Elbasy jarıalaǵan «100 naqty qadam» Ult jospary – Qazaqstannyń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýaby jáne «jańa tarıhı jaǵdaılarda damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý jospary».
Onyń aıasynda elimizde jańarýlar, kóptegen reformalar júredi. Memleket basshysy aıtqandaı, bular aqyr sońynda, memlekettiń, qoǵamnyń, tipti Ultymyzdyń bet-beınesin ózgertpek.
Órkenıetti elde barlyq daýlar kóshede emes, sot zaldarynda sheshiledi. Alaıda eger sýdıalardyń shyǵarǵan úkimderi oryn­dalmaı jatsa, halyqtyń bılikke degen senimine selkeý túsedi. Sondyqtan aldaǵy uly reformalardan sot sheshimderin oryndaý salasy da shet qalmaıdy. Biz Ádi­let mınıstrliginiń Sot aktilerin oryndaý departamenti dırektorynyń orynbasary Saıda Saǵdattan osy saladaǵy jańarý­lardyń halyq ómirine qandaı ózgerister ákeletindigin túsindirip berýdi suradyq.   
– Saıda Saǵdatqyzy, kezinde sot prıstavtary Joǵarǵy sot janyndaǵy tutas iri qurylym edi. Keıin Ádilet mınıstrliginiń qanatynyń astyna komıtet bolyp kirdi. Qazir shaǵyn departamentke aınalypty. Aldaǵy reformadan keıin qaraýlaryńyzda ne qalady? 
– «100 naqty qadam» Ult josparynyń 27-qadamy Qazaqstanda jekemenshik sot oryndaýshylary ınstıtýtyn odan ári damytýdy, sondaı-aq sot oryndaý­shy­larynyń memlekettik qyzmetin birtindep qysqartýdy maqsat tutady. Bizdiń depar­tamenttiń quzyrynda lısenzıalyq ba­qylaý, saladaǵy memlekettik saıasatty anyqtaý, júıeni jetildirý boıynsha usy­nystar engizý sekildi negizgi jumystar qalady.
Qazaqstanda jeke oryndaýshylar ınstıtýty 2010 jyldan bastap engizildi. Iaǵnı bul ınstıtýt bıyl 5 jyldyq me­reıtoıyn atap ótedi. Al Ult josparyn júzege asyrý aıasynda jeke oryndaýshylar ınstıtýtyn ary qaraı órkendetýge baǵyttalǵan sharalar qolǵa alynýda. 
Biz 5 ınstıtýttyq reformany jáne «100 naqty qadamdy» iske asyratyn Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komısıaǵa usynystar engizdik. Olar jeke sot prıs­tavtarynyń ókilettikterin keńeıtýdi, olardyń «aıryqsha quzyryn» aıqyndaýdy qarastyrady. 2016 jyldan bastap, zańdy tulǵalardyń paıdasyna qarjy-múlik óndirip alý isteri tolyǵymen jeke sot oryndaýshylaryna ketip, solardyń aıryqsha quzyryna jatqyzylady. Bul qoldanystaǵy beıindi zańda kózdelgen. 
Endi olardyń quzyretterin odan ári keńeıtý usynylýda. Iaǵnı jeke tulǵalar úshin óndirip alý da jeke prıstavtarǵa tapsyrylmaq! Búgingi tańda osy usynysty Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komısıa tujyrymdamalyq túrde maquldady. Tıisinshe jeke oryndaýshylarǵa júkteletin mindet te, olardyń jumys aýqymy da, olarǵa degen memlekettiń senimi de artady dep aıtýǵa bolady. 
– Memlekettik sot oryndaýshylary jumyssyz qala ma?
– Bul rette memlekettik sot oryndaý­shylarynyń quzyrynda qalatyn ister kategorıalary anyqtaldy. Túsindire ketsem, bul sanatqa memlekettik múddege qatysty barlyq ister, sondaı-aq mem­lekettiń ózi qaryz bolǵandaǵy ister jatqyzylady. Buǵan qosa, barlyq óńirlerdegi sot sheshimimen turǵyn úıge kirgizý, odan shyǵarý (vyselenıe), jer telimderin keri qaıtaryp alý sekildi áleýmettik mańyzdy máseleler boıynsha ister de osy qatar-kategorıaǵa kirip otyr. 
Taǵy bir jaıt, osy oraıda bul ister boıynsha «tabaldyryqtyq shamany» (porogovoe znachenıe) belgileý usynyldy. Mamandar tarapynan bul shamany 1 myń AEK (2 mıllıon teńgedeı) kóleminde bekitý usynylǵan. Iaǵnı «somasy osy mejege jetpeıtin isterdi jeke sot oryndaýshylary qabyldap alsyn, odan assa, atqarý óndirisimen tek memlekettik prıstav qana aınalyssyn» degen usynys berildi. Biraq bul shamanyń kólemi qandaı bolatyny ázirge talqylaný ústinde. Kesimdi somasy keıin anyqtalady. 
Qalaı bolǵanda, bul kórsetkish memlekettik múddege qatysty keıbir isterdi de jeke oryndaýshylarǵa berýdi qaras­tyrady. Aıtalyq, ákimshilik aıyppul boıynsha óndirip alýshy tarap – memleket. Biraq olarmen sany qysqaratyn mem­lekettik prıstavtardy shekten tys júkteı berýdiń máni joq. Belgili bir mólsherge deıingi shaǵyn isterdi jeke oryndaýshylarǵa artýǵa bolady. Al memoryndaýshylar óz kúsh-jigerlerin memlekettik múddeni qorǵaý boıynsha áldeqaıda mańyzdy, óndiriletin somasy iri isterge baǵyttaı alar edi.
Taǵy bir jańalyq: Ulttyq komısıaǵa memlekettik jáne jeke sot oryndaý­shylarynyń ókilettikterin keńeıtý usynysy engizildi. Soǵan sáıkes, barlyq prıstavtar bankterden málimetter talap etýge quzyrly bolmaq. Bul óte qajet. Sebebi isteri tıimdi, ózderi pármendi bolýy úshin prıstavtar qarjyny jedel túrde óndirip alýda mol múmkindikterge ıe bolýy kerek. Iaǵnı memlekettik jáne jeke sot oryndaýshylar sot úkimin óz erkimen oryndamaı júrgen jeke tulǵalardyń bankterde qandaı esepshottary barlyǵyn bilý quqyn ıelenedi. Bul usynys tal­qylaýdan ótti jáne ony Ulttyq komısıa tujyrymdalyq turǵydan quptady.
Sonymen birge, sot óndirisi tarap­tarynyń jáne memleket múddelerin qorǵaý maqsatynda naqty bir isterdi jeke oryndaýshylardan alyp qoıyp, mem­lekettik oryndaýshylarǵa tapsyrý boıynsha prokýrorǵa quqyq berý jáne ony zańmen bekitý usynyldy. Prokýrordyń qandaı jaǵdaılarda osy quqyǵyn paı­dalana alatyndyǵy, negizderi zańda atap kórsetiletin bolady.
– Qazaqstanda sot prıstavy bolý qıyn ba?
– 5 ınstıtýttyq reformany jáne «100 naqty qadam» Ult josparyn iske asyrý aıasynda biz atqarý óndirisi salasyndaǵy prosedýralyq máselelerdi de qaıta qarap jatyrmyz. Bıylǵy jylǵy aqpan aıynda «Jeke sot oryndaýshylarynyń respýb­lıkalyq palatasy» quryldy. Buryn ol respýblıkalyq alqa túrinde ǵana jumys jasaǵan. Jańa uıym zańmen bekitilgen barlyq talaptardy saqtap, Ádilet mınıstrliginde tirkeldi. Endi biz osy palatanyń ókilettikterin keńeıtýdi de  josparlap otyrmyz. My­saly, sonyń ishinde jeke sot prıstavtarynyń árqaı­sysyn naqty bir aýmaq-terrıtorıaǵa bekitý kózdelýde. Sonda bir jerde kóp, bir jerde joq bolmaı, elimizdegi barlyq ákimshiliktik-aýmaqtyq birlikter jeke sot oryndaýshylarynyń qyzmetimen birdeı qamtylar edi. 
Munyń syrtynda jeke sot prıstavy bolǵysy keletin mamandardyń jolyn jeńildetý úshin osy kásipke ulyqsat alý jáne synaqtardan ótý tártipteri birshama ózgertiledi. Buǵan deıin ol eki kezeńnen turatyn: birinshiden, maman tıisti lısenzıany alýy qajet, ekinshiden, mınıs­trlik tarapynan jeke sot oryndaýshysy laýazymyna taǵaıyndalýǵa tıis. Biz «laýazymǵa taǵaıyndaýdy» joıýdy, tek lısenzıalaýdy ǵana qaldyrýdy usyndyq. Demek, kez kelgen maman tıisti lısenzıany ıelense jáne salalyq respýblıkalyq palataǵa múshe bolsa, jeke sot oryn­daýshysy qyzmetimen aınalysa beredi. 
Osylaısha, Qazaqstanda bul salada reforma qyzý bastalyp ketti. Tutastaı alǵanda, ustanymdar men amal-tásilder, tipti saıasat ózgerýde. Keńes kezinde jáne bizdiń jańa tarıhymyzda respýblıkada árdaıym memlekettik sot prıstavtary ústemdikke ıe bolyp kelse, budan bylaı jeke sot oryndaýshylarynyń ınstıtýty basymdyq ıelenedi. 
– Qazaqstanda qazir qansha jeke sot prıstavy bar? Olar elimizdiń árbir ákimshiliktik-aýmaqtyq birligin qamtýǵa jete me?
– Búginde respýblıka boıynsha olardyń sany 750 adam. Bul, árıne, az. Biraq biz toqsan saıyn jeke sot oryndaýshylary boıynsha konkýrstar ótkizip turamyz. Sonyń nátıjesinde, úsh aı saıyn olardyń qatary shamamen 100 adamǵa kóbeıip otyrady. 
Bir mańyzdy kórsetkishke nazar aýdara ketken jón: osy 750 jeke sot oryndaý­shysynyń qaraýynda qazirdiń ózinde bir jarym mıllıon sot sheshimi jatyr.Sondyqtan bul mamandardyń qataryn arttyrý baǵytynda josparly túrde jumys júrgizilýde. 
Qazaqstanda búginde 1 200-den as­tam memlekettik sot oryndaýshysy qal­dy. 
Bile júrýińiz úshin aıtaıyn, bizde jeke sot oryndaýshylarynyń basym kópshiligi, 80 paıyzy – burynǵy memlekettik sot oryndaýshylary. Óıtkeni bular úshin jeńildetilgen tártip qarastyrylǵan: júıede 3 jyl qyzmet jasasa boldy, osy ótili lısenzıa alý úshin tolyq jetkilikti. 
«100 naqty qadam» aıasynda biz kezeń-kezeńmen qysqartý júrgizemiz, sonda qys­qaratyn memlekettik sot oryndaýshylary úılesimdi túrde jeke atqarý sektoryna ótetin bolady. 
– Endeshe, bosaǵan memlekettik sot prıstavtarynan quralǵan jumyssyzdar armıasy paıda bolmaıdy deısiz ǵoı?
– Joq, bolmaıdy. 
Qazaqstanda sot úkimderiniń jartysy ǵana oryndalady eken. Qolda bar derek boıynsha, aldyńǵy jyly jalpy quny 2 trıllıon 201 mıllıard teńgeni quraǵan 1 mıllıon 610 myń sot aktisiniń tek jalpy quny 108 mıllıard teńgeni quraıtyn 701 myńy ǵana oryndalypty.  
Eń basty sebebi – sot úkimin oryndaý boıynsha qujattardyń barlyǵynyń birdeı múlikpen qamtamasyz etile bermeıtindigi bolyp otyr. Mysaly, bizge jyl saıyn oryndaýǵa shamamen bir jarym mıllıon sot sheshimi beriledi. Onyń ishinde eń jaqsy degende, nebári 500 myńy ǵana «kináli» dep tanylǵan taraptyń múlkimen qam­tylady. Qalǵandarynyń barlyǵy – orys­sha aıtqanda, «pýstyshka». Iaǵnı aıypty taraptyń óndirip alýǵa turatyn eshteńesi de joq.    
– Táýelsizdik jyldarynda sot sheshim­derin atqarý salasy talaı reformalardy bastan keshti. Olardan memleket, Qazaqstan halqy qanshalyqty paıda kórdi?
– Keńes zamanynda bizde bul sala klasıkalyq úlgi-modeldi qoldandy. Sot prıstavtary sot júıesinde jumys jasady. Árbir sottyń óziniń oryndaýshysy boldy. Táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda bıliktiń úsh tarmaǵynyń – atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot bıliginiń bir-birinen táýelsizdigi qamtamasyz etile bastady. Sonda sot júıesi jeke ketti de, sot oryndaýshylary atqarýshy bılikke jatqyzyldy.      
Qalaı bolǵanda, Keńes Odaǵy kezindegi model áý bastan-aq «Azıa barysy» atanyp, álemdegi jetekshi oryndarǵa umtylǵan táýelsiz memleketke jaramaıtyn edi. 
Buǵan qosa, biz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshtik. Eger esińizde bolsa, keńes tusynda «aramtamaqtarmen» kúres naýqany júrdi, qylmystyq zańnamada «týneıadstvo» degen qýdalaý baby boldy. Iaǵnı azamattar jumys isteý-istemeý boıynsha da tańdaý er­kindiginen aıyrylǵan. Adamdar úshin bárin memleket sheshetin. Bul model naryqqa qaıshy keletin. 
Jalpy alǵanda, qazirgi jaǵdaıymyzdy keńes kezimen tipti salystyrýǵa da bolmaıdy. Óıtkeni san jáne sapalyq sıpattary boıynsha múldem basqa júıe­ler. 
Al eger Qazaqstandy postkeńestik keńistiktegi basqa eldermen salystyrar bolsaq, respýblıkamyzdyń áldeqaıda ilgeri ketkendigin uıalmaı aıta alamyz. TMD keńistiginde Qazaqstan – jeke sot oryndaýshylary ınstıtýtyn endirip, qarqyndy damytyp jatqan jalǵyz memleket. 
Reseıde de múldem basqa model paı­dalanylady. Jeke sot oryndaý­shy­larynyń ınstıtýty múldem joq. Soltústik kórshimizde bul salada bári memlekettiń qolynda qatań sho­ǵyr­landyrylǵan. RF Sot prıstavtarynyń federaldyq qyzmeti (FSSP) ás­kerılendirilgen qaharly qurylym bolyp tabylady. Ol kúshpen yqpal etý boıynsha óte úlken quzyrǵa ıe. FSSP qyz­metkerleriniń áskerı shenderi, ataqtary bar. Quqyq qorǵaý qyzmetine jatady. Reseılik osy organda sot úkimderin kúshtep, májbúrli túrde oryn­datýmen aınalysatyn tutas bólim­sheler jumys jasaıdy. 
Qazaqstanda bul sala – azamattyq sala. Qazaqstandyq sot prıstavy – azamattyq tulǵa. Ras, ol da forma kıedi, biraq pogony joq. Quqyq qorǵaý júıesine de, sot júıesine de jatpaıdy. 
Halyqaralyq sarapshylar men ma­mandar naryqtyq jaǵdaıda jeke sot oryndaýshylary ınstıtýtyn eń tıimdi model sanaıdy. Biz úlgige alyp otyrǵan tájirıbe Fransıa, Bolgarıa, Chehıa, Nıderlandy, Baltyq jaǵalaýy elderinde qanat jaıǵan. Álemdegi kóptegen mem­leketter de osyny qolaı kórip, soǵan kóshý joldaryn qarastyrýda.     
Biz bul jerde kózsiz kóshirip alýdan bas tarttyq. Mysaly, ónege etip otyrǵan Fransıada tek jekemenshik sot prıs­tavtary ǵana bar. Al Qazaqstanda aralas model endirilýde: memlekettik sot oryn­daýshylary qyzmeti tolyq joıylmaıdy. Ol tek qysqartylady. 
– Jeke sot oryndaýshylary, kollek­torlyq qyzmetter sekildi, ózin-ózi retteýshi uıymǵa aınalady eken. Ókilettik-quzyrlarynyń keńeıtilýimen birge, olardyń jaýapkershiligi arta ma? Eger sot sheshimin májbúrlep oryndatý maqsatynda jekemenshik prıstavtar azamattyń izine tússe, qýdalasa, únemi qońyraý shalyp, qorqytyp, yǵyr etkisi kelse, eshqandaı toqtam-tosqaýyl bolmaı ma?
– Olardyń jaýapkershiligi zańda qazirden qarastyrylǵan. Olar – lısenzıamen ǵana jumys jasaıtyn tulǵalar. Lısenzıasynan bir aıyrylsa, eshqashan bul kásipke qaıta orala almaıdy. Sondyqtan ózderiniń barlyq is-áreketteri úshin jaýap beredi.  
Eger jeke sot oryndaýshysy shekten shyqsa, keıbir qylyq-qareketteri qylmystyq kórinisterge ıe bolsa, ol qylmystyq jazaǵa tartylady. Azamattardy qýdalaý, úrkitip-qorqytý qylmys sanalady. Eger onyń zańsyz is-qımyldary tártiptik jaýapkershilikke jatsa, respýblıkalyq palatanyń Jarǵysynda tıisti baptar kózdelgen: eskertý alady nemese palataǵa múshelikten shyǵarylady. 
– Reformaǵa kirispes buryn, hal­qymyzdyń bolmys-mentalıteti, psı­hologıasy eskerildi me? Qazaqstan­dyqtar memlekettiń atynan sóıleıtin, ókildik etetin qyzmetkerlerge senýge beıil. Onyń ornyna jeke keńseden áldebireý kelip, dúnıe-múlkin tárkilep áketetinin jarıalasa, muny «qaraq­shylyq» dep túsinýi ǵajap emes qoı?
– Árıne, barlyq jaǵdaılar eskerildi. 2010 jyldan bergi tájirıbe taldandy. Jekeniń ókilettikteri memlekettik prıstavtardan esh erekshelenbeıdi: jeke sot oryndaýshylary da sot «kináli» dep tapqan tulǵanyń qarjy-múlkin tárkileýge jáne olardy satýǵa quqyly. Qaıta bulardyń bir basymdyǵy bar: jeke sot oryndaýshysy qaptatyp ári ózi tańdap, bilikti kómekshiler, mamandar jaldaı alady, solar arqyly qajetti sharalardy tolyq aýqymda jasap, sot úkiminiń tez oryndalýyna qol jetkizýge múmkindigi bar. Osyny túsinetin adamdar, ásirese, kompanıalar osylarǵa júginýge umtylady. Ózińiz qarańyz, qazirgi kezde memlekettik sot oryndaýshylarynyń qolynda bankterdiń isteri múldem qalmady deýge bolady. Ekinshi deńgeıli barlyq bankter óz múddelerine qatysty sot sheshimderin oryndatýda jeke qurylymdarmen jumys jasaıdy.
– Saladaǵy reformalardy zańmen qamtamasyz etý de asa mańyzdy, jeke bir shara. Bul is qashan bastalady?
– Ulttyq zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engiziledi. Onyń jobasy Parlamentke bıylǵy qyrkúıekte, jańa sesıa basynda engiziledi dep kútilýde. «100 naqty qadamnyń» 27-qadamy boıynsha jańa zań normalary 2016 jyldyń qań­tarynan bastap jumys jasaıdy dep josparlanýda.