Darhan QYDYRÁLİ, Halyqaralyq Túrki akademıasynyń prezıdenti:
– Altaı taýlaryna halyqaralyq eks­pedısıa uıymdastyryldy. Al­taı­dy tańdaýyńyzdyń syry nede?
– Alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan­nyń Altaıdy «altyn besik» dep ataýy, ony altyn taqqa balaýy beker emes. Munda bizdiń tarıhymyz, ótkenimiz, ba­tyr babalarymyzdyń dańǵyl joly jatyr. 
Ekinshiden, osy Altaıda, Qazaq­stan­nyń shekaralyq beldeýine jaqyn orna­lasqan Berel jerinde belgili arheolog, profesor Zeınolla Samashev biraz jyl­dardan beri qazba jumystaryn júr­gizip keledi. Berelden tarıhymyzdy baǵamdaýǵa ólsheýsiz úles qosatyn ol­ja­lardyń tabylǵany belgili. 
Byltyr Zeınolla Samashev sol Be­reldiń ústindegi Qaraqaba jazyǵynda zertteýler júrgize otyryp, birneshe mýzykalyq aspap tapqan bolatyn. Biz sol qazba jumysyn qoldap, bıyl da ary qaraı jańasha sıpatta jalǵas­tyrdyq. Onyń ústine bizge Altaıda qaz­ba jumystaryn júrgizýdi memleket bas­shylarynyń Samıtinde tapsy­ryl­ǵan bolatyn. 
Buryn basqalar tarapynan jazy­lyp kelgen bizdiń tarıhymyzdyń aq­tańdaq tustary kóp. Sony ózindik kóz­qa­raspen, ǵalymdarymyzdyń tapqan ol­jalarymen tolyqtyra otyryp, dú­nıe­júzine pash etetin ýaqyt jetken sıaqty. Sondyqtan Altaıdan tabylǵan arheologıalyq oljalar tarıhymyz úshin de mańyzdy dep esepteımiz. Osy maqsatta bizdiń akademıa halyqara­-
lyq ekspedısıa uıymdastyrdy. Ony Altaıdan bastap, «Altaı – altyn be­sik» dep at qoıyp otyrmyz. Buǵan Ázir­baıjannan, Qyrǵyzstannan, Túr­kıa­dan, Tatarstannan, Mońǵolıadan, Qazaq­stannan belgili arheologtar, arheo­logıa ınstıtýttarynyń basshylary jáne tanymal mamandar shaqyrýda. Túr­ki álemine qatysy bar birneshe uıym­nyń basshylary keledi. 
Berelge baryp, Qaraqaba jazy­ǵy­-
na shyǵý arqyly birneshe maqsatqa qol jetkizýdi kózdep otyrmyz. Olar – ar­heo­logıalyq dalalyq semınar uıym­das­tyrý, túrki elderi arheologtarynyń arasyndaǵy jumystardy úılestirý, budan keıin zertteý júrgizetin oryn­dardy pysyqtaý. Sondaı-aq biz sol jer­­de Mońǵolıanyń tarıh jáne ar­heologıa ınstıtýtymen memorandýmǵa qol qoıýdy josparlap otyrmyz. 
– Halyqaralyq ekspedısıa qan­sha ýaqytqa josparlanǵan? Kelesi jyl­dary jalǵasyn taba ma?
– Halyqaralyq ekspedısıany dástúrli túrde ótkizýdi maqsat etip otyr­myz. Bul túrki tarıhyna qatys­ty, búkil týysqan jurttar úshin qas­terli jerlerde jyl saıyn óz jalǵa­-syn taýyp otyrady. 
Máselen, kelesi jyldy Mońǵolıa dep belgilep otyrmyz. Sebebi ol –bizdiń Býmyn, Bilge qaǵandardyń, Kúl­tegin batyrdyń ústemdik júrgizgen jeri. Arheologtardyń, bilikti maman­dardyń basyn qosyp, «Shıveet ýlaan» ǵuryp­tyq keshenine arheologıalyq qazba ju­mystaryn júrgizip, dalalyq semınar ótkizemiz. Osy ekspedısıany keıin túrkilerdiń tabany tıgen Reseı, Ven­grıa, Iran, Úndistan, Mysyr, Qy­taı jáne basqa jerlerde jalǵastyr­maq oıymyz bar. 
Ózderińizge málim, jýyrda Túrki álemi Ulttyq Ǵylym akademıalary odaǵyn qurǵan bolatynbyz. Onyń ju­mysyn úılestiretin organy – Hatshy­lyǵynyń jumysyn Túrki akademıasy júrgizedi. Sol ulttyq ǵylym akademıa­laryna qarasty arheologıa ınstıtýt­ta­rynyń basshylary da osy İ halyqara­lyq ekspedısıaǵa keledi. Olarmen bo­lashaqqa ortaq josparlar jasaýdy, birlesip kadrlar daıyndaýdy, qazba jumystaryn birge júrgizýdi osy Al­taı­daǵy semınar barysynda qarasty­rýdy oılastyryp otyrmyz. Onyń ús­tine, bizdiń paıymdaýymyzsha, bul Qa­raqaba jazyǵynda tabylǵan aımaq Jeruıyq, Jıdeli-Baısyn dep aıty­latyn, kóne túrkilerdegi Ergeneqon das­tanymen sáıkes keledi. 
– Osy dastan týraly taratyp aıtyp berseńiz...
– Ergeneqon – oǵyzdardyń ara­syn­da keń taralǵan dastan. Qapyda aýyr jeńiliske ushyrap, eldiginen aıyrylǵan jaýjúrek túrkilerdiń ta­rıh sahnasyna qaıta kóterilgeni tý­raly úlken áfsana dep aıtýǵa bolady. Biraq árbir ańyzdyń astarynda shyn­dyq jatatyny belgili. Jyrdaǵy de­rek­terde túrkiler jaýdan jeńilip, sheginip kele jatyp, bıik taýlarmen qorshalǵan, jazıra jazyǵynyń ormanmen qor­shalǵan jeruıyq jerge bekingeni aıty­lady. Osy jerde ósip-ónedi. Bul jerdi olar Ergeneqon dep ataıdy. 
Tarıhı derekterde túrkilerdiń al­ǵashqy ataqonystary belgili. Sonymen qatar olardyń batysqa qaraı shegingeni anyq. Sonda olardyń ýaqytsha turaqtap qalǵan Ergeneqon jeri Altaı taýla­ry­nyń qutty qoınaýlarynyń biri bolýy kerek. Altaıdy altyn besikke teńeýi­mizdiń sebebi de osynda dep oılaımyn. 
Altaıda kóptegen qasıetti qorym­dar jatyr. Burynǵy tarıhtan málim, túr­kiler negizinen, úlken shaıqastardy atalarynyń súıekterin qorǵaý úshin olar jatqan qorymnyń basynda, qa­sıetti jerlerde ótkergen. Bizdiń pa­­ıym­daýymyzsha, Berelde de jeńilis tap­qan soń, úsh myń metr bıiktiktegi taý­larmen qorshalǵan Altaıdyń Qara­qaba bıigine shyǵyp ketken sıaqty. 
Qaraqaba – sol jerdegi bir kere­met jazyq. Sonda túrki babalarymyz baraqat ómir súrgen tárizdi. Onda kóp­tegen metaldar, ásirese altynnyń mol qory bolǵany belgili. Eń bastysy, bul jer jan-jaǵynyń bári taýlarmen qorshaýly, dushpan ala almaıtyn taý jyqpylyndaǵy qyrannyń uıasy sıaq­ty. Sol uıada ósip-óngen, kóbeıgen. Ta­bylǵan metaldarmen ózderiniń qarý-jaraq, sándik buıymdaryn jasaǵan. Arheologıalyq qazba jumystarynan kóz jetkizgenimizdeı, olardyń mýzy­kalyq mádenıeti, bekzat óneri bolǵan. Sonyń aıǵaǵyndaı ol jerde byltyr Zeınolla aǵanyń jetekshiligindegi top birneshe mýzykalyq aspap tapty. Olar­dyń biri – aǵashtan jasalǵan, bizdiń dom­byra pishindes mýzykalyq aspap, úsh qulaǵy bar, qasynda jatqan aǵash onyń ysqyshy bolýy múmkin. Kelesi tabylǵan aspapty keıbir qasıetterine qarap, je­tigenniń alǵashqy nusqalary deýge bo­latyndaı, biraq búgingi aspap­tar­dyń eshbirine uqsamaıdy. Taǵy bir qorǵanda túrki jaýyngerimen birge jer­lengen aspap edáýir jaqsy saqtal­ǵan eken, ony biz kóne qobyz dep otyr­myz. 
Munyń bári bizge jalpy osy ja­zyqta ómir súrgen qaýymnyń shat-sha­dyman alańsyz ǵumyr keshkendigin kórsetedi. Iaǵnı jeruıyq sıaqty, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan za­mandy bastan ótkergen. Odan keıin ańyz bizge sol jaýynger jurttyń qo­rytqan metaldaryn paıdalana oty­-ryp, kók bóriniń jol kórsetýimen tómenge túsip, jaýyna tutqıyldan shabýyldar jasap, atamekenin qaıta­ryp alǵanyn ańyz retinde baıandaıdy. Osylaısha, olar Jetisý jeri arqyly búgingi Syr boıyna kelgen. Biz muny Qorqyttyń jelmaıaǵa minip, ózine Jıdeli – Baısyn izdegen ańyzynan da baıqaýymyzǵa bolady. Bir qyzyǵy, osy Qorqytty Maǵjan altaılyq tulǵa retinde aıtady. Demek, Qorqyttyń ata­larynyń arǵy Ótúkennen kele jatyp, osy Altaı jerine taban tiregeni anyq bolsa ke­-rek. Tabylǵan oljalar da sony aıǵaq­tap otyr.
– Buryndary baıyrǵy túrkilerde dabyl, dańǵyradan bólek, qobyz as­paby bolǵany jóninde aıtyla ber­meı­tin edi. Iaǵnı bul tabylǵan kóne qobyz olardyń biz oılaǵannan áldeqaıda úl­ken órke­nıet ıesi bolǵanyn kór­-sete me?
– Bul aspap áli de zertteýdi qajet etedi. Ózińiz bilesiz, qobyz – barlyq mý­zykalyq aspaptardyń atasy. Búgin­-de tabylyp otyrǵan bizdiń eń kóne qobyz aspabymyz túrki dáýirin, ıaǵnı 7-8 ǵasyrlardy meńzep otyr. Jalpy as­paptyń uzyndyǵy qazirgi qobyz­dar­men birdeı, shanaǵy ojaýdyń basy pishindes ishi oıylǵan, dóńgelengen, eki qulaq buraýy bar. Shanaqtyń túbinde shekti kerip tartýǵa arnalǵan tetigi bar. Bul onyń yspaly aspapqa jatatynyn aıǵaqtaıdy. Biz ony qaıta qalpyna keltirdik. Belgili qobyzshy, Akademıa­daǵy ónertanýshy mamandarymyzdyń biri Álqýat Qazaqbaev tartyp kórdi. Daýysy óte aıryqsha shyǵady. Úni ná­zik, pishini kishkentaı bolǵanymen, daý­sy adam daýysyna jaqyn keledi. Saı-súıekti syrqyratatyn, tabıǵatpen ún­des qońyr daýysy bar. Shamasy qo­byzdyń ıesi joryq jyrshylarynyń biri bolar, mert bolǵan kezde qobyzdy syndyryp ıesimen birge kómgen. Qa­syndaǵy jebelerin de syndyryp kóm­gen. Bul adamnyń dúnıeden ozǵandy­-ǵyn bildiredi. 
Bul kóne aspapty Azıa, Eýropaǵa keń taralǵan kóptegen yspaly aspap­tardyń túpnusqasy dep aıtýǵa bolady. Búginderi qytaıdaǵy erhý, monǵoldaǵy morınhýr, tývalardaǵy ıgıl, altaı­lyqtardaǵy doshpýlýýr, ázerbaıjan, armán, grýzın, daǵystan, túrik halyq­taryndaǵy kemancha, qyrǵyzdaǵy qıaq jáne tájik, túrikmen, ózbek, uıǵyr, aýǵan elderindegi gıdjak aspaptary osy altaıdan tabylǵan kóne qobyzdyń negizinde taralǵany anyq. 
Búginde skrıpkany bilmeıtin adam joq. Onyń tarıhyn zertteýshi eýro­palyq ǵalymdar álemdegi yspaly as­paptardyń bárin salystyra kele, osy skrıpkany qazaqtyń qyl shekti qo­byzynan taraǵanyn dáleldegen. Oǵan bizdiń Parıjde ótken jıynda da jurt kóz jetkizgendeı boldy.
– Parıj demekshi, eki júzge jýyq eldiń basyn qosatyn IýNESKO sekil­di uıymmen birlesip ótkizgen osy aýqymdy shara tabysty ótti me?
– Parıjge barǵan saparymyzdyń negizgi sebebi – bıyl «Qorqyt ata ki­tabynyń» Drezden nusqasynyń ja­rıalanǵanyna 200 jyl toldy. Ony keńinen atap ótýge baılanysty Ázer­baıjan Prezıdenti Ilham Alıevtiń Jarlyǵy shyqqan. 
Jalpy, Qorqyt ańyzdary qazaqta mol saqtalǵan. Sonymen qatar Qorqyt mazarlarynyń negizgisi – Syrdyń bo­ı­yn­da tur. Olaı deıtini­miz, Túr­kıanyń Baıburt qalasynda da, Kav­kazda da Qorqyttyń mazary bar. De­genmen de, Qorqyt kúıleriniń tek qa­­zaq arasynda saqtalýy, basqa túrki ha­lyqtarynda kezdespeıtin Qorqyt ańyz­darynyń búginge deıin qazaq ar­qyly jetýi – Qor­qyt murasynyń mu­ra­geri qazaq ekenin kórsetedi. 
Budan buryn Qyzylordada Qorqyt festıvali ótkizilip kelgen bolatyn. Biz sonyń aýqymyn keńeıtip, Parıjde ótkizýdi jón kórdik. Túrki keńesine múshe memleketter – Ázirbaıjan­­nyń, Túrkıanyń, Qazaqstannyń IýNESKO ulttyq komısıalary maquldady. Tú­rikmenstannyń IýNESKO ulttyq ko­mısıasynyń tóraǵasy da jıynǵa kel­di. Osylaısha, Syrtqy ister mınıstr­likteriniń qoldaýymen, Túrki keńesiniń de yqylas tanytýymen Parıjdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde Qor­qytqa baılanysty aýqymdy jıyn, mádenı shara ótkizdik. 
Qorqyt dáýiriniń jádigeri – kóne qobyzdyń qazaq jerinen tabylýy da biz­di birshama qanattandyryp, jiger­lendirdi. Bastamamyzdy Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy Gúlshara Naý­shaqyzy Ábdiqalyqova qoldap, Qazaq­stan delegasıasyn ózi bastap bardy. Ol kisiniń Parıjdegi IýNESKO shtab pá­terinde arnaıy sóz sóıleýi, Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵyna da toqtalyp ótýi jáne IýNESKO bas hatshysy Irına Bokova hanymmen kezdesý ba­rysynda kóptegen túıtkildi másele­ler boıynsha sheshimderge qol jetkizýi bul jıynnyń taǵy bir tabysy boldy. 
Sonymen qatar qazaqtyń áıgili skrıp­kashysy Aıman Musahodjaevaǵa erekshe iltıpatymyz bar. Ol kisi Qazaq ulttyq óner akademıasy ujymyn bas­tap aparyp, sonda skrıpka men qo­byz­dyń keremet bir sımbıoz úılesimin kór­setti. Qylqobyz ben skrıpka biri-gip, Qorqyt kúılerin oryndaǵanda ónerdiń, mádenıettiń astanasy dep esep­te­letin Parıj jurtshylyǵy, IýNES­KO-daǵy búkil elshiler tik turyp qoshemet kórsetti. 
Jalpy, bul jıynnyń taǵy bir erek­sheligi – búkil túrki elderiniń qobyzdan tamyr tartatyn dástúrli mýzykalyq aspaptary IýNESKO tó­rinde túgel ta­bysty.
Parıjdegi keshke Ázirbaıjan ta­rapynan vıse-premer Elchın Efen­dıev úlken ónerpazdar tobyn bastap bardy. Sonymen qatar Túrikmen­stan­nan, Túrkıadan, Ózbekstannan barǵan ónerpazdardyń Qorqyt murasyn Eýro­panyń tórinde jandandyrýy – Ha­lyqa­ralyq túrki akademıasynyń bıyl­ǵy jylǵy bir jetistigi dep esep­teımiz. 
– Túrki áleminde ıntegrasıalyq úde­rister beleń alyp kele jatqany bel­gili. Halyqaralyq Túrki akade­mıasyn osy úderistiń qaı jerinen kórýge bolady?
– Túgel túrkige ortaq tulǵa Is­maıl Gasprınskııdiń «Tilde, pikirde, iste birlik» degen urany búginde kún tárti­bindegi ózektiligin joıǵan joq. Mun­daǵy iste birlik– ekonomıkalyq birlik. Tilde birlik degenimiz – bizdińshe, ortaq mádenıetimizdegi tutastyǵymyz. Al pikirdegi birlik – ıdeıalardyń birligi, ǵylymdaǵy, tanymdaǵy birligimiz. Bul bizdiń Halyqaralyq Túrki akademıa­synyń atqarýǵa tıis mısıasy dep bi­lemiz. 
Túrki elderiniń yntymaqtastyǵyn bilim-ǵylym arqyly damytý maq­sa­tyn­da qurylǵan Akademıanyń negizgi min­det­teriniń biri – barsha týys halyqtar­dyń ǵylymı bastamalaryna qoldaý kórsetý. Osy maqsatta Halyqaralyq Túr­ki akademıasy qysqa merzimde IýNESKO, ISESKO, IRSIKA, Ha­lyqa­ra­lyq akademıalar odaǵymen jáne Reseı, Túrkıa, Ázirbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Tatarstan, Moń­ǵolıa, Vengrıa ulttyq ǵylym aka­de­mıalarymen, kóptegen bedeldi orta­lyqtarmen, JOO-men áriptestik baı­lanys ornatty.
Taıaýda Akademıaǵa Túrkıa Respýb­lıkasynyń burynǵy prezıdenti Ab­dolla Gúl myrza keldi. Sol kisi Túrki aka­­demıasy túrki ıntegrasıasy úshin mańyzdy ıntellektýaldyq tetik ekenin, sondyqtan onyń Astanada ornala-
sýy – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kóregendiginiń taǵy bir aıqyn dáleli ekendigin basa aıtty.
– Jaqynda Dúnıejúzilik Akade­mıalar odaǵyna múshe boldyńyzdar, Túrki álemi Ulttyq Ǵylym akade­mıa­lar odaǵy quryldy. Bul qurylym túr­ki álemindegi qandaı máselelerdi she­shýge tıis?
– Qazir dúnıejúzinde kóptegen aka­demıalyq odaqtar bar. Solardyń eń irisi – ortalyǵy Brússelde ornalas­qan Halyqaralyq Akademıalar odaǵy bizdi osy jyldyń mamyr aıynda mú­shelikke qabyldady. 
Degenmen, tili men tarıhy jaqyn, mádenıeti men múddeleri uqsas túrki álemi úshin de ortaq ǵylymı keńistik qajet. Sondyqtan Túrki álemi Ulttyq Ǵylym akademıalar odaǵy eń aldy­men, Baıqaldan Balqanǵa deıin aımaq­-ta or­taq ǵylymı keńistik qalyptas­tyryp, ǵalymdarymyzdyń túrki dú­nıesine or­taq máselelerdi birlesip zert­teýine, birlesken halyqaralyq jo­ba­lardy júzege asyrýyna jol asha­tyn altyn kópir bolady dep bilemiz.
Ekinshiden, kez kelgen yntymaq­tas­tyq ıntellektýaldyq platforma jáne ǵylymı negizde qalyptasady. Son­dyq­tan ǵalymdar men ǵylymı ınstıtýt­tardy qamtıtyn akademıalar osy ınte­grasıaǵa Akademıalar odaǵy arqyly belsendi aralasa alady. Ortaq jıyn­dar ázirleý, jobalarǵa atsalysý, jańa­lyqtardy bólisý – yqpaldastyqtyń nyǵaıýyn jedeldetedi. 
Úshinshiden, túrki álemi tek táýelsiz alty elden ǵana turmaıdy. Shekara tanymaıtyn ǵylym osy halyqtardy túrki álemine jaqyndastyrady. Bizdiń alǵashqy quryltaı jıynymyzǵa Ta­tarstan men Bashqurtstannyń qaty­-syp, Sahanyń qoldaý bildirgeni sony aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar tamyrlas, taǵdyrlas elder bar. Atap aıtqanda, At­tılaǵa meken bolǵan Majarstansyz jáne Kúlteginniń kók tasy turǵan Mońǵolıasyz túrki álemin elestetý múm­kin emes. Sondyqtan Vengrıa men Mońǵolıa Ǵylym akademıalarynyń akademıalar odaǵyn qurýǵa qoldaý bil­dirýi úlken mańyzǵa ıe. 
Tórtinshiden, túrki elderiniń Ǵy­lym akademıalary túrli sıpatta bolǵan­dyq­tan, ǵylym da qıly baǵytta damýda. Máselen, Túrkıa batystyq baǵytty, al kópshiligimiz keńestik júıeni jalǵas­tyryp kelemiz. Sondyqtan kópjaqty yntymaqtastyqty qamtamasyz etetin Odaq arqyly túrki áleminiń ǵylymy da birizdene túser edi. Bul oraıda biz bir-birimizdiń tájirıbemizge súıene oty­ryp, ózara qoldaý kórsetýimiz qajet. Akademıalar odaǵy buǵan jaqsy plat­forma bolady degen úmittemiz. 
Besinshiden, qorǵalǵan ǵylymı dıs­sertasıalardan habardar bolmaýy­-myz, ǵylymı jýrnaldardyń kóp ta­ralmaýy, sheteldik ımpakt-faktor jýr­naldaryna táýeldi bolý sıaqty kóp­tegen máseleler bar. Mundaı túıt­kilderdi biriksek sheshe alamyz. Ol úshin elderimizde ımpakt-faktor jýrnal­dardyń sany men sapasyn artyrý maq­satynda Odaq aıasynda ortaq ındeks qurý kerek. Biz bul másele boıynsha jumys jasap jatyrmyz. 
Ózińiz baıqap otyrǵandaı, Akade­mıalar odaǵynyń aldynda túrǵan min­detter kóp jáne ózekti. Osy maqsat­tardy kózdep otyrǵan Túrki álemi Ult­­tyq ǵylym akademıalary odaǵy óz jumysyn bastap ta ketti. Onyń al­ǵash­qy tóraǵasy bolyp Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq Ǵylym akademıasynyń prezıdenti Murat Jurynov saılandy. Kelesi jıyn Ankarada ótedi. Odaqtyń saıty jasalyp, búlleteni baspaǵa ázir­lenip jatyr.
– Bıylǵy samıttiń Astana qala­synda ótetini belgili. Bul túrki dúnıesi úshin qanshalyqty mańyzdy jıyn?
– Buǵan deıingi barlyq samıt­ter­den mańyzdy dep sanaımyn. Óıtkeni bul – alǵashqy besjyldyq belesti qo­ry­tyndylaıtyn jıyn. Túrki keńesiniń alǵashqy samıti Almatyda ótken bo­latyn, sodan beri bıyl besinshi jyl tolyp otyr. Odan keıin Bishkekte, Ga­balada, Bodrýmda ótti. Uıymdastyrý kezegi qaıta aınalyp Qazaqstanǵa ke­-lip otyr. 
Munyń Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵymen tuspa-tus kelýi de erekshe oqı­­ǵa dep esepteımiz. Bul bizdiń mem­leketti moıyndaýdy, qazaq jerin qara­shańyraq retinde tanýdy ári Qazaqstan Prezıdentiniń túrki dúnıesindegi be­delin de kórsetedi. 
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Ulbosyn AITÓLEN