XXI ǵasyrdyń úshinshi onjyldyǵy álemdik tártiptiń túbegeıli ózgerip jatqanyn aıqyn kórsetti. Buryn «turaqty» dep eseptelgen halyqaralyq júıe qazir daǵdarys jaǵdaıynda. Úlken derjavalar arasyndaǵy báseke ashyq fazaǵa ótip, geosaıası, ekonomıkalyq jáne tehnologıalyq teketires bir-birimen tyǵyz baılanysa tústi. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan sıaqty orta derjava úshin syrtqy saıasattaǵy árbir qadam strategıalyq mańyzǵa ıe.

Búgingi álemdik sahnada tórt negizgi oıynshynyń róli erekshe baıqalady: kúsheıip kele jatqan Qytaı, agresor el retinde qabyldanyp otyrǵan Reseı, álemdik tártipti saqtaýǵa tyrysqan AQSH jáne ishki álsizdikke qaramastan moraldyq pozısıa ustanatyn Eýropa. Bul kúshterdiń ózara qatynasy Qazaqstannyń qaýipsizdigine, ekonomıkasyna jáne egemendigine tikeleı áser etedi.

Qytaı: únsiz ekspansıa jáne uzaqmerzimdi strategıa

Qytaı Halyq Respýblıkasy sońǵy jıyrma jylda álemdegi eń júıeli damyǵan derjavaǵa aınaldy. Onyń basty ereksheligi – ashyq konfrontasıadan qashyp, ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq yqpal arqyly áser etýi. Qytaı óz saıasatyn «beıbit órleý», «aralaspaý» jáne «ózara tıimdi áriptestik» uǵymdarymen sıpattaıdy. Alaıda bul rıtorıkanyń artynda óte naqty geosaıası esep jatyr.

Qazaqstan Qytaı úshin Eýrazıa keńistigindegi strategıalyq mańyzy bar el. Ol – «Bir beldeý – bir jol» bastamasynyń negizgi tranzıttik toraptarynyń biri, Qytaıdy Eýropa jáne Taıaý Shyǵys naryqtarymen baılanystyratyn qurlyq joly. Sonymen qatar Qazaqstan energetıkalyq resýrstar men shıkizat kózi retinde de mańyzdy.

Qytaı Qazaqstanmen qarym-qatynasta áskerı qysym nemese saıası talap qoımaıdy. Onyń ornyna nesıe, ınvestısıa, óndiris, logıstıka jáne tehnologıa arqyly yqpalyn arttyrýǵa tyrysady. Bul bir jaǵynan ekonomıkalyq múmkindik berse, ekinshi jaǵynan uzaqmerzimdi táýeldilik qaýpin týǵyzady. Qytaıdyń negizgi maqsaty – seriktes elderdi tikeleı basqarý emes, olardy óz ekonomıkalyq ekojúıesine kiriktirý.

Qazaqstan úshin Qytaımen baılanys – múmkindikter men qaýipterdiń qatar júretin baǵyty. Investısıa men ınfraqurylym qajet, alaıda strategıalyq salalardaǵy baqylaý ulttyq múddege saı shektelýi tıis.

Reseı: álsiregen saıyn agressıvti bola túsken kórshi

Reseı Federasıasynyń Ýkraınaǵa qarsy soǵysy onyń halyqaralyq bedelin túbegeıli ózgertti. Qazirgi tańda Reseı álemde agresor memleket retinde qabyldanady. Bul tek sanksıalarmen ǵana emes, sonymen qatar kórshiles elderdiń qaýipsizdikke qatysty alańdaýshylyǵymen kórinis tabýda.

Reseıdiń syrtqy saıasaty uzaq ýaqyt boıy postkeńestik keńistikti «tabıǵı yqpal aımaǵy» retinde qarastyryp keldi. «Rýsskıı mır», «tarıhı ádilettilik», «yqpal aımaǵy» sıaqty uǵymdar resmı deńgeıde sırek aıtylǵanymen, saıası elıtanyń oılaý júıesinde áli de bar.

Qazaqstan úshin Reseımen qarym-qatynas – eń kúrdeli baǵyttardyń biri. Ekonomıkalyq baılanys, tarıhı táýeldilik jáne qaýipsizdik formattary bar. Alaıda Reseıdiń áskerı avantúralary onyń ishki álsizdigin kórsetedi. Tarıhı tájirıbe kórsetkendeı, ishki daǵdarysqa túsken derjavalar syrtqy ekspansıa arqyly óz problemasyn sheshýge tyrysady.

Sondyqtan Qazaqstan úshin basty mindet – Reseımen qarym-qatynasty emosıasyz, pragmatıkalyq jáne ulttyq múdde turǵysynan júrgizý. Odaqtastyq avtomatty qaýipsizdik kepili emes ekenin ýaqyttyń ózi dáleldedi.

AQSH: alystaǵy, biraq júıe qurýshy kúsh

AQSH Qazaqstan úshin tikeleı áskerı nemese saıası qaýip tóndirip otyrǵan joq. Biraq ol – álemdik qarjy júıesiniń, tehnologıalyq standarttardyń jáne halyqaralyq ınstıtýttardyń negizgi arhıtektory. AQSH-tyń basty strategıalyq maqsaty – Qytaıdyń shekten tys kúsheıýine jol bermeý jáne Reseıdiń agresıalyq áleýetin álsiretý.

Qazaqstan AQSH úshin Eýrazıadaǵy mańyzdy teńgerim núktesi sanalady. Alaıda AQSH-tyń Ortalyq Azıaǵa degen saıasaty turaqty emes: ákimshilik aýysqan saıyn basymdyqtar da ózgerip otyrady. Bul faktor Qazaqstanǵa AQSH-ty absolútti tirek retinde qaraýǵa múmkindik bermeıdi.

Soǵan qaramastan, AQSH pen yntymaqtastyq tehnologıa, bilim, ınvestısıa jáne ınstıtýsıonaldyq damý turǵysynan Qazaqstan úshin mańyzdy.

Eýropa: qundylyqtar men shekteýli yqpal

Eýropalyq Odaq sońǵy jyldary ishki saıası jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap boldy. Qorǵanys salasyndaǵy álsizdik, energetıkalyq táýeldilik jáne demografıalyq máseleler onyń geosaıası salmaǵyn azaıtty. Degenmen Eýropa áli de demokratıalyq qundylyqtar, quqyqtyq standarttar jáne joǵary tehnologıalar salasynda yqpaldy ortalyq bolyp qala beredi.

Qazaqstan úshin Eýropa – qaýipsizdik kepili emes, biraq damý men jańǵyrýdyń mańyzdy seriktesi.

Túrki elderi: jańa geosaıası tirek pe?

Sońǵy jyldary halyqaralyq arenada Túrki memleketteriniń yqpaldastyǵy erekshe baıqala bastady. Túrkıa, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne baqylaýshy elder – Vengrıa men Túrikmenstan – ortaq tarıhı, mádenı jáne tildik negizge súıenip, jańa saıası-ekonomıkalyq platforma qalyptastyrýda.

Alaıda, Túrki memleketteri uıymy áskerı blok emes, ıdeologıalyq odaq ta emes, biraq geosaıası tepe-teńdik quralyna aınalyp keledi.

Túrkıa bul keńistikte jetekshi rólge umtylyp otyr. Ol NATO múshesi bola otyryp, Reseımen de, Qytaımen de, Batyspen de til tabysa alatyn erekshe pozısıaǵa ıe. Ázerbaıjannyń Qarabaqtaǵy jeńisi Túrki yntymaqtastyǵynyń praktıkalyq mańyzyn kórsetti.

Qazaqstan úshin Túrki álemi: Reseıge balama strategıalyq baǵyt, Qytaıǵa qarsy emes, biraq teńgerim quraly, Batyspen dıalogty kúsheıtetin kópir.

Qazaqstan úshin basty sabaqtar men basymdyqtar

Qazirgi geosaıası jaǵdaıda Qazaqstan úshin birneshe strategıalyq qaǵıda aıqyn kórinedi:

Birinshiden, kópvektorly saıasat burynǵydan da naqty ári esepke negizdelgen bolýy tıis. Bul tek deklarasıa emes, kúndelikti saıası praktıka. Qazaqstan bir ortalyqqa táýeldi bolmaı, túrli kúshter arasyndaǵy tepe-teńdikti óz paıdasyna sheber paıdalana alýy qajet.

Ekinshiden, Qytaımen ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damyta otyryp, strategıalyq táýeldilikke jol bermeý mańyzdy. Investısıa men tehnologıa qajet, alaıda ulttyq óndiris, kadrlyq áleýet jáne sheshim qabyldaý derbestigi saqtalýy tıis.

Úshinshiden, Reseımen qarym-qatynasta tarıhı ıllúzıalardan arylyp, egemendik pen ulttyq qaýipsizdikti birinshi orynǵa qoıý qajet. Pragmatızm, salqynqandylyq jáne halyqaralyq quqyq qaǵıdattary bul baǵyttaǵy negizgi baǵdar bolýy tıis.

Tórtinshiden, Túrki elderimen yntymaqtastyqty Qazaqstannyń uzaqmerzimdi strategıalyq basymdyqtarynyń biri retinde kúsheıtý qajet. Túrkıa, Ázerbaıjan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne basqa da túrki memleketterimen saıası, ekonomıkalyq, logıstıkalyq jáne qaýipsizdik salasyndaǵy yqpaldastyq Qazaqstan úshin syrtqy qysymdardy teńgerýdiń mańyzdy tetigi bola alady. Túrki memleketteriniń uıymy – balama emes, biraq geosaıası tepe-teńdikti saqtaıtyn tirek.

Besinshiden, AQSH pen Eýropamen tehnologıa, bilim jáne ınstıtýsıonaldyq damý baǵytynda seriktestikti tereńdetý qajet. Bul Qazaqstannyń jahandyq ekonomıkadaǵy básekege qabilettiligin arttyryp, basqarý sapasyn jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi.

Altynshydan, eń basty faktor – ishki turaqtylyq pen ekonomıkalyq qýat. Álsiz ekonomıka men bólingen qoǵam eshqandaı syrtqy saıasatty tıimdi ete almaıdy. Ulttyq birlik, ádil áleýmettik saıasat jáne ekonomıkalyq ártaraptandyrý – el qaýipsizdiginiń ózegi.

Qorytyndy

Qazaqstan búgingi tańda geosaıası daýyldyń ortasynda tur. Bul – qaýip te, múmkindik te. Eldiń bolashaǵy syrtqy kúshterdiń sheshimine emes, óz ishki danalyǵy men strategıalyq tańdaýlaryna baılanysty.

Qytaı kúsheıip keledi, Reseı agresıa arqyly álsiregenin jasyrýda, AQSH pen Eýropa óz múddesin qorǵaýda. Osy kúrdeli ortada Túrki álemi birtindep jańa geosaıası faktorǵa aınalýda.

Qazaqstan úshin eń mańyzdysy – osy kópqyrly álemde óz egemendigin saqtap qana qoımaı, turaqtylyq pen uzaqmerzimdi damýdy qamtamasyz etý.

Bul – táýelsizdik kezeńindegi eń jaýapty tarıhı synaqtardyń biri.