Qazaqstannyń ǵarysh qyzmeti – qazir el aýzynda qoǵamdyq pikirdiń tórinde.Aıtarlyqtaı qol jetkizgen nátıjelerimen birge sheshýin kútken máseleler de jetkilikti.
Osyǵan oraı «Aeroǵarysh komıteti» basshysynyń orynbasary, UǴA akademıgi Meıirbek Moldabekovti ǵarysh ǵylymy týraly áńgimege tarttyq.
 
 
– «Sońǵy 10 jyl ishinde Qazaq­standa ǵarysh salasyndaǵy joba­larǵa 1 mlrd dollarǵa jýyq qarjy jum­sady» degen áńgime bar, «Báıte­rek», «Esil», «KazSat-1» jobalary ja­by­lyp qaldy deýge bolady. Aı­tyńyzshy, el búdjetinen jumsalyp jatqan qyrýar qarjynyń nátıjesin qashan kóremiz?
– Jalpy, úlken ǵaryshtyq der­javalardyń ózi ǵaryshty ıgerýge ondaǵan jyldar arnap, belgili bir nátıjege jetý úshin mıllıardtaǵan qarjy jumsaıdy. Óıtkeni ǵarysh salasy qomaqty ınvestısıalardy talap etetin sala. Biraq sońǵy nátı­jede paıda birneshe ese bolyp qaı­ta­tyny ras. Joǵaryda aıtqan joba­lardyń bári agenttik qurylǵanǵa deıin boldy. Biz qate tájirıbeniń ózi tájirıbe ekenin eskere bermeı­miz. Sol sebepti tıimdiligi joq bol­ǵan­dyqtan, «Esil» jobasy búdjet aq­­sha­syn bosqa shashpaý úshin ýaqy­tynda toqtatyldy. Odan basqa «Báıterek» jobasy boıynsha biz áli de jumys istep jatyrmyz.
– Álemdik tájirıbede mundaı kúrdeli jobalardy júzege asyrýǵa qansha ýaqyt ketedi?
– Osyndaı kúrdeli zymyran júıesin jasaý úshin ǵaryshtyq der­javalardyń ózi 20-30 jyl ýaqyt jumsap, bizden on ese keıde júz ese artyq shyǵyndanǵanyn eskerý ke­rek. Esesine biz «Báıterek» jobasyn daıyndaý barysynda zor kadrlyq áleýetke ıe bolǵanymyzdy aıtýy­myz qajet. Al «KazSat-1» jobasyna kelsek, oǵan tapsyrys bergen kezde olqylyqtar boldy. Biraq ol Jer serigi sátti ushyp, bastapqyda 3 mlrd teńgege jýyq paıda ákelip úlger­genin eskerińiz. Onyń jumysy toq­tatylǵan kúnniń ózinde biz saq­tan­dyrý boıynsha shyǵys qarjysyn tolyǵymen qaıtaryp, «KazSat-3» jobasyn iske asyrýǵa jumsadyq. Nátıjesinde, bizde «KazSat-2» men «KazSat-3» baılanys spýtnıkterinen turatyn tolyqqandy baılanys júıe­si jumys isteýde. Mundaı otan­dyq júıe ekiniń birinde joq. Ekinshi­den, bizde jerdi qashyqtyqtan zond­taý úshin paıdalanylatyn júıe iske qosylýda. Onyń quramynda fran­sýz­dar daıyndaǵan «KazEOSat-1» jáne «KazEOSat-2» spýtnıkteri bar.  Qysqasyn aıtqanda, joǵa­ry­da aı­tylǵan qarjy on ese elge paıda ákele bastady. Al shyndyǵyna kel­gende, ǵaryshqa qatysty álem ry­nogyn alsaq, onda spýtnıkterden, zymyran ushyrýdan, ǵaryshtyq ǵy­lymda jasalǵan tehnologıalardan túsetin paıdanyń áldeqaıda mol ekenin moıyndaý shart. Sol sebepti sóz joq, ǵarysh ǵylymyna mol ın­vestısıa kerek! Bul saladaǵy ınno­vasıalardy damytýdyń negizgi serpindi kúshi ındýstrıalyq damy­ǵan elderdiń álemdik tájirıbesi dá­leldegendeı, qoldanbaly ǵylymı zertteýler bolyp tabylady. Bul min­detti sheshýde mamandar men ne­gizgi qozǵaýshy kúsh berýshi retinde Qazaqstannyń ǵarysh ǵylymy bol­dy jáne bola beredi de. Óıtkeni ǵarysh salasy ǵylymdy asa qajet etedi. Onyń ónimderi – joǵary teh­no­lo­gıalyq ónim. Ǵarysh tehnıkasy men tehnologıalaryn ázirleý eko­nomıka salalarynyń mindetterin sheshýge arnalǵan.
– Desek te, ǵylym salasynda qan­­daı sharýalardyń basy qaıyryl­dy? Nátıje bar ma?
– Biz kezinde astrofızıka, Jerdiń ıonosferasy jáne Jerdi qa­shyq­tyqtan zondtaý (JQZ) sala­syn­­daǵy ǵylymı zertteýlerdiń dás­túrli baǵyttaryn damytýshy úsh ǵylymı ınstıtýtty: V.G. Fesenkov atyndaǵy Astrofızıka ınstıtýtyn, Ionos­fera ınstıtýtyn jáne Ǵa­rysh­tyq zertteýler ınstıtýtyn birik­tiretin akademık Ó.Sultan­ǵazın atyn­daǵy Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler men tehnologıalar orta­lyǵyn qur­dyq. Bular – bizdiń bu­ryn­ǵy agent­tiktiń, qazirgi mınıs­tr­lik qura­myndaǵy Aeroǵarysh ko­mı­tetindegi jumystardyń teo­rıalyq-ǵylymı irgetasy.
– Al ǵarysh salasyn aıaqqa tur­ǵyzý, jańa baǵyttardy ashý úshin ǵa­rysh tehnıkasy men tehnolo­gıa­la­rynyń otandyq úlgilerin ázirleýdi qajet etetini daýsyz. Buǵan bizdiń shamamyz kele me?
– Bul baǵytty iske asyrý úshin 2010 jyly Ulttyq ǵaryshtyq zert­teýler men tehnologıalar ortaly­ǵynyń quramynda Ǵaryshtyq tehnı­ka jáne tehnologıalar ınstıtýty (ǴTTI) quryldy. Osy kezeń ishinde ǴTTI kelesi túpkilikti nátıjelerge alyp kelgen ǵaryshtyq tehnıkanyń otandyq úlgilerin jasaý boıynsha ǵylymı-zertteýshilik jáne tájirı­belik-konstrýktorlyq jumystardy jemisti atqardy. Atap aıtqanda, jo­ǵary dáldikti spýtnıktik navı­gasıa júıesine (JDSNJ) arnalǵan dıf­ferensıaldy stansıalardy /DS/ ázirleý boıynsha tájirıbelik-kons­trýktorlyq jumystar aıaqtalyp, 50 danadan turatyn úlgilik partıasy ázirlendi. Olardyń bári Qazaqstan aýmaǵynda ornalastyrylyp, joǵa­ry dáldikti spýtnıktik navıgasıa júıesiniń quramynda jumys isteýde. EVAK júıesi úshin (avtojoldarda avarıa jáne apattar kezinde shuǵyl shaqyrý júıesi) borttyq termı­nalynyń tájirıbelik 10 úlgilik túri men dıspecherlik ortalyǵy jasal­dy, olardyń pılottyq nusqasy In­v­estısıalar jáne damý mınıs­trligi Ahýaldyq ortalyǵynda synaqtan ótýde. Sondaı-aq JSHS «PF Vzlet-Kazahstan» jylý toraptary úshin jınaqtaý men derekter berýdiń 1000 modemi jasalyp, óndiriske engizildi.
– «Ǵarysh ǵylymynyń nátıjesin aýyl sharýashylyǵyna engizý qajet» degen usynystar jıi aıtyla bastady. Sizder buǵan daıynsyzdar ma?
– Bul rette nátıje bar. Egistik­tegi zıankesterdiń taralý aımaǵy boıynsha derekter jınaýdyń av­to­matty júıesiniń 5 komplekti táji­rıbelik qoldanysta júr. Qazirdiń ózinde tapsyrys berýshilerge 2 der­bes sýperkompúter qurastyrylyp berildi. Jalpy, ınstıtýt ǵarysh apparattarynyń 5 quraýshysy men ǵarysh júıeleriniń ónimderi jáne qyzmetterine tehnıkalyq qol jet­kizý úshin el ekonomıkasynyń ár-túrli salalaryndaǵy tutynýshy­la­ryna qajetti 14 arnaıy appa­rattyq baǵdarlamalyq quraldardyń (ABQ) eksperımentaldyq jáne tájirı­belik úlgilerin ázirledi.
– Al ǵarysh júıesi úshin qandaı jańalyqtaryńyz bar?
– Jańalyqtar barshylyq. Qa­zir­diń ózinde ǵarysh apparatynyń ornyn anyqtaý úshin jasalǵan GPS-modýlderin, radıobaılanys júıe­sin qoldanysqa engizdik. Bulardyń bári – ózimizdiń otandyq ónimderimiz.
– Ekonomıkamyzdyń aýyl sharýa­shy­lyǵynan ózge salalary sizderdiń jumystaryńyzdyń nátıjesin qashan kóredi?
– Qashan kóredi emes, kórip jatyr. Lazerlik qashyqtyqty ól­shegish pen jergilikti dıfferen­sıaldy túzetý júıesi, marksheı­der­lik jumystardy avtomattandyrý júıesi, taý kólikteri jumystaryn basqarýdyń avtomattandyrylǵan júı­esi, derbes navıgasıa jáne baı­lanys júıesi, joǵary dáldikti spýt­nıktik navıgasıa júıesine (JD­SNJ) arnalǵan dıfferen­sıaldy stansıa jumys istep jatyr. Bul jańalyqtardyń bári qazaq­standyq mamandardyń qatysýymen júzege asyryldy. Osylaısha, Qa­zaqstan ǵa­ryshtyq tehnıkanyń otan­dyq úl­gilerin jasaý men olardy óndiriske engizýi salasynda aıtar­lyqtaı alǵa ilgeriledi. Tájirıbelik-konstrýk­tor­lyq jumystar tájirı­belik úlgi­ler deńgeıine jetkizildi. Shyntýaıt­qa kelgende, Qazaqstanyń ǵarysh­tyq ázirlemeleri álemdik ry­nokta naqty suranysy bar buıym­dardyń tájirı­belik óndirisin uıym­dastyrý úshin shaǵyn jáne orta bızneske berýge daıyn. Aıtalyq, zańdyq turǵydan EVAK júıesi úshin borttyq termı­naldaryna tek ishki suranys 4 mln danaǵa jetedi, shartty túrde jazaǵa kesilgenderdiń qozǵaly­syn aıqyn­daý úshin monıtorıń jasaıtyn elektrondyq bilezikterge suranys 40 myń dana, al dıffe­rensıaldy stansalarǵa suranys – 100 danadaı. Osy jetistikter tek Qazaqstannyń joǵary ǵylymı áleýeti men baıla­nysty ǵana emes, sonymen qatar álemdegi jaǵdaı da biz úshin qazir qolaıly bolyp otyr. Atap aıtqanda, sońǵy kezdegi Qazaqstanda ázirge óndiriste joq ǵaryshtyq tehnıkanyń elementteri men tetikteriniń rynogy ashyq ári qoljetimdi bola bastady. Munyń ózi sheteldegi óndirýshiler­den daıyn ónim elementteri men tetikterin satyp alyp, olardyń negizinde jeke ózindik matema­tı­ka­lyq-baǵdarla­malyq qamtamasyz etýshi jobalary­myzdy ázirleý ar­qyly ǵaryshtyq tehnıkanyń otan­dyq úlgilerin jasaý boıynsha ǵylymı-zertteýshilik jáne táji­rı­belik-konstrýktorlyq jumystardy atqarýǵa múmkindik berýde. Bul rette barlyq satyp aly­natyn ǵaryshtyq tehnıka element­teri men tetikteriniń jalpy baǵasy osy daıyn buıym­dardyń ózindik qunynyń jartysyna da jetpeıdi. Óıtkeni daıyn shetel­dik ónimdegi «soft» baǵasy óte qymbat turady. Sondyqtan ol ónimniń túp­kilikti baǵa­syna áser etip, shetelde jasal­ǵan ónimniń quny da soǵan sáıkes joǵary bolady.
– Mamandar sheteldik básekeles ónimge qaraǵanda qazaqstandyq ónim­niń basty artyqshylyǵy jaıly jıi aıta bastady. Sizdińshe, bizdiń ónimder qandaı basymdyqtarymen erekshe­len­edi?
– Eń aldymen aqparattyq qaýip­sizdiktiń bolýy. Bul eldiń qorǵanysy men ulttyq qaýipsizdigi turǵysynan óte mańyzdy másele. Ekinshiden, jobalyq jáne ǵylymı jumystar­dyń arzandyǵy. Osydan kelip ónim baǵasynyń quny tómen bolýyna áser etetin ónimge degen brendilik júktemeniń bolmaýy. Tórtinshiden, ónim baǵasyn quraýshy artyq shy­ǵyndardyń azdyǵy. Qazaqstan­daǵy osyndaı ǵaryshtyq ázirlemeleri tutynýshylardyń ǵaryshtyq júıe­lerdiń ónimderi men qyzmetterine qoljetimdi bolýyna, sóıtip, qazir­diń ózinde olardyń ımporttyq nus­qasyn almastyrýǵa múmkindik bere alady.
– Siz BAQ ókilderine bergen suh­batyńyzda «qazaqstandyq ǵarysh ǵy­lymynyń damýyna, ınvestısıa salý isinde problemalar jetedi» degen edińiz. Ol qandaı problema? 
– Ulttyq ekonomıkamyzdyń salalaryna aıtylǵan ázirlemelerdi engizýde aıtarlyqtaı qıyndyqtarǵa kezigip otyrmyz. Ókinishke qaraı, barlyq salalarda derlik ne kónergen eski, ne bolmasa elimizdiń ınnova­sıa­lyq damýyna túk paıda ber­meıtin sheteldik tehnologıalardy paıdalanýǵa áýespiz. Bul rette otandyq tehnologıalardy paıda­laný­dyń kelesi paıdasy bar ekenin eskergen jón: Ónimderdiń otandyq úlgilerin jumsaýǵa arnalǵan aqsha Qazaqstanda qalady ári otandyq kompanıalarǵa ınvestısıa bolyp tabylady. Bul ǵarysh ónimderi men qyzmetterin paıdalanýshylardyń aparattyq-baǵdarlamalyq qural­daryn udaıy tehnologıalyq jaǵy­nan ozyqtandyrýǵa jáne jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Biz úshin eldiń ın­dýstrıalyq-ınnovasıalyq damý­ynda otandyq ǵylymı-tehnıkalyq ázir­lemeleriniń nátıjelerin en­gizýdiń tetikterin jasaý basty máse­lege aınalmaıynsha, sondaı-aq mı­nıstrlikter men vedomstvolar ta­ra­­pynan otandyq ázirlemelerdi tıimdi ári keńinen qoldaný tur­ǵy­synan qoldaý bolmaıynsha, memle­ket ekonomıkasynyń ınovasıalyq damýy týraly áńgime qozǵaý áli erte. Qazir ǵarysh apparattary álemdik naryqtaǵy ashyq satylymda qolje­timdi. Demek, qajetti baǵdarlamalyq matematıkalyq qamtamasyz etý ázir­lemesin daıyndaý ózimizdiń maman­­darymyz ben ǵalymdarymyzdyń qolynan keledi.
– Birqatar sarapshylar «qazaq­stan­dyq ǵalymdardyń zıatkerlik múmkindikteri sheteldik áriptesterinen qalyp qoıady. Ǵylymı-tehnıkalyq ázirlemelerdi álemdik deńgeıge shy­ǵarýǵa qabiletti emes» deıdi. Siz ne deısiz?
– Negizinde, bul – jańsaq pikir, óıtkeni álemdik kóshbasshylardyń qataryna enetin Qazaqstan ǵyly­mynyń aıqyn baǵyttary osy tezısti joqqa shyǵarady. Máselen, bizdiń matematık-ǵalymdarymyzdy búkil dúnıejúzinde tanıdy. Bizdiń oqý­shylarymyz – halyqaralyq mate­matıkalyq olımpıadalardyń turaq­ty júldegerleri. Qazaqstandyq ma­tematıkterdiń jetken jetistik­teriniń sebebin qarapaıym tilde bylaısha túsindirýge bolady – tıimdi jumys jasaý úshin olarǵa eńbek quraldary retinde qalam, qaǵaz ben kompúter bolsa jetkilikti. Mate­matık-ǵalymdardyń paıdalana­tyndary osy eńbek quraldary ǵana.Ǵylymı-tehnıkalyq ázirlemeler salasyndaǵy ǵalymdardyń jaǵdaıy múldem basqa, óıtkeni tıimdi jumys jasaý úshin olarǵa eńbek quraldary retinde tek qalam, qaǵaz ben kom­púterdiń bolýy jetkiliksiz. Ǵyly­mı-tehnıkalyq ázirlemeler sala­syn­daǵy ǵalymdar osy eńbek qu­ral­darynyń kómegimen qajetti ónimniń tek syzbasyn qaǵazǵa ǵana túsirip, onyń tehnıkalyq parame­trlerin esepteı alady. Ólsheý as­paptarymen, qural-saımandarymen, jabdyqtarymen, sondaı-aq osyǵan qajetti materıaldarmen jabdyqtal­ǵan eksperımenttik zerthanalar bol­maı, olar tipti buıymnyń eks­perımenttik úlgisin de jasaı al­maıdy.
Búgingi kúnde ǵarysh ǵylymy­nyń materıaldyq-tehnıkalyq baza­sy halyqaralyq deńgeıge jete almaı otyr. Olar únemi jańartylyp oty­rylýy tıis, eń aldymen, tájirı­be­lik-eksperımenttik jabdyq jańar­­týdy qajet etedi. Mundaı ba­zanyń bolmaýy qazaqstandyq ǵa­lym­dar­dyń jańa ǵylymı-tehnı­kalyq ázir­lemelerin álemdik deń­geıge shyǵa­rýǵa kedergi keltirip otyr. Qazaqstan ǵylymynyń ǵy­lymı-tehnıkalyq ázirlemeler sala­syndaǵy álemdik kóshbas­shylardyń qataryna enbeýi­niń basty sebebi de osynda jatyr. Zerthanalyq jáne tájirıbelik-eks­perımenttik bazany zamanaýı qu­ral-jabdyqtarmen jab­dyqtaý, sondaı-aq álemdik ǵylymda jańa teh­nı­kalyq jáne tehnolo­gıa­lyq ázirle­melerge qol jetkizý má­sele­sinde de negizgi faktor bolyp ta­bylady. Álemdik tájirıbede dá­lel­dengendeı, neǵurlym ekono­mı­kalyq jańa teh­nologıalardy aıyr­bas jolymen alý tıimdi bolyp otyr, ári bul aıyrbas, ádette ǵylymı zertteýler satysynda da anaǵurlym jeńil. Bul ǵylymı zertteýler – jańa tehnıka men tehnologıany ázirleýdiń, áli jabyq sıpatqa jat­paıtyn jumystyń al­ǵashqy satysy bolýmen baılanysty. Kelesi satyda ǵylymı nátıje komersıalan­dyrýǵa qabiletti jańa tehnıka men tehnologıanyń keskin-kelbetine ıe bola bastaǵanda, avtor­lar óziniń nátıjelerimen óteýsiz bólispeıdi jáne jumys endi jabyq sıpatta bolady. Zerthanalyq jáne tájirı­belik-eksperımenttik bazany zama­naýı qural-jabdyqtarmen jab­dyqtaý sheteldik áriptesteri­mizdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzatyn bolady, ol ǵylymı baılanystardy keńeıtý men tereńdetý úshin jaǵdaılar týǵy­zar edi, ǵylymı zertteýler saty­syn­da sheteldik áriptestermen ynty­maq­tastyqty damytýǵa jáne ári qaraı jańa tehnologıalarmen aıyr­bas jasaý úshin jol ashar edi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan 
Gúlbarshyn SABAEVA