Adaı SEKENULY, L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń profesory, geografıa ǵylymdarynyń doktory:

– Adaı Sekenuly, siz týrızm salasyn zerttep júrgen ǵalymnyń birisiz, elimizdegi osy sala qanshalyqty damydy?

– Týrızm – resýrstardy paıdalaný joldary ysyrapsyz, jumyspen qamtý oraıy óte joǵary, ámbebap, ónimdiligi jaqsy strategıalyq kásip. Týrızmdi tu­raqty damytýǵa, ishki suranysty art­tyrý­ǵa, eko­nomıkalyq qurylymdy retteýge múmkindik bar. Sonda da týrızmdi damytýdyń ózekti máseleleri barshylyq. Ony retke keltirýdi oılastyryp, tyńǵylyqty ju­mystar iste­sek, týrızmge dańǵyl jol ashy­lary sózsiz. 

Týrızmdi retke keltirýdegi basty talap – memleket tarapynan jolǵa qoıýdy bir tutas oılastyrý men ózara sáıkestirý, damý jobasyna, qurylymyna, oryndalý sapasyna ózgerister engizý. 

Týrızmdi damytýdyń túrli joly bar. Ony iske asyrý úshin aldymen josparlap alǵan abzal. Ásirese, qazirgi naryqtyq resýrstardyń negizgi zańdylyqtaryn to­lyq paıdalanyp, damý qarqynyn, qury­lymyn, sapasyn jáne ónimdiligin ózara ushtastyrýdan bastaǵan durys. Sondaı-aq ishki týrızmdi negizge ala otyryp, shekaraǵa qatysty týrısik máselelerge de erekshe kóńil bólgen jón. Shekaradan sheteldik týrıserdiń erkin kirýine, olardyń el aýmaǵynda saıahattaýyn retke keltirip, ár aýmaqtaǵy týrızmge qatysty erekshelikter men múmkindikterge qaraı damytqanda ǵana jumys óz jemisin bereri anyq. 

– Bizde týrızm belgili bir maqsat pen baǵdarlamaǵa saı jumys isteı me? 

– Qazaqstandaǵy qazirgi kezge deıin qabyldanǵan týrızm baǵdarlamalary men normatıvtik qujattardyń oryndalý meha­nızmi naqty emes. Ol úshin 2017 jylǵa deıin týrızm salasynyń tabys kózi jalpy ishki óndiristiń (GDP) kórsetkishin 5 paıyzǵa jetkizip, qyzmet óteý salasy bo­ıyn­sha ustaıtyn úlesin 15 paıyzǵa jet­kizý, ár jyl boıy týrızm salasynda tike­leı qyzmet etetin adamdardyń sanyn eń kem degende 30 myń adamǵa jetkizý kerek. Al 2020 jylǵa jetkende Orta Azıadaǵy jáne jalpy TMD elderindegi týrızm kásibi birshama damyǵan elder qataryna kirýge umtylys jasaý biz úshin ilgerilegen­dik bolar edi.

– Týrısik qyzmet kórsetý salasyn jaqsartýǵa qandaı múmkindik bar? 

– Óńirlik týrızmdi turaqty damytýǵa ba­ǵyt­tap, salaaralyq sáıkestikter negi­zin­de aýdandardyń tabıǵı jáne qoǵamdyq resýrstaryn utymdy paıdalanyp, ózindik ereksheligi bar kásipti qalyptastyrýdan utarymyz kóp. «Jibek joly» týrızmin qar­qyndy damytý barysynda kórshi el­der­di Jibek jolymen jalǵastyra otyryp, birlesken týrlar ótkizýdi de eskergen abzal. Osydan baryp, ony damytýdaǵy kepildik sharalaryn jasaǵanymyz óz nátıjesin beredi. Týrısik normatıvtik zań aktilerin retteýde jobalardyń iske asý tetigi de kúsheıer edi. 

Týrızmdi damytý jobasyn jetildirsek, onyń ońtaıly joldaryn qarastyrýdy oıdan shaǵarmaǵan jón. Sondaı-aq qazaq­standyq týrızm kúnin belgileý de oń is bo­lary sózsiz. Qazaqstanda týrızm me­nedj­menti men marketıńine jańa kóz­qa­rasty qalyptastyra otyryp, jumys ja­sa­ǵanymyz durys. Quzyrly organ­darmen birlesip zań aıasynda qyzmetti retke kel­tirsek, týrısik bızneske qajetti baqy­laýdy kúsheıtýge bolady. 

– Al elimizdegi týrısik mekeme qyzmetin jetildirý joldary tolyqtaı sheshimin tap­ty dep oılaısyz ba?

– Sheshilgen joq. Sebebi, osy mekeme qyz­metin jetildiretin, basqaratyn, ret­teı­tin standarttyq júıe jáne normatıvtik aktiler naqty emes. Týrısik fırmalar tarapynan týrıserdiń múddesine zıan keltiretin áreketter kóp. Qazaqstan Úki­me­tiniń qaramaǵyndaǵy eń keminde týrızm­di basqaratyn zańdy quqy bar, týrısik agenttik bolýy kerek. Óıtkeni týrızm – ámbebap sala. Memlekettik týrızmdi bas­qarý basymdyqqa ıe bolǵanda ǵana jaqsy jetistikke jetýge bolady. 

Mamandar daıarlaıtyn bilim júıesi de jetilmegen. Ǵylymı turǵyda zertteýler ortalyǵy joq. Sondyqtan maman daıarlaı­tyn oqý oryndarynyń biliktiligin arttyr­ǵanymyz durys. 

Elimizde týrızmdi ǵylymı turǵyda ret­teý maqsatynda Eýrazıa ýnıversıteti janynda Týrızm zertteý ınstıtýty quryl­ǵan. Ol astanalyq joǵary oqý oryn­­da­rynda maman kadrlardyń ǵylymı negizinde jumystar júrgizýdemiz jáne olardyń bilimderin jetildirý maqsatynda jumys isteımiz. Sonymen birge shetelden keletin qonaqtardy elimizben tanys­tyra­tyn gıdterdi oqytý, tárbıeleý, týrısik fırmalarǵa mamandar daıyndaý, qujattar lısenzıalaýdy jáne sertıfıkattaýdy jolǵa qoıý máselelerimen aınalysady. Biraq bul týrızm úshin jetkiliksiz. Mysa­ly, Qytaıda týrızm kásibin oqytatyn jáne zertteıtin 1770-ten astam qurylym bar. Onyń ishinde týrızm ınstıtýttary – 1150, 217 fakúlteti bar. Osy sandarǵa qaraǵanda týrızm mamandyǵyna degen qajettilik arta tústi. 

Qytaıdyń kóp oqý oryndary týrızm kásibin derbes pán retinde oqytyp, zertteý jumystaryn da qolǵa alýda. Oqý oryndary ózderi turǵan jerdegi týrızmniń damýyna tikeleı qatysy baryn bilýmen qatar, ony damytyp otyrady. Al pándik sabaqta­ry­nyń negizi týrızmdi basqarý, jobalaý, qo­naq­úıdi basqarý, as-sý mádenıeti, sport jáne serýendeý, klýbtardy basqarý, jármeńke ekonomıkasy, shet tilderi, dıplomattyq baılanys, aýyl-qalalardy jobalaý, bazar basqarý, ınformatıka, tamaq óndirisi, adamdarmen jumys jasaý jáne basqarý, kórkemóner salasy, kıim-keshek jobalaý sıaqty 10-nan astam ba­ǵyt­ty qamtıdy. 

– Týrızmdi damytýda belgili bir jobanyń sharttary bar shyǵar?

– Árıne, onsyz bolmaıdy. Birinshi kezekte týrızmniń qaýipsizdik júıesin kúsheıtý kerek. Aldymen as-sý qaýipsizdigi. Onyń ólshemderin qatań oryndaýdy baqylaýǵa alý – basty maqsat. 

Úkimettiń týrızmge bólgen qarajat úle­sin arttyrý, ony arnaýly túrde ın­fra­qurylymǵa, úgit-nasıhatqa, maman tár­bıeleýge, áleýmettik qyzmet óteý ba­ǵyt­tary boıynsha paıdalaný da mańyzdy. Qarjy­lyq qoldaý kórsetetin bankterdi ju­myspen qamtamasyz etý jáne óńirlik týrızm úshin damý múmkinshiligi bar ny­sandarǵa belgili jeńildikpen nesıe beri­lýin de umytpaý kerek. Jergilikti qonaqúı, týrısik baza­lar, týrısik fırmalarǵa qatysty sý, elektr qýatyn tutynýda olar­dy zańdy tulǵalarmen teń quqyqqa ıe bolýyn ret­testirý kerek. Jergilikti ákim­shilik tara­pynan jeńildik jasalýy tý­rızm­niń qar­qyndy damýyna yqpalyn tıgizeri anyq. 

– Týrısik bıznesti damytýda shetel­dikterdiń jetistigi jóninde ne aıtasyz?

– Bizde eń aldymen ishki týrızmdi da­my­týdy qolǵa alyp, jalpy halyqtyq qol jetimdi týrızmdi jolǵa qoıý qajet. Qyzmet kórsetý salasyn jaqsartý arqyly kóp je­tis­tikke jetýge bolady. Týrızmdi strate­gıalyq ındýstrıa retinde damytyp, eldi mekenderdi turaqty órkendetýge nazar aýdarǵan tıimdi. Bul jaǵdaıda jurt jumys­pen de molynan qamtylady. Osy baǵytta Qytaı, t.b. elderdiń ozyq tájirıbelerin ıgerip, ony sátti paıdalanýymyz kerek. 

– Áńgimeńizge raqmet.

 Suhbattasqan 

Jeksen ALPARTEGİ