– Baqtıar Órisbaıuly, jaqynda ın­ternetten qazaqstandyq ǵalymdar ǵylymı dárejelerin kóbine Qyrǵyzstanda qorǵaıdy degen pikirdi kózimiz shalyp qaldy.

Naqtyraq aıtsaq, sońǵy bes jylda Bishkekte doktorlyq nemese kandıdattyq dısertasıasyn qorǵaǵan azamattarymyzdyń sany úsh ese artqan. Muny Qyrǵyzstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Elvıra Sarıeva ashyq aıtypty. Ol óz sózinde: «Bizge qazaqstandyq ǵalymdardyń keletin legi úlken. Qyr­ǵyzstanda dısertasıa qorǵaý ońaı degen pikirmen kelispeımin» dedi. Al kórshi eldiń ǵalymdarymen tyǵyz baılanysyńyz bar siz bul suraqqa qalaı qaraısyz, qalaı jaýap bere alasyz?

– Búgingi qoǵamdaǵy alańdatyp otyrǵan máseleniń biri ári biregeıi elimizge joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar men ǵylymı kadrlar daıarlaý máselesi bolyp júrgeni jasyryn emes. Bul taqyryp ár jerde, ártúrli deńgeıde áńgime ózegine aınalyp júr. Óıtkeni elimiz Boloná deklarasıasy talaptaryna saı joǵary bilim berýdiń bakalavrıat, magıstratýra, PhD doktorantýra syndy úsh deńgeıli qurylymyna kóship, 2010 jyldan bastap ǵylym kandıdattary men ǵylym dok­torlaryn daıarlaýdy jabyla jalaýlatyp júrip, aqyry aınalaǵa qaramaı, elden buryn jaýyp tyndyq. Sóıtip, Bolonádan kelgen jańalyqty jatsynbaı jeke-dara qabyldap, oza shaýyp báıge alǵandaı boldyq. Jan-jaǵymyzǵa zer salý, áliptiń artyn baǵý bolǵan joq. Nátıjede, keıbir derekterge súıensek, úsh myńǵa tarta ǵylym kandıdattyǵy men ǵylym doktor­lyǵyna úmitker izdenýshilerdiń dısser­tasıalyq jumystary, talaı jylǵy etken eńbegi kádege aspaı qaldy. Bulardyń ishinde qanshama jyldar boıy memleket esebinen oqyǵan myńdaǵan ishteı jáne syrttaı oqyǵan aspıranttar men dok­toranttar, ǵylymı taǵylymdamalardan ótken ǵylymı izdenýshiler, olarǵa bólingen qyrýar qarjy, qısapsyz mıhnat jelge ushyp, zaıa ketti. Al barlyq TMD elderi, qala berdi, Eýrazıa ekonomıkalyq odaǵy memleketteri burynǵy ǵylym kandıdaty men ǵylym doktoryn daıarlaıtyn júıeni de saqtap, búginge deıin Boloná úderisine sáıkes magıstr, PhD doktorlaryn daıarlaý jumysyn qatar júrgizip keledi. Bizdiń bul tirligimiz, basqany qaıdam, men úshin, dál bir «Qoı kórmegen kórgensiz qýalap júrip óltiredi, ul kórmegen kórgensiz dýalap júrip óltiredi» degenniń keri sekildi bolǵan syńaıly.

– Báribir ǵylym-bilim júıesin ın­tegrasıalaý, álemdik standarttarǵa sáıkes halyqaralyq bilim keńistigine ený, Boloná deklarasıasyna qosylý durys másele emes pe?

– Durys. Alaıda ótpeli kezeńde, sondaı-aq TMD memleketteri, Elbasymyz N.Nazarbaevtyń usynysymen ómirge kelgen Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq elderi qazirgi tańda óte irgeli halyqaralyq uıym quryp, kóptegen ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı-tehnıkalyq, qorǵanys pen halyqaralyq, aımaqtyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq jáne basqa da mańyzdy máselelerdi birge sheship otyrǵan jaǵdaıda joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar daıarlaýda ol elderden bólinip ketý, jeke-dara oqshaýlaný, basqany qaıdam, bizge saıaq qoıdyń keıpin eles­tetedi.

Áldekimderdiń usynysymen asyǵys túrde qabyldanǵan sheshimniń salqyny kúnnen-kúnge bilinip keledi. Jasyratyny joq, sol óliara tusta «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» demekshi, ǵylymdy ońaı oljaǵa aınaldyrǵan keıbir py­syqaılar, shen-shekpendiler, sheneýnikter, kásipkerler men bıznes adamdary da qosylyp, ǵylymı dáreje, ǵylymı ataq degenińizdi qalpaqpen uryp alyp úlgerdi. Bolmasa, bul máselede tártipti qataıtyp, talapty bıiktetip, qazirgi kórshi keıbir elderdegideı ǵylymı dárejelerdi tek oqý-bilim, ǵylym salasyndaǵy qyzmetkerlerge berýmen shektelgende, osy kúni bul saladaǵy joǵary dárejeli mamandar men ǵylymı kadrlar tapshylyǵyn sezinbes edik. 

– Sizderdiń kezderińizde bul másele kúrdeli sekildi edi...

– Iá, ol kezde talap kúshti, jaýap­kershilik zor edi. Máselen, óz basym sonaý 1973 jyldyń basynan shalǵaıdaǵy aýdannyń aýyl mektebinde muǵalim bolyp júrgen kezderden ǵylym jolyna tústim. Ǵylymı zertteýlerimiz maqala túrinde «Sosıalısik Qazaqstan», «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıeti», «Qazaqstan muǵalimi», «Qazaqstan áıel­deri», «Qa­zaqstan mektebi», «Jalyn» syndy eldik basylymdarda, «Mektep» baspasynda muǵalimderge kómekshi qural retinde jaryq kórdi. On shaqty jyl eńbektenip júrip, dısertasıalyq jumysymyzdy ózimizde dısertasıalyq keńes bolmaǵan soń Máskeýde qorǵadyq.

Ol zamandarda mektep muǵalimderi (basqa sala qyzmetkerleri de) ózderi sabaq beretin pánderi (mamandyqtary) boıynsha syrttaı aspırantýra arqyly nemese ǵylymı izdenýshi retinde tirkelip, dısertasıa qorǵaýyna múmkindik bar edi. Odan shyǵatyn nátıje de jaman bol­maıtyn. Aıtalyq, Ońtústiktiń burynǵy Bostandyq aýdany ortalyǵyndaǵy biz oqyǵan Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebinde mektep dırektory da (Jumaǵul Sársenov), onyń oqý isi jónindegi orynbasary da (Ikram Qadyrbekov) kandıdattyq eńbekterin qorǵap, keıinnen ol ustazdarymyz joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jemisti qyzmet etti. Oqýlyq, oqý-ádistemelik quraldar jazdy. Bilim berý mekemelerin basqardy. Solardyń izimen taǵy da bir-eki muǵalim ǵylymı izdenýshi retinde dısertasıalyq zertteýlerin naqtyly mektep tájirıbesimen ushtastyra júrgizip, sońynan jumystaryn sátti qorǵap shyqty. Iaǵnı sol mekteptiń ózinde ǵylymı orta qalyptasty. Sóıtip, tómennen, óndiristen tájirıbeli ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar daıarlaý jumysy qosa júrgizildi.

Búginde ol aǵalardyń birazy ómirden ozdy, endi bireýleri aqsaqal jasyna jetip, eńbek zeınetin kórip júr. Al búgingi muǵalimderdiń, ásirese, aýyl ustazdarynyń ǵylymmen aınalysýyna ondaı múmkindigi joq. Ol úshin talapkerler mindetti túrde magıstratýrada ishteı (óndiristen qol úzip) oqýy qajet. Oǵan olardyń balasy bar, shaǵasy bar, otbasy bar degendeı. Qarjylyq daǵdarys ta qolbaılaý. Baıaǵy ǵylymı izdenýshilik tártip joıylǵan. 

Al qazirgi daıarlap jatqan biraz PhD doktorlarymyzdyń sapalyq (bári dep ǵaıbat aıtýǵa bolmaıdy) jaıyn kórip, keıde qarnyń ashady. Olardyń jazǵan-syzǵandaryn «Egemen», «Aıqyn», «Qazaq ádebıeti», «Ana tili», «Aqıqat», «Juldyz» sekildi elge tanymal basylymdarda jarıalaýǵa kelmeıdi. Ǵylymı jınaqtarda jaryq kórgen maqalalaryn ózderinen basqa eshkim oqı bermeıdi. Sonda elge, halyqqa paıdasyz ondaı ǵylym, ondaı eńbekter kimge kerek? Tek PhD doktory ataný úshin ǵana ma?

Búgingi joǵary oqý oryndarynda qalyptasqan jaǵdaı, olardyń kadrlyq áleýeti, keńestik kezeńnen tartyp 2010 jylǵa deıin qorǵap úlgergen ǵylymı joǵary dárejeli mamandar ǵylym kandıdattary, dosentter men ǵylym doktorlary, profesorlardyń qatarlary jyldan-jylǵa sırep bara jatqany, shetelderde, ózimizde daıarlanǵan bilikti PhD doktorlary bilim-ǵylym salasyndaǵy eńbekaqynyń azdyǵynan basqa aqshaly jumystarǵa, bızneske ketýi birqatar mamandyqtardan kadr tapshylyǵyn baıqatyp otyr.

Al parasat-paıymy ǵalym deýge turmaıtyn eshqandaı qarym-qabileti joq, kemtalant pedagogtar, qýyrshaq ǵylym kandıdattary men dúdamal doktorlar, óz elimizde qoldan jasalǵan birqatar «shóje» PhD doktorlary mynadaı beı-be­reketsizdik jaılaǵan shaqty utymdy paıdalanyp, shala-jansar, saýatsyz mamandardy daıarlaýǵa molynan úles qosyp keledi. Osyndaı jaılardy kórgende «qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń» (Abaı). 

Mundaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý ońaıǵa soqpaıtyny, ony qalpyna keltirý uzaq jyldarǵa sozylatyny aıdan anyq. Halyq danalyǵynda «Aýrýyn jasyrǵandy ólim áshkere etedi» degen ataly sóz bar. Sol aıtqandaı, munyń zardabyn elimizdiń halqy, joǵary oqý oryndary, Qazaqstan ǵylymy endi birer jyldan soń qatty tartýy ábden kádik. Óıtkeni joǵary oqý oryndaryndaǵy kadrlyq jaǵdaı, kafedralardaǵy ǵylymı dárejelilik deńgeıiniń jyl ótken saıynǵy tómendeýi, óz elimizde ázirlenip jatqan PhD dok­torlaryna bólinetin oryndar sanynyń mardymsyzdyǵy osyny ańǵartqandaı. Onyń ústine ózimizdegi birqatar PhD doktoranttary doktorlyq jumystaryn qalaı «jazyp» (durysy kimderge jaz­dyryp), qalaısha qorǵalyp jatqanyn estip, nátıjesin kózimizben kórip kelemiz. 

– Áńgimeniń ashyǵy ǵylym salasyna qaýip-qater tóngendeı áser qaldyrady. Shyn máninde osy salada túıindi másele ne?

– Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, Ulttyq ýnıversıtetterge (ásirese, pedagogıkalyq joǵary oqý ornyna) oqýǵa qabyldaýǵa berilgen 70 baldyq meje, olardaǵy stýdentter kon­tın­gentiniń kúrt azaıyp, bolashaqta jabylyp qalý qaýpin eske salady. Bul 70 baldyq meje qaptaǵan jekemenshik ýnıversıtetterge 50 baldan joǵary kórsetkishpen talapkerler qabyldaýǵa ádeıi jasalǵan qolaıly jaǵdaı sekildi áser etedi. Ondaǵy túpki maqsat bireý-aq, ol – jekemenshik oqý oryndarynda oqıtyn stýdentterdiń sanyn kóbeıtý, jekemenshik oqý oryndarynyń qor­jynyn, ıeleriniń qaltasyn toltyrý ekeni beseneden belgili. Munyń artynda keıde sybaılastyqtyń da ısi bar ma degen eriksiz oıǵa qalasyń.

Kórshi TMD, EAEO elderindegi jaǵdaıǵa kelsek, birinshiden, olardyń bárinde joǵaryda ataǵanymyzdaı, burynǵy júıe saqtalǵan, ekinshiden, Bolon úderisiniń talaptaryna saı fılosofıa doktory (PhD), beıini boıynsha doktor ǵylymı dárejesin berý de qatar qyzmet etip keledi. Mysaly, Tájikstan Reseı Joǵary attestasıalyq komısıasynyń sheshimine sáıkes ǵylymı dárejeler men ataqtar berse, Túrikmenstan 2007 jyldan bastap, burynda taratylǵan Ulttyq ǵylym akademıasyn qaıta qalpyna keltirip, Joǵary kásibı attestasıalyq komıtetin el Prezıdenti janynan qaıta ashty. 

Mundaı organ Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Ýkraına, Belarýs, Armenıa respýb­lıkalarynda Ulttyq nemese Joǵary attestasıalyq komısıa (JAK), Grýzıada Sarapshy ǵalymdar keńesi túrinde, al Ázirbaıjandaǵy JAK bizdegi Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıteti sıaqty mınıstrlikke emes, tikeleı Respýblıka úkimetine baǵynady. Sonyń janynda, quramynda qyzmet etedi. Bul elderdegi Ǵylymı keńesterge Qazaqstan azamattary qanshama qıyndyqtarǵa qaramaı lek-legimen sarylyp baryp, ár- túrli ǵylym salalarynan qorǵap kelip júr. Sol arqyly olar ol eldiń ǵylymı oıyn damytýǵa úles qosyp, tyń ıdeıalarymen, ǵylymı jańalyqtarymen olarǵa paıdasyn tıgizýde, bul elderde qoldan jasalǵan tosqaýyl joq. 

– Tosqaýyl retinde neni basa aıtar edińiz?

– Naqty mysal keltireıin. Men sońǵy 3-4 jyl boıy Bishkektegi Qyrǵyz Bilim akademıasy men I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetindegi oqytý teorıasy men ádistemesinen pedagogıka ǵylymdary boıynsha doktorlyq (kandıdattyq) dısertasıa qorǵaý jónindegi Birikken Ǵylymı keńestiń múshesi retinde qatysyp kelemin. Bul máselede qyrǵyz elindegi oń ózgerister aıqyn ańǵarylady. Sońǵy bes jylda aıyr qalpaqty aǵaıyndar ana tili men ádebıetin, t.b. pánderdi oqytý ádistemesinen kóshilgeri ketkeni baıqalady. Muny ǵylymı-zertteý taqyryptarynyń ózektiliginen, praktıkalyq mańyzdylyǵynan, burynǵy kezeńdegi taptaýryn bolǵan ıdeıalar men qasań tujyrymdardyń, teris pıǵyldy kózqarastardyń qaıta qaralyp, ulttyq múdde turǵysynan jańasha baǵdar alýynan, eldiń múddesi men qyrǵyz halqynyń ıgiligine, ult muratyna baǵyttalýynan aıqyn kóremiz. 

Eldegi oryn alǵan demokratıalyq úrdister ǵylym-bilimge de óz órnegin salǵany seziledi. Osy rettegi bizdiń jeke pikirimiz, elimizdiń jetekshi ǵa­lymdarynyń alqaly jıyn, keleli basqosýlarda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi basshylaryna aıtyp júrgenindeı, ǵylym kandıdaty men ǵylym doktoryn daıarlaý jumysyn basqa TMD respýblıkalaryndaǵy sekildi fılosofıa doktoryn (PhD) daıarlaýmen qatar júrgizýdi qaıta qolǵa alǵan oryndy der edik. Al qazirgi ǵylym kandıdattaryna Belarýstaǵy sekildi fılosofıa doktory (PhD) dıplomyn qosa bergen jón. Onda mundaı qujat prezıdent A.Lýkashen­konyń 2011 jylǵy №561 jarlyǵymen bekitilgen «Ǵylymı dárejeler men ǵylymı ataqtar berý erejesine» sáıkes kez kelgen ǵylym kandıdaty dıplomyna qosa beriledi. Bizde bul máseleniń ara-jigi áli kúnge aıqyn­dalmaǵan, resmı teńestirilmegen.

Sosyn el prezıdenti janynan quryl­ǵan Belarýs Joǵary attestasıalyq komısıasy bekitken Ǵylymı basylymdar tizimi boıynsha jarıalanǵan ǵylymı eńbektermen qatar Reseı, TMD elderi JAK-tary bekitken basylymdarda jaryq kórgen maqalalar esepke alynady.

Bizdiń elimizde doktorlyq (PhD) qorǵaý úshin maqala sonaý Eýropadaǵy Tomson Reıter kompanıasynyń derekter bazasyna enetin nóldik emes ımpakt-faktorly basylymdarynda jarıalanýy qajet. Ol úshin 1-1,5 bettik ǵylymı jazbańyzdyń jaryq kórýine mindetti túrde kem degende 800 dollardan astam aqsha tóleýińiz kerek. Tólemeseńiz, eńbegińiz (maqalańyz) jaryqqa shyqpaıdy. Sonda tek qazaq­standyq ǵylymı dárejeden úmitkerler ǵana sheteldik álgindeı kompanıalarǵa kiriptar bolyp, el nesibesin syrtqa, solardyń qaltasyna esh qıyndyqsyz salyp berip jatady. Jáne bir erekshe atap aıtarlyq jaıt, doktorantqa (PhD) Ereje boıynsha eki birdeı, biri otandyq, ekinshisi sheteldik ǵylymı keńesshi jetekshilik etýi qajet.

«Sheteldik keńesshi» degen jaı aty úshin demeseńiz, onyń kelý-ketý, júrý-turý, kúndelikti kúnkórisi, keńesshilik qyzmeti men munda oqyǵan dárissymaǵynyń shyǵynyn eseptep shyqsańyz (oǵan PhD doktoranttyń sheteldik ǵylymı keńesshi elindegi oqý-tájirıbelik taǵylymdamasyna ketetin qarjyny qospaǵanda) esil aqsha syrtqa bosqa shashylyp jatqanyn ańǵarar edińiz. Al muny memleket kólemindegi PhD doktorantýrada oqyp júrgen izdenýshilerdi qosa esepteseńiz, qısapsyz, san mıl­lıondaǵan, birneshe mıllıardtaǵan qarjy jumsalyp jatqanyna kózińiz jeter edi.

– Bárinen de syrt elderge baryp ǵylymı jumysyn qorǵaıtyndarǵa ol jaqta qandaı sarapshylar taǵaıyndalady?

– Bizdiń oıymyzsha, ana tilimiz ben týǵan ádebıetimizden, ata tarıhymyzdan, tól pedagogıkamyz ben psıhologıamyzdan, halyqtyń mádenı talabyn óteıtin jalpyulttyq máni bar rýhanıatymyz máselelerinen Eýropa elderinde, tipti túbi bir týysqan Túrkıa elinde de bilgir ǵalymdar bar degenge sený qıyn. Bar bolǵan kúnniń ózinde olardyń shama-sharqy atalǵan ǵylym baǵyttarynan áýesqoılyq deńgeıde ǵana dep oılaımyn. Múmkin qatelesermin. Bizdińshe, qazaq tili, qazaq ádebıeti, qazaq tarıhy, etnografıasy, etnopedagogıkasy, etnopsıhologıasy, t.t. tek qazaqtar úshin, Qazaqstan úshin qajet. Onyń kógildir týy qazaq elinde ǵana máńgilikke tigilgen, osynda ǵana jelbireıdi. Sondyqtan álgi ereje-tártipti oılap tapqan sabazdarǵa shetelge kiriptar bolýdy qoıyp, «ult múddesi, halyq ıgiligine qyzmet etetin rýhanı qundylyqtarymyzdyń kósegesin óz elimizde kógertip alǵan maqul» degen oı aıtqymyz keledi. Mundaı jaıt Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń eshbirinde oryn alyp otyrǵan joq. Bul atalǵan máselelerdiń báriniń basty sebebi, elimizde biregeı ulttyq bilim berý modeliniń jasalmaǵandyǵynan dep oılaımyz. Al oǵan eshkim bas qatyryp jatqan joq ta sıaqty. 

– Osynda irgeli iske elimizdegi Ǵylym akademıasy nege muryndyq bola almaıdy?

– Ǵylym, ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar daıarlaý máselesi týraly áńgime qozǵaǵanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ǵylym akademıasy jaıly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Akademıa prezıdenti, akademık M.Jurynovtyń basshylyǵymen sońǵy jyldary birqatar jumystar qolǵa alynyp, onyń jumysynda oń ózgerister bolyp jatqanynan jurtshylyq habardar dep oılaımyz. Akademıa basshysy el Prezıdenti N.Nazarbaevtyń arnaıy qabyldaýynda bolǵannan keıin biraz máseleler sheshimin tapty. Aıtalyq, UǴA akademıkteri men korespondent-mú­sheleriniń jańadan saılaýlary ótkizildi. Ulttyq joǵary oqý oryndarymen birlese magıstrlar men PhD doktorlaryn daıarlaý jumysyna, ǵylymı jobalarǵa memlekettik granttar bólinýde. Akademıanyń salalyq bólimshelerinde ǵylymı-zertteý ju­mystary ta­qyryptarynyń basym baǵyttary belgilenip, talqylaýdan ótti. Bul ta­qyryptar jaqyn arada baspa betinde jaryq kóretin bolady. Aldaǵy ýaqytta Akademıa jumysyna ózge kórshi el­derdegideı memleket tarapynan tıisti dárejede nazar aýdarylyp, onyń qyzmeti budan da jandana túsedi degen úmit bar.

Sóz sońynda aıtarymyz, ǵylym týraly ǵulama oıshyl Abaı on segizinshi qara sózinde: «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq Hám adamdyq dúr. Bolmasa, mal tappaq, ǵızzat-qurmet tappaq sekildi nárselerdiń mahabbatymen ǵylym-bilimniń haqıqaty tabylmaıdy» dep baıaǵyda-aq aıtyp ketkeni málim.

Bul ras sóz. Biz de osyǵan toqtaǵanymyz jón.