Sybaılas jemqorlyq óńirlerdiń ekonomıkalyq damýyn báseńdetýge jáne azamattardyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimine nuqsan keltirýge qabiletti negizgi problemalardyń biri bolyp qala beredi. Sarapshylar sybaılas jemqorlyq táýekelderi ınvestısıalyq ahýalǵa, memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa jáne búdjet qarajatyn paıdalanýdyń tıimdiligine tikeleı áser etetinin atap ótti. Nátıjesinde jekelegen salalardyń ekonomıkasy ǵana emes, jalpy eldiń turaqtylyǵy da zardap shegedi.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń (UQK-ge qosylǵanǵa deıin) málimetteri boıynsha, 2024 jyly elde 1346 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen, onyń 1015-i nemese 75% - y sybaılas jemqorlyqqa baılanysty. Sybaılas jemqorlyq qylmystardyń eń kóp sany iri qalalar men ekonomıkalyq belsendi aımaqtarda tirkelgen. Tirkelgen faktiler sany boıynsha Astana — 155 jaǵdaı, Shymkent — 89 jáne Almaty — 66 jaǵdaı kóshbasshy boldy. Sondaı — aq, Almaty oblysynda — 68 jáne Abaı oblysynda-54 quqyq buzýshylyqtar anyqtaldy.
Qazaqstan óńirlerindegi sybaılas jemqorlyq
El óńirleri arasynda tirkelgen sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar sany boıynsha:
Astana — 155;
Shymkent-89;
Almaty oblysy-68;
Almaty-66;
Abaı oblysy-54;
Shyǵys Qazaqstan oblysy-53;
Pavlodar oblysy-51;
Jetisý oblysy-49;
Túrkistan oblysy-49;
Qaraǵandy oblysy-47
Jambyl oblysy-45;
Qyzylorda jáne Qostanaı oblystary — 44;
Aqtóbe oblysy — 41;
Atyraý oblysy-34;
Batys Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystary-30;
Aqmola oblysy-24;
Mańǵystaý oblysy — 22;
Ulytaý oblysy — 20.
Sarapshylar sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń shoǵyrlanýy ekonomıkalyq damyǵan óńirlerde jáne Memlekettik satyp alý, ınvestısıalyq jobalar men búdjettik shyǵystar kólemi joǵary iri qalalarda jıi baıqalatynyn atap ótti.
Óńirlerdiń ekonomıkasyna áseri
Aımaqtyń ekonomıkalyq qaýipsizdigi kóbinese memlekettik sheshimderdiń ashyqtyǵyna jáne resýrstardy basqarýdyń tıimdiligine baılanysty. Sybaılas jemqorlyq búdjet qarajatyn bólý júıesine engen kezde, eń aldymen ınfraqurylymdyq jáne áleýmettik jobalar zardap shegedi.
Bul joldar, mektepter men aýrýhanalar salý, komýnaldyq ınfraqurylymdy damytý jáne bıznesti qoldaý týraly. Eger qarajat ashyq túrde bólinbese nemese maqsatsyz paıdalanylsa, jobalar keshiktiriledi, qymbattaıdy nemese tolyǵymen aıaqtalmaıdy. Bul halyqtyń ómir súrý sapasyn tómendetedi jáne aımaqtyq ekonomıkanyń damýyna kedergi keltiredi.
Sonymen qatar, sybaılas jemqorlyq tájirıbeleri kásipkerlerdiń memlekettik satyp alýlar men qarjylyq qoldaýǵa qol jetimdiligin shekteýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda shaǵyn jáne orta bıznes básekelestiktiń teń emes jaǵdaıynda bolady, bul iskerlik belsendilikke teris áser etedi.
Investısıalyq klımatqa soqqy
Óńirlerdi damytýdyń negizgi faktorlarynyń biri ınvestısıalar tartý bolyp tabylady. Alaıda, sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń joǵary deńgeıi sheteldik jáne otandyq ınvestorlardy qorqytýy múmkin.
Investorlar boljamdy jáne ashyq iskerlik ortaǵa qyzyǵýshylyq tanytady. Bıznes beıresmı talaptarǵa nemese ákimshilik kedergilerge tap bolǵan kezde, bul jobalardyń qunyn arttyrady jáne olardyń tartymdylyǵyn tómendetedi.
Nátıjesinde aımaqtar áleýetti jumys oryndaryn, jańa óndiristerdi jáne salyq túsimderin joǵaltady.
Áleýmettik saldary
Sybaılas jemqorlyq ekonomıkaǵa ǵana emes, áleýmettik turaqtylyqqa da áser etedi. Resýrstardy ádiletsiz bólý, memlekettik satyp alýlar men jer qatynastaryn teris paıdalaný qoǵamdyq narazylyqty kúsheıtýi múmkin.
Óńirlerdiń turǵyndary úshin bul aıaqtalmaǵan obektilerde, memlekettik qyzmetterdiń sapasynyń tómendiginde jáne ınfraqurylymnyń damýynyń baıaýlaýynda kórinedi. Uzaq merzimdi perspektıvada mundaı problemalar óńirlerdi jańǵyrtýdy tejep, oblystar arasyndaǵy ekonomıkalyq teńgerimsizdikterdi kúsheıtýi múmkin.
Jemqorlyqqa qarsy kúres
Qazaqstanda sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtý boıynsha sharalar qabyldanýda. Sońǵy jyldary sıfrlyq servıster, elektrondyq memlekettik satyp alýlar, Ashyq derekqorlar jáne qoǵamdyq baqylaý tetikteri engizilýde.
Sarapshylar memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý sheneýnikter men azamattar arasyndaǵy tikeleı baılanysty barynsha azaıtýǵa múmkindik beretinin, bul sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń yqtımaldyǵyn tómendetetinin atap ótti. Sonymen qatar, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytý jáne búdjettik prosesterdiń ashyqtyǵyn arttyrý mańyzdy ról atqarady.
Qoǵam men bıznestiń róli
Mamandar sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres qoǵam men bıznestiń qatysýynsyz múmkin .stigin atap kórsetedi. Rásimderdiń ashyqtyǵy, táýelsiz baqylaý jáne aqparattyń ashyqtyǵy sybaılas jemqorlyq tájirıbelerine tózbeýshilik mádenıetin qalyptastyrýǵa kómektesedi.
Aımaqtar úshin bul ásirese mańyzdy, óıtkeni aýmaqtardyń turaqty damýy resýrstardy tıimdi basqarýǵa jáne halyq pen ınvestorlardyń senimine tikeleı baılanysty.
Óńirlerdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigi-bul qarjy aǵyndarynyń turaqtylyǵy ǵana emes, sonymen qatar bıznes pen azamattardyń oıyn erejeleriniń ádildigine degen senimdiligi. Sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń tómendeýi kásipkerliktiń damýyna, ınvestısıalardyń ósýine jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi. Sarapshylar sybaılas jemqorlyqqa qarsy tetikterdi odan ári nyǵaıtý jáne Memlekettik basqarýdyń ashyqtyǵyn arttyrý Qazaqstan óńirleriniń turaqty damýynyń mańyzdy sharttary bolyp qala beretinin atap ótti.
