada halyq artısi Asanáli Áshimov­pen jolymyz túıisti. Aıtýly aǵamyzdy kishkentaıymnan tanımyn. Meniń anamnyń aǵasy – tanymal rejıser Qadyr Jetpisbaev. Sol naǵashy aǵam­nyń ónerin ary qaraı jalǵastyrý men úshin baqyt. 
Osy kúnge deıin ózimniń rejıs­serlik qorjynymda jınaǵan tájirı­belerimdi odan ári damyttym. Qazaq­stan­nan bólek, Túrkıada ótken kóp­tegen úlken aýqymdy stadıondyq is-sha­ralar men jobalarda jumys istedim. Bashqurtstan respýblıkasynda ótken SHYE jáne BRIKS elderiniń basshy­larynyń samıtine oraı ótken kon­sertte qyzmet atqardym. Tatarstan­nyń astanasy Qazan men Túrkıanyń Eskishahar kalasynyń ashylý jáne ja­bylý gala-konsertterinde qoıýshy baletmeıster bolyp tájirıbemdi ul­ǵaıttym. Sonymen qatar, TÚRKSOI uıymyna múshe 14 elde, AQSH, Fransıa, Germanıa, Ulybrıtanıa jáne Avs­trıada ótken Naýryz meıramynyń kon­sertteriniń bas rejıseri bolyp qyzmet atqardym. 
– Jalpy, Astanada ótip júrgen halyqaralyq deńgeıdegi is-shara­lar­dyń barlyǵynyń tizgini óz qolyńyz­da. Bıyl "Túrki áleminiń opera jul­dyzdary" atty jobany iske asyr­dyńyz. Sharaǵa túrkitildes memle­ket­terden qonaqtar kelip, klasıkalyq óner festıvali joǵary deńgeıde tabysty ótti. Osyndaı eńbekterińiz eki el tarapynan qanshalyqty baǵa­lanyp júr?
– Iá, bıyl Túrkıanyń kóptegen qalalarynda jáne Soltústik Kıprde ótken «Túrki áleminiń opera jáne balet juldyzdary» atty jobasyn iske asyr­dyq. Bıyl birinshi ret Halyqaralyq Aspendos opera jáne balet festı­va­liniń jabylýy bizdiń túrkitildes el­der­den kelgen opera jáne balet juldyz­darynyń konsertimen ótti. Qazaqstan men Túrkıada osyndaı is-sharalarǵa belsendi túrde qatysamyn. Al «osyn­daı halyqaralyq deńgeıdegi jobalar úshin qandaıda bir óner salasynda ataq al­dyńyz ba?» dep surasańyz, ja­ýa­bym – «joq»! 
Barlyq eńbegimdi aldymen qazaq bolǵandyqtan, qazaq halqy úshin shyn júrekten tartý ettim. Ekinshi jaǵy­nan túrki álemi úshin de qyzmet etemin desem, artyq aıtpaǵan bolarmyn. Al joǵaryda otyrǵan azamattar ýaqyty kelgende baǵalaıdy dep senemin. 
Men uzaq ýaqyttan beri shetelde ómir súrip kele jatyrmyn. Óz elime, Otanyma degen súıispenshiligimdi, sa­ǵynyshymdy, sheksiz mahabbatymdy óner tilimen halyqqa jetkizýge ty­rysyp júrmin. Qazaqtyń halyq bıin sheteldikterge pash etip, ulttyq bıi­mizdiń qazirgi sapasyn, stılin jáne úl­gisin kórsetip, nasıhattap jáne úıretý úshin eshqandaı marapat dámetpeımin. 
– Elge oralý týraly oılanasyz ba?
– TÚRKSOI halyqaralyq uıym­nyń uıymdastyrǵan óner salasyndaǵy is-sharalarǵa belsendi túrde qatysýǵa aıanbaımyn. Sebebi bul – meniń jumy­sym. Jańa adamdarmen, jańa elder men ulttardyń ónerimen, mádenıetimen, salt-dástúrimen tanysý men úshin jańa kózqarastarǵa, jańa izdenisterge jol ashady. Ankarada turyp jatqanyma 15 jyldan asty. Eger jaqsy bir usynys tússe, nege kelmeske?!
– Qazirgi josparlaryńyz qandaı? 
– Basty josparlarymnyń biri, boıdaq bolǵandyqtan, eń aldymen úı­lenip, shańyraq kóterý. Balaly-shaǵaly bolyp, urpaq ósirý. Ózim sıaqty qabi­letti, belsendi, eshnárseden sharsha­maı­tyn qazaq balalaryn dúnıege alyp ke­lý. Ata-anamnan kórgen tárbıemdi, tá­jirıbemdi balalaryma amanattaý.
Shúkir, qyzmettik jetistikterge osy kúnge deıin jettim, alaıda bir orynda qarap otyra almaıtyn adam bolǵan­dyqtan, ary qaraı ózimdi jetildiremin jáne qazaq degen uly halyqtyń bir balasy retinde jetistikterimdi dúnıege pash etemin!