Qytaı halyqtyq medısınasy – búginde keń taralǵan medısınanyń túri. Otandastarymyzdyń keıbiri sol úshin kórshi elge em izdep baryp jatady. Al Qazaqstanda bul medısına boıynsha em kórsetetinder birdi-ekili ǵana.
Kóbine batys medısınasynyń kómegine júgiremiz. Eki medısınanyń aıyrmashylyǵy nede? Bul týraly Qytaıdan kelgen qandasymyz Ámına Ydyrysbek aıtyp berdi.
– Shyǵys-tıbet medısınasynyń Batys eliniń medısınasynan ereksheligi nede?
– Shyǵys medısınasy barlyq dene músheni bir kóredi, ıaǵnı adamnyń aǵzasyn bir-birinen ajyratpaı, birtutas dep qaraıdy. Mysaly, júrek, aýyrsa, sol aǵzany ǵana emdep qoımaımyz. Sol júrektiń ne sebepti aýyratynyn anyqtaımyz, ony anyqtaıtyn tamyrlar bolady. Denedegi kúsh-qýatty joǵarylatý arqyly denedegi múshelerdiń jumysyn jaqsartamyz. Mysaly, endigi jyly kóktem kezinde shóp shyqpas úshin, ony tamyrymen julyp tastaımyz ǵoı, sol sıaqty shyǵys medısınasy naýqastyń aýyryp turǵan jeriniń tamyryn emdeıdi. Biz bir ǵana aǵzany emdemeımiz, ereksheligimiz sonda dep oılaımyn. Denege zıan tıgizetin hımıalyq zattardy qoldanbaımyz, adamnyń kúsh-qýatyn joǵarylatý úshin shóp-dárilerdi, ıneni paıdalanamyz. Batys medısınasy «jazylmaıdy» degen aýrýlardy emdep shyǵýymyz da ǵajap emes. Óıtkeni Jaratqan bergen kúsh-qýatty joǵarylatyp, tamyr arqyly emdeımiz.
– Sonda batys medısınasy emdeı almaǵan aýrýlardy emdeı alasyzdar ma?
– Iá. Qazir negizgi másele bolyp otyrǵan aýrý – qaterli isik. Bul kezde batys medısınasymen emdeıtinder kóbine operasıa jasaıdy. Al biz sony qalpyna keltirýge tyrysamyz. Sebebi rak jasýshalary barlyq adamnyń denesinde bar. Ol ne sebepti qozyp ketti? Denedegi kúsh-qýattyń tómendeýinen paıda bolady. Al sol ımýnıtetti qaıta joǵarylatqan kezde, ol qannyń ishinde qozǵalmaı turyp qalady. Shyǵys pen Batys medısınasy múldem uqsamaıdy.
– Sonda sizder rakty qaı satysynda emdeısizder?
– Rak paıda bolsa, dene aýyrǵanyn dári-ýkoldar basa almaıdy ǵoı. Sol kezde ıne basady, ol tájirıbeden de belgili. Biraq naýqastyń aýrýy jazylyp ketedi dep aıta almaımyz, óıtkeni onyń ishki aǵzalary ýkoldan ábden buzylyp ketýi múmkin. Al eń basynda, ıaǵnı alǵashqy satylarynda kelse, jazylyp ketedi. Adam aýrýdyń jeńil túrlerinde denege pyshaq tıgizbeý kerek. Aldymen keseldiń emin izdep kórip, amal bolmaǵan jaǵdaıda ǵana operasıaǵa kelisim berýge bolady. Negizi, ýkol saldyra bergen durys emes, óıtkeni odan qan aınalymy tómendeıdi, úlkenderdiń aıaqtary odan ári aýyra beredi. Ýkoldan aýrý toqtap qalǵandaı bolady, biraq ol aýrýdy emdedi degen sóz emes, jaı ǵana aýrýdy basady. Al shyǵys medısınasy aýrýdyń sebebin anyqtap, sony emdep, qan aınalýyn jaqsartady. Sol kezde naýqastyń ózi de jaqsaryp qalady. Bizge aýrýynyń neden paıda bolǵanyn bilmeı jatatyn naýqastar kelip jatady. Biz onyń tamyryn ustap, aýrýdyń sebebin aıtyp beremiz.
– Medısınanyń bul túrimen qashannan bastap aınalysa bastadyńyz?
– Men 15 jasymnan aýyra beretinmin. Naǵashylarym qazaqy emdermen emdeıtin. Solardyń emin kórip júrdim, keıin Úrimshidegi bir qytaılyq emshige ıne salýǵa kómekshi kerek bolyp, sonyń qasynda júrip, kóp nárseni úırendim. Shyǵys medısınasyn kolejde, keıin ýnıversıtette oqyp shyqtym. Men negizi adamnyń tamyryn, ishki-qurylysyn zertteýdi, ıne salýdy oqyǵanmyn.
– Qytaı halqy shyǵys medısınasyna qanshalyqty júginedi?
– Buryn dástúrli emdi halyqtyń shamamen 80 paıyzy paıdalanatyn. Keıin Qytaıda Batys medısınasy qatty damyp ketip, adamdardyń barlyǵy soǵan barýda. Biraq qytaılardyń áli de 60 paıyzyna jýyǵy shóp-dárilermen, ınemen emdeledi.
– Batys medısınasy damydy dedińiz, halyqtyq medısınaǵa sonda da suranys bar ma?
– Suranys kóp. Negizi, ondaǵylar aldymen ınege barady. Al aǵza emge tipten kelmeıtin jaǵdaıda ǵana operasıa jasaýǵa májbúr bolady. Ol jaqtaǵy qazaq, uıǵyr sıaqty az ulttar, sondaı-aq kóbine medısınadan habary joqtar birden batys medısınasyna júgiredi.
– Ózińiz Úrimshide júrgende aýrýhanada jumys istedińiz be?
– Uıǵyrlardyń ashyp qoıǵan jeke aýrýhanasynda jumys istedim. Sol jerde naýqastardy qabyldap, shyǵys medısınasy boıynsha emdedik. Sóıtip júrip, mol tájirıbe jınadym deı alamyn.
– Adamdar qandaı aýrýlarmen jıi keledi?
– Osynda kelgenime eki jyl ǵana boldy. Qazaqstanda kóbine júrek, asqazan, bas aýrýlarymen keledi. Bul keseldiń bolatyny, durys tamaqtanbaǵandyqtan. Ázirshe bári emdelip shyqty, emnen keıin qaıta kelgender bolǵan joq.
– Sonda bul ıneniń qudyrettiligi nede?
– Qudyrettiligi – denedegi qannyń jaqsy aınalýyna alyp keledi. Qan aınalǵan saıyn adamnyń ýyty denede turmaıdy. Ýytty úlken, kishi dáret jáne áıel adamdardyń etekiri arqyly deneniń syrtyna shyǵaryp tastaıdy. Teriden ter shyǵady. Ineniń eń úlken qasıeti – qan aınalymyn jaqsartady. Deneniń ishinde 75 paıyz sý bar. Ol adam aǵzasynyń jylý balansyn retteýshi bolsa, sonyń da qyzmetin jaqsartady. Árbir ıneni salǵan kezde, ol árbir múshege áser etedi. Mysaly, ıneni qolyma salǵan kezde ol asqazanyma áser etip jatýy múmkin. Odan keıin adamnyń reńi, qannyń reńi ózgeredi, deneń jeńildeıdi.
– Mysaly, sizder rentgen, ÝZI sıaqty apparattardy qoldanbaıdy ekensizder, sonda ıneniń aýrýǵa áser etip jatqanyn qalaı bilesizder?
– Eń birinshi adamnyń reńinen baıqaımyz. Kelgende bet-júzi qaraıyp ketken bolyp jatsa, ıne salǵannan keıin adamnyń betine qan júrgendeı júzi nurlana bastaıdy, kóńil kúıi ózgeredi. Ekinshiden, tamyrdan-aq qan aınalymynyń jaqsarǵanyn baıqaımyz. Negizi, barlyq aýrý aıyǵa bastaǵan kezde adamnyń reńi jaqsarady.
– Inemen emdegende qosymsha dáriler beriledi me?
– Denedegi ýyttardy bir tazalap ótkennen keıin shóp-dári beriledi.
– Qytaıdyń qaı qalasynda bolsyn, shyǵys medısınasyn nasıhattap jumys isteı alasyz ba, oǵan múmkindik bar ma?
– Árıne, múmkindik bolady, básekege túsesiz. Biraq shyny kerek, qazaqtardy óte jolata qoımaıdy. Uıǵyrlardyń aýrýhanasynda istegen sebebim de sol. Olar sen qanshalyqty myqty bolyp tursań da moıyndaǵysy kelmeıdi. Ózge ultty tórge shyǵarmaıdy. Sodan keıin Qazaqstanǵa keldim. Degenmen, qytaılyqtardan úırengenim kóp. Negizi, shyǵys medısınasyna dıplom qatty qajet emes. Bastysy – tamyrdy ustap, keseldi emdep shyqsań boldy. Batys medısınasynda kóbine bitirgen oqý ornyna, dıplomǵa qarasa, Shyǵys medısınasynda ustazdyń dárejesine qaraıdy.
– Shyǵys-tıbet medısınasy deımiz, tıbet degen neni bildiredi?
– Tıbet arabsha «dáriger» degen maǵynany bildiredi. Tıbet, tamyrshy, emshi – bári bir maǵyna beredi. Negizi, adamnyń tamyryna qaraımyn, eger aýrýdy emdep shyǵýǵa shamam jetpese, birden aıtamyn. «Emdeı alamyn» dep aldamaımyz. Aıta ketkim keletini, hımıalyq zattardy paıdalanbaımyz. Qazir shyǵys medısınasynyń damyǵany sondaı, amerıkalyqtar da emdelýge Qytaıǵa kelip jatady. Jańa ıne salǵannan keıin ımýnıtet joǵarylaıdy dedik qoı, ıneni alyp tastaǵannan keıin de onyń áseri bolady. Tipti bir jylǵa deıin áser etýi múmkin.
– Shyǵys medısınasynda ıneden basqa ne qoldanylady?
– Shyǵys eminiń – massaj jasaý, qan alý, ot ıne, kúsh-qýatty joǵarylatatyn altyn ıne degen túrleri bar jáne shóp-dáriler beredi. Altyn ıne deýimizdiń sebebi, ıne altyn bolǵandyqtan emes, onyń denege kúshti áser etýinen solaı deıdi. Ár emshi em túrlerin aýrý túrine baılanysty qoldanady.
