Mamaı AHET:
Qaınaǵan tirshiliktiń ortasyndaǵy Almatyda kún saıyn túrli máselelerdiń týyndaýy da zańdylyq. Almaty – elimizdegi eń iri megapolıs. Munda qazaqtyń ǵylymy da damyǵan. Munda qazaqtyń zıaly qaýym ókilderi de shoǵyrlanǵan. Tildik orta da osynda. Túrli ádebı shyǵarmalardyń ózegine aınalǵan kórkem qala da – Almaty. Almatynyń búgingi negizgi máselesi ne? Tildiń jaıy, qujattyń problemasy ekeni belgili. Osy oraıda Almaty qalalyq Tilderdi damytý, muraǵattar jáne qujattama basqarmasy qandaı ıgilikti sharalar atqaryp otyr? Biz bul saýaldy basqarma bastyǵy Mamaı Ahet myrzaǵa qoıǵan edik. 
– Mamaı aǵa, áńgimemizdi Ermuhan Bek­mahanovqa qoıylǵan qurmet-taqta­synan bastasaq. Ózińiz bilesiz, eskertkish-taqtany qoıý úshin Bekmahanovtar áýleti uzaq kútti. Ne sebepti? Buǵan deıin belgili tarıhshyǵa taqta qoıý máselesin ákimshilik bilmegen be? 
– Bul másele bizdiń nazarymyzda bol­dy. Birinshiden, ol kisiniń bıyl ǵa­syrlyq mereıtoıy ǵoı, ekinshiden, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, sol sebepti, ol kisi turǵan úıge eskertkish-taqta dál merziminde qoıyldy dep oılaımyn.Onyń ústine 2011 jylǵa deıin Úkimettiń onomastıka men eskertkish-taqtalardy retteıtin arnaıy qaýlysy boldy. 2011 jyly bul qaýly óziniń kúshin joıdy. Uzaq merzimge moratorıı jarıa­landy. Sodan bergi kezeńde eskertkish-taqtany ornatýǵa baılanysty zańdyq negiz bolmady. Jalpy, eskertkish-taq­talar bul negizinen, Almaty qalasyna tán másele dep aıtýymyzǵa bolady. Basqa óńirlerde bul másele asa ózekti emes. Onyń da ózindik sebebi bar. Keńes dáýiri tusynda Almaty elimizdiń astanasy boldy. Zıaly qaýym ókilderiniń barlyǵy derlik Almatyda turdy. Aqyn-jazý­shylar, ǵalymdar, mádenıet pen óner, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri – barlyǵynyń ómiri osy qalamen tyǵyz baılanysty. Olar osynda jastyq shaǵyn ótkizip, shyǵarmashylyǵyn shyńdady. Qaıratkerlik bıikke qol jetkizdi. Olar­dyń árqaısysy turǵan úıge eskertkish-taqta qoıýǵa laıyq. Qazir qalamyzda 430-dan asa úıge eskertkish-taqta orna­tylǵan. Bul máseleniń bir jaǵy. Munyń ekinshi bir qyry bar: naryqtyq jaǵdaıǵa baılanysty qaladaǵy birinshi qabattar­dyń kóbi dúkenderge, keńselerge, bız­nes nysandaryna aınaldy. Zıalylardyń kópshiliginiń urpaqtary ol úılerde tur­maıdy, keıbireýleri úılerin satyp ketken. Satyp alýshynyń ol úılerdi qalaýynsha paıdalanýyna quqyǵy bar. Ortalyqta on bes taqtaǵa deıin ilýli turǵan úıler bar. Eskertkish-taqtaǵa qatysty osyndaı máseleler jıi týyndap jatady. Eskertkish bólek, al eskertkish-taqta, ol aqparattyq taqta. Ekeýin shatastyrýǵa bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytta Mádenıet týraly zań qarastyrylar bolsa, osy máseleni eskergenimiz jón dep oılaımyn.
– Eskertkish-taqtany ornatýdyń ne­gizgi alǵysharttary qandaı? Onyń belgili bir talaptary bar ma? 
– Eskertkish-taqtany ornatýdyń erejeleri qazir jasalý ústinde, oǵan qa­tysty usynystarymyzdy mınıstrlikke  joldaǵan bolatynbyz. Negizgi másele osynda. 2013 jyldyń qańtarynda «Onomastıka máselelerine qatysty zań­namalyq aktilerge ózgertýler men to­lyqtyrýlar engizý týraly zań» qabyl­dandy. Qazir osy qujat jetil­dirilý ústinde. Aıtalyq, soǵys ardager­lerine kóshe berý týraly usynystar qazir kóptep túsýde. Keńes Odaǵynyń Batyry nemese Dańq ordeniniń kavaleri bolsa, oǵan eshkimniń daýy joq. Elimizden fashızmge qarsy soǵysqa júz myńdaǵan adam attandy. Olardyń bári maıdanda kózsiz erlik kórsetti. Alaıda olardyń bárine birdeı kóshe attaryn bere almaı­myz ǵoı. Onyń da belgili bir talaby bolýy tıis emes pe. Ras, árbir urpaq ózi­niń ákesin, atasyn batyr kóredi. Qal-haderinshe qurmet kórsetkisi keledi. Olar ákeleriniń eńbegin aıryqsha qadirleıdi. Bala úshin áke qandaı qurmetke bolsa da laıyq. Mine, osylardyń ara-jigin ajy­ratý úshin de basy ashyq zań talaptary qajet. 
Kóshe ataýlary beriletin tulǵalar ulttyń tutastyǵyna, memleket bolyp qalyptasýyna erekshe kúsh-jigerin ar­naǵan jandar bolýy shart. Osyndaı krıterııler zańdyq negizde jetildi­rilýde. Táýelsiz el bolý – bul bizdiń mań­daıymyzǵa berilgen uly baqyt, sonymen qatar asa zor jaýapkershilik. Kóshe berý máselesimen aınalysatyn arnaıy komısıamyz bar. Zańǵa sáıkes laıyqty jandardy suryptap alý – ol osy Ono­mastıkalyq komısıanyń negizgi min­deti. Al eskertkish-taqtany qoımaýǵa bol­maıtyn qaıratkerlerimiz bar. E.Ser­kebaev, Q.Myrzalıev, E.Bekmahanov syndy tulǵalarǵa Almaty qalasy áki­miniń tikeleı sheshimimen eskertkish-taq­tany ornatyp otyrmyz. 
– Kóshe attaryn berýge baılanysty arnaıy komısıa jumys isteıtinin aıtyp qaldyńyz. Kóshe attaryna baılanysty usynys qaı taraptan júzege asyrylady? Tanymal tulǵalardyń urpaqtary hat jol­daı ma? Álde, onomastıka komısıasynyń bekitken arnaıy tizimi bar ma? 
– Kóshe ataýlaryn berý týraly usynystar kóbine qoǵamdyq uıymdardan keledi. Almaty qalasynda turaqty Onomastıkalyq komısıa jumys ja­saıtynyn aıttym. Ol komısıada 21 adam jumys isteıdi. Komısıanyń tóraǵasy qala ákiminiń orynbasary – Záýresh Amanjolova. Komısıanyń quramynda S.Elýbaı, H.Aldajumanov, M.Malbaqov, B.Jaqyp syndy elimizge belgili tarıhshylar, til mamandary, ǵalymdar men qoǵam qaırat­kerleri bar. Bul kisilerdiń barlyǵy derlik, elimizge eńbegi sińgen, qoǵamǵa attary belgili tulǵalar. Ákimdikke túsken usynystardy, hattardyń barlyǵyn osy komısıanyń qaraýyna usynamyz. Komısıa usy­nystardy jan-jaqty tal­qylap, naqty sheshim shyǵarady. Laıyq­ty ma, laıyq­syz ba, ony da anyqtaıtyn komısıa. Komısıa laıyqsyz dep tanyǵan usy­nystardy keri qaıtaramyz. 
– Kóshe attaryn berýde «barmaq basty, kóz qystyǵa» jol berilmeı me? 
– Bul máselede «barmaq bastylyq» joq. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» demeı me? Biz jasyrǵanmen, kóshe paıda bolǵan kezde kópshilik ony birden kóredi ǵoı. Almaty qalasynda mundaıǵa jol berilgen joq. Táýelsizdik alǵaly beri birshama kóshelerdiń aty aýystyrylǵan eken. Osy kóshe attaryn aýystyrýda daý-damaıǵa ulasqan jaǵdaılar oryn alǵan joq. Kóshe ataýlaryna baılanysty taǵy bir másele bar. Qazir Almaty qalasynyń aýmaǵy jyl ótken saıyn úlkeıip keledi. Tipti birneshe ese úlkeıdi desek te bo­lady. Qalaǵa engen aımaqtardyń bári kezinde bir-bir eldi meken bolǵan. Qa­lanyń ishinde bar kóshelerdiń esimi ol aımaqtarda da qaıtalanady. Máselen, bir Sáken Seıfýllınniń atynda birne­she kóshe bar. Tórt-bes Áýezov kóshesiniń paıda bolýynyń syry osynda. Buryn Almatyda 2000-deı kóshe bolsa, qazir 27 eldi meken qosyldy. 27 eldi mekenniń árqaısysynda taǵy da birneshe kóshe ataýlary qaıtalanady. Olardyń bar­lyǵy da qalanyń ortalyǵynda bar kósheler. Burynǵy Almatynyń ózinde keıinnen soǵylǵan ataýy joq kósheler bolatyn. Moratorıı jarıalanǵan soń, keıbir eldi mekenderge kóshe ataýlaryn berip úlgermeı qaldyq. Máselen, Alataý aýdanynyń ózinde esimi joq kósheler bar. Burynǵy qala aýmaǵynyń ózinde 90 kósheniń ataýy joq. 165 kósheniń ataýy qaıtalanady. Ataýy eskirgen kósheler de bar. Olardyń kópshiligi burynǵy keńes­tik ataýlarmen tur. Eń birinshi másele – ataýy joq kóshelerge ataý berý. Qaıta­lanatyn kóshelerdiń atyn ózgertý má­se­lesi de aldyńǵy kezekte tur. Kóshe attaryn aýystyrý ońaı dep uǵatyndar da bar. Ol qate pikir. Kóshe ataýlarynyń kóbi adamdardyń ómirimen, taǵdyrymen tikeleı baılanysty. Baılanysty bo­latyny, aıtalyq bireý aýyryp qaldy delik. Jedel járdem shaqyrý kerek pe? Kerek. Osy mekenjaıy boıynsha, adam­dar járdemaqy alady, nesıe resimdeıdi nemese túrli qarjylyq operasıalar jasaıdy. Keıde «myna kósheni nege pálenniń atyna bere salmaıdy?» ne bol­masa, «túgensheniń atyn qoıyńdar» deıtin taraptaǵy hattar jıi keledi. Munyń bári aıtýǵa ońaı. Mekenjaıdy ózgertý ońaı sharýa emes. Ol sol kóshe boıynda ómir súrip jatqan ondaǵan myń adamdardyń ýaqyty men qarajaty. Kóshe ataýy ózgerse, menshik ıeleriniń qujattaryn da tolyǵymen ózgertýine týra keledi. Sondyqtan da bul jumys­tardy baıyppen júrgizip, asa abaı bol­ǵan jón. Eń aldymen, turǵyndar ómirin jeńildetetin ataýy joq kósheler men qaı­talanatyn esimderdiń máselesin sheshý birinshi kezekte tur. Qazir qala­myzǵa segizinshi Naýryzbaı aýdany qo­syldy. Osyǵan oraı aýdandaǵy kóshe­lerdi anyqtaý ústindemiz. Naýryzbaı aýdanynda da qaıtalanatyn kósheler óte kóp. Munyń bári de zerttep-zerdeleýdi qajet etedi. 
– Ótken jyly Mırzoıan kóshesin aýys­tyrýǵa baılanysty qoǵamdyq uıymdar másele kótergenin bilesiz. Biraq bul másele sheshimin tappaı qaldy. Ne sebepti? 
– Mırzoıan kóshesine baılanysty BAQ betterinde óz jaýabymyzdy ber­genbiz. Keıbir máseleler dúdámal bolǵanda, biz tolyqqandy ǵylymı jaýap alý úshin Tarıh jáne etnologıa ıns­tıtýtynan keńes suraımyz. Mırzoıan kóshesine baılanysty qoǵamdyq uıym­dardyń másele kóterip otyrǵanyn aıtyp, ınstıtýtqa usynys jasadyq. Olar bizge jaýabyn berdi. «Bul máselege kelgende, asyǵystyq jasamaıyq. Bul bir sáttik kóńil kúımen sheshiletin nárse emes. Tarıh áli de zerttelý ústinde. Asy­ǵys sheshim shyǵaryp, sol kezeńdegi keıbir elge qyzmet atqarǵan adamdarǵa da kúıe jaǵyp alýymyz múmkin» degenge saıatyn jaýap aldyq. Kez kelgen máseleni bir sáttik kóńil kúımen, emosıamen nemese sol dáýirdegi gazet maqalasyna qarap sheshýge bolmaıdy dep oılaımyn. Ári ony orynsyz daý-damaıǵa aınal­dy­rýdyń da qajeti shamaly. Sol sebepti, ol máselege baılanysty jaýapty Tarıh ınstıtýtynyń bilikti mamandary berdi. Osy oraıda Qytaıdyń Qulja qalasynda ózim kórgen bir mysaldy aıta ketkim ke­ledi. Onda osy kúnge deıin ortalyq kóshe­leriniń biri – I.Stalın atynda saqtalypty. Sebebin suraǵanymda, jergilikti áriptesim: «Biz asyqpaımyz, tarıh bárin óz ornyna qoıady» degen jaýap aldym. 
– Til basqarmasy balalarǵa arnap, anı­masıalyq fılmder shyǵarǵanyn jaqsy bilemiz. Ol múltfılmderge syn aıtýshylar da kóp. Aldar kóseniń kem­shi­­ligi nede?
– Alǵash «Aldar kóseniń kóńildi oqıǵalary» dep bastalǵan fılmniń 85 serıasy túsirildi. Bul ıdeıa qaıdan shyq­ty? Almaty qalasynda 300-den astam balabaqsha bar eken. Sonyń 173-i memlekettik balabaqsha. Balabaqshalarda neni úıretip jatyr? Tildi qalaı meń­gerýde degen másele týyndady. Balabaq­shanyń atyn «qazaqsha» dep qoıǵany­myzben, onyń ishki zaty ózgermeıtinine kózimiz jetti. Mektep jasyna deıingi balalar kitap oqı almaıdy. Olar kór­genin, tyńdaǵanyn ǵana qabyldaıdy. Olarǵa ne kerek? Qyzyqty anımasıalyq fılmder. Kishkentaı balalar erteginiń ózin túrli-tústi bolmasa, tyńdaı almaı­dy. Búgingi tańda balanyń psıhologıasy kógildir ekranmen baılanysty bolyp otyr. Osydan kelip, anımasıalyq fılm­der túsirý qajet degen ıdeıa keldi. Sóıtip, tapsyrys berdik. Ashyq kon­kýrsta «Kraýs» JK jeńimpaz atanyp, ónimder osylaısha, túsirile bastady. Eger muqıat sol ónimdermen tanyssańyz, olardyń sapasynyń onshalyqty tómen emes ekenine kózińiz jetedi. Bir nárseni eskerýimiz kerek, biz ol anımasıalyq fılmderdi teleekranǵa usynamyz dep daıyndaǵan joqpyz. Áıtse de, qazir otandyq telearnalarda osy múltfılm­der júıeli kórsetilip keledi. Onyń bári balabaqshadaǵy balalarǵa arnalyp jasalǵan dúnıeler. 2013 jyly qazaqtyń batyrlar jyrlaryna qatysty anıma­sıalyq fılmder jaryq kórdi. «Qo­bylandy batyr», «Alpamys batyr», «Qambar batyr», «Er Tarǵyn» sıaqty batyrlar jyrlaryn,ótken jyly «Qyz Jibek» pen «Qozy Kórpesh Baıan sulý», «Er Tóstikti» qalanyń barlyq balabaq­shalaryna tegin taratyp berdik. Ekinshi bir balalarǵa arnalyp jasalǵan dúnıe – «Sıqyrly qalam». Ondaǵy maqsat – sábılerge oqý-ádistemelik quraldaryn zaman talabyna saı jasap berý.
– Qazaqtyń batyrlar jyrlarynyń negizinde anımasıalyq ónimder daıyndaý qajet. Ol balanyń sana-sezimin ósirýge, tanymyn arttyrýǵa kómektesedi. Biraq bul fılmderdiń sany kóp bolǵanymen, sapasy kóńil kónshiterlik emes. Nege? 
– Synnyń bolǵany da durys. Shyn máninde, Aldar kóseni alǵash túsirgende, balabaqshalardaǵy ahýaldy kórip-bile tura qur qarap otyrmaıyq dedik. Alma­tynyń shyǵarmashylyq áleýeti joǵary ekeni barshaǵa aıan. Balalardyń sanasyna qazaqtyń dástúrin, saltyn, qıal-ǵa­jaıyp ertegilerin sińire bereıik dep sheshtik. Úsh-tórt jastaǵy balanyń bári «Masha ı medved» múltfılmin jaqsy kóretinin bilesiz. Sol sıaqty Aldar ­kóse de olardyń súıikti anımasıalyq fılmine aınaldy. «Bitken iske synshy kóp» demeı me. Biraq sol ónimderge báse­keles bola alatyn týyndylar bar ma? Arnaıy telestýdıalar bar. Olardyń túsirgen ónimderi qaıda? Anımasıalyq ónimderdiń bári saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Biz ózimizdiń suranysymyzdyń ar­qasynda osyndaı anımasıalyq fılm­der jasadyq, olardy telearnalar kór­setýde. Al odan jaqsy jasaımyn, asy­ramyn degenderge jol ashyq emes pe!? 
– Búgingi kúni saqaý jarnama negizgi ózekti máseleniń birine aınalǵan. Ásirese, Almatydaı megapolıste bul máse­leniń sheshimi tabylmaı tur. Jarnamany jón­deýde basqarma qandaı ózekti jumys­tar atqarýda? 
– Jalpy, myńdaǵan jarnama ishinde bireýinde qatelik ketse, jurttyń nazary sonda bolatyny belgili. Áıtse de, siz aıtqandaı «sheshimi tabylmaı tur» de­genmen, men kelispes edim. Jarnama má­selesine kelgende, turǵyndardyń ashýla­nýyna negiz joq dep oılaımyn. Qazir bári zańmen rettelgen. Osymen arnaıy aınalysyp otyrǵan jergilikti organ – biz barmyz. Bizdiń arnaıy mamandarymyz qalany aralap, kúndelikti qatelermen kúresip júr. Ótken jyly jeti myńnyń ústinde qatelerdi jónge keltirdik. Bıylǵy jyldyń ózinde tórt myńǵa jýyq qatelerdi rettedik. Qate bolýdyń birneshe sebepteri bar: eń aldymen, bizde jarnama mamandary jetispeıdi. Sol mamandardy daıarlaıtyn ýaqyt jetti dep oılaımyn. Jekelegen adamdar óz ónimderin ózderi jarnamalap qoıady. Olardyń jarnama­synda qate ketkenin kórsek, eskertý beremiz. Ol proses jónge qoıylǵansha, edáýir ýaqyt ótedi. Jarnamalardaǵy, kórneki aqparattar men jol kórsetkish­terindegi qatelerdi anyqtaý úshin arnaıy mamandarymyz qoldaryna fotoappa­rattaryn ustap, kóshede júredi. Qaı jerde qate jarnama bar, sony túzetýge atsalysady. Almaty qalasy ákimdiginiń janynan qurylǵan «Til» oqý-ádistemelik ortalyǵynyń mamandary osy jarnamaǵa jaýapty. Kórneki aqparat quraldary birneshe salaǵa bólinedi. Olardyń ara­synda jol kórsetkishteri bar. Odan keıin mańdaısha jazýlary bar. Árbir dúkenniń, asqana, meıramhanalardyń mańdaı­shalaryndaǵy jazýlarǵa menshik ıesi jaýap beredi. Mańdaıshadaǵy jazýlar qate ilinse, oǵan eskertý beriledi. Ondaı eskertýlerge qulaq aspaǵan jaǵdaıda, 50 aılyq kórsetkishke deıin aıyppul salýǵa quqymyz bar. Qazir qoǵam tarapynan túsinistik bar. Qatelerdi tez retteýge tyrysady. Bul kúndelikti úderiske aınalǵan. Jarnama agenttikterimen de tikeleı baılanysyp, olarǵa til turǵy­synan kómektesip otyramyz. Olar da júrgizilip otyrǵan saıasatty quptap, qol­dap otyr. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, qoǵamdyq uıymdar da jıi kómektesip otyrady. Almaty alyp megopolıs bolǵannan keıin, negizgi jarnama kózderi de osynda ilinedi. Biraq mamandardyń azdyǵy, olardyń áleýeti­niń shekteýliligi kún ótken saıyn aıqyn­dalyp keledi. Máselen, álemdik brendter ónimderiniń oryssha-aǵylshynsha jarnamalaryn jasaýǵa tutas bir komanda jumys isteıdi. Olar adam sanasyn eriksiz jadylaıtyn saýatty jarnamanyń bolýyn qamtamasyz etedi. Daıyn ónim bizge kelgen soń, ortańqol aýdarma­shy­nyń qolyna túsedi. Ol qolyna sózdikti alady da, sonymen aýdarady. Qate ekenin aıtyp, pikir aıtsańyz, sózdikti aldyńyz­ǵa tosady. Oǵan ne deısiz? Qazir jarna­masyz gazet joq, jarnamasyz telearna joq. Biraq saýatty mamandar joqtyń qasy. Jarnama mamandaryn daıyndaýda kenje qalyp otyrmyz. Tımýr Bekmam­betov degen baýyrymyz otyz sekýndtyq jarnamasymen álemge tanymal boldy. Qazir álemdik deńgeıdegi rejıserge aınaldy. Jarnama degenimiz – óte názik sala. Bul tikeleı basqarmanyń kinási dep aıtýǵa bolmaıdy, bul mamandarǵa kelip tireletin dúnıe. Sondaı-aq ónim ıele­riniń de oılanar kezi keldi. Muny qoǵam bolyp, jumyla kóterýimiz kerek. 
– Jyl saıyn tildi damytýǵa birneshe mıllıondaǵan qarjy bólinedi. Ol qarjy til salasy boıynsha, qandaı ıgilikti shara­larǵa jumsalýda?
– Búgingi tańda Memlekettik til óziniń zańdy mártebesine ornyqty. Elbasy N.Nazarbaev aıtýly jıyndardyń esh­qaısysynda da til máselesin nazardan tys qaldyrǵan emes.Bul bizder úshin úl­ken qoldaý. Onomastıka men jarnamalar­dan bólek qazir birneshe baǵytta jumys júrgizip otyrmyz. Eń aldymen, at­qa­rýshy organdardaǵy mem­lekettik tildegi qujattardyń aınalymyn qadaǵa­laı­myz. Ekinshi baǵytymyz – osy sharýany iske asyratyn memlekettik qyzmetkerlerdi qazaq jáne aǵylshyn tilderine oqytýdy júzege asyramyz. Aǵylshyn tilin bilý – kún ótken saıyn zamannyń basty ta­labyna aınalyp keledi. Qazir jergilikti búdjet esebinen memlekettik qyz­metshilerge aǵylshyn tili kýrstary uıymdastyrylǵan.Úshinshi baǵytymyz – túrli etno-mádenı orta­lyqtarmen birge olardyń Konstıtýsıada aıqyn­dalǵan ana tilderin jáne memle­kettik tildi oqytý jumystaryn atqara­myz. Tórtinshiden, tildi úırengisi keletin áleýmettik jaǵynan qorǵalmaǵan qoǵam múshelerin, zeınetkerlerdi, múgedekter men basqa da qala turǵyndaryn biz júıeli oqytyp kelemiz. Bulardan tys til saıa­satyn, halyqtar dostyǵyn nasıhat­taıtyn ondaǵan sharalardy ótkizemiz. Til máselesi keıinge ysyrýǵa da, bir kúnde jasap tastaýǵa da kelmeıtin, taqýanyń qudaıǵa qulshylyǵy sekildi kúndelikti qara jumys qoı. Almaty – jastardyń qalasy. Qaladaǵy barlyq joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen kezdesip, olardyń saýaldaryna jaýap berýge tyrysamyz. Osynyń bári til basqar­masynyń kúndelikti aınalysyp otyrǵan sharýalary. 
– Bir Almatynyń ózinde birneshe ba­lalar úıi bar. Balalar úıiniń tili qandaı? 
– Balalar úıinde negizgi sabaqtar qazaq tilinde ótkiziledi. Bizdiń tarapy­myzdan shyǵarylǵan ónimderdiń bári balalar úıine jetkizilip otyrady. Oǵan ózderińiz de baryp kóz jetkizýlerińizge bolady. Taǵy bir másele, qaladaǵy tildik ahýalǵa monıtorıń jasap otyrý. Iaǵnı jastar neni bilgisi keledi? Olarǵa ne qajet? Qoǵam múshelerin ne mazalaıdy? Osyǵan baılanysty turaqty áleýmettik zertteýler júrgizip otyramyz. Qýanar­lyǵy, qala jastarynyń 90% óz bola­shaqtaryn memlekettik tilmen baıla­nys­ty dep esepteıdi eken. Qoǵam ta­ra­pynan túsinbeýshilik, usynys bolatyn bolsa, sonyń bárin qabyldap, sheshimin tabýǵa kómektesemiz. Kóshede kele jatyp jarnamada qate kórinse, oǵan renjýdiń nemese áldekimdi aıyptaýdyń qajeti joq. Kez kelgen ýaqytta basqarmaǵa tikeleı nemese saıt arqyly habarla­sýyna bolady. Onyń bári zańmen ret­telip otyrady. 
– Jalpy, til basqarmasyna shaǵymdar kóp túsetinin bilemiz. Ol shaǵymdardyń deni kóshe attaryna tireletin sekildi. Bul júıeni retteý qıyn ba? 
– Ras, til basqarmasyna keletin usy­nys-hattar, ótinishter óte kóp. Ásirese, kóshe ataýlaryna baılanysty usynystar jıi aıtylady «Pálen adamnyń atyna nege kóshe berildi?» «Nege túgen adamnyń atynda kóshe joq?» degen sekildi hattar kóp. Memlekettik tilde durys qyzmet kórsetpegenin aıtyp, shaǵymdanatyndar bar. Dúken attarynan, jarnamadan qate kórse, sony habarlap aıtatyn turǵyndar jeterlik. Turǵyndardyń tildik másele­lerge beıjaı qaraı almaıtyny bizdi qýantady. Biz kez kelgen usynys-hatqa, talap-tilekke nazar aýdaryp otyramyz. Ázirge aıyppul salǵanymyz joq. Aıyppul salyp, bireýdi úrkitip-qorqytý maqsat emes. Másele, sol qateniń sheshi­min tabýynda. Osy ýaqytqa deıin qasa­rysyp, ózgertpeımiz degen jandar bolǵan joq. Bul da bizdiń ıgilikti isimizdiń bir kórinisi shyǵar. 
– Talǵat Bıgeldınovtiń esimin áýe­jaıǵa berý týraly usynys tastalǵan edi. Bul da aıaqsyz qalǵan sekildi. 
– Onomastıka zańdylyǵy boıynsha, kez kelgen kóshege nemese nysanǵa ataý berý týraly usynys, dúnıeden ozǵannan keıin bes jyldan soń qaralady. Zań oryndalýymen qymbat emes pe? Son­dyqtan bes jyl degen ótedi de shyǵady dep oılaımyn. 
 Kóshe berý, eskertkish-taqta qoıý máseleleriniń kóbi dúnıeden ozǵannan keıin bes jyldan keıin qozǵalady. Keıbir kisiler asyǵyp turady. Ártúrli kóńil kúımen keledi. Bir sátte sheshile salsa dep oılaıdy. Arnaıy zań bar ekenin umytyp kete beremiz. 
 – Mekeme «Tilderdi damytý, muraǵat­tar jáne qujattama basqarmasy» dep atalady eken. Demek, basqarmanyń irgeli bir salasy – muraǵat qoı. Muraǵat jumys­tarynda ilgerileýshilik bar ma? 
– Muraǵat degenimiz – bul toqtamaıtyn kúndelikti qara jumys qoı. Jylyna jıyr­ma myńnan asa adamǵa muraǵattyq anyqtamalar beremiz. Jumystar halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary nemese tikeleı qalalyq muraǵat arqyly da jú­zege asady. Alys-jaqyn shetelderden de suranystar kóp túsedi. Adamnyń ómiriniń deni qujatpen baılanysty emes pe. Son­dyqtan muraǵat jumystarynda da atqa­rylyp jatqan sharýalar shash-etekten. Jalpy, til saıasatyn, onyń qoǵamdy biriktirýdegi rólin qala ákimi Ahmetjan Esimov tereńinen biledi. Sol sebepti, eshqashan da betimizden qaǵyp kórgen emes. Til saıasatyn únemi nazarda ustap otyrady. 
– Áńgimeńizge raqmet! 

Derekkóz: Aıqyn-aqparat