Ónerdiń san qyryn ıgergen ǵalym

/uploads/thumbnail/20170708201744902_small.jpg

Qazaq jerinde qanshama týma talanttar dúnıege kelgen. Talant degenimiz – daryndy adamnyń boıyna týa bitetin asyl qasıet.
 Talant jalqy júrmeıdi degen sóz bar, da­ryndy adamdardyń boıynan birneshe erek­shelikterdi tabýǵa bolady. Almaty oblysy Talǵar aýdanyndaǵy Birlik aýylynyń tur­ǵyny Dosjan Turǵanuly Ótekov osyndaı daryn ıesi, ónegeli ómirimen artyna jaryq iz qaldyrǵan adam. «Ol – ǵalym, aqyn, jazýshy, sýretshi, kompozıtor, ánshi, kúıshi, sportshy, sondaı-aq emshilik qasıeti bar erekshe jaratylǵan adam edi» dep jazady dosy týraly fızıka-matematıka ǵylym­darynyń kandıdaty, fılologıa ǵylym­da­rynyń doktory Sheráli Bilál. Keıingi ur­paq­qa úlken ónege qaldyryp, ómirin jastarǵa bilim berýge, ónerge, ımandylyqqa tárbıe­leýge arnaǵan, halqyna qaltqysyz qyzmet etken Dosjan Ótekov eskertkish qoıýǵa laıyqty tulǵa, ózi týyp-ósken Taldybulaq aýylynyń №35 orta mektebine onyń aty berilse jetkinshek urpaqty jan-jaqty etip tárbıeleýge osyndaı azamattyń ómir joly úlgi bolar edi degen oılaryn aıtady mar­qumnyń bir top ǵalym dostary. 
Rasynda, Dosjan aǵanyń halyqqa sińirgen ár saladaǵy eńbekteri aıtsa aıtqandaı. Eger bul kisiniń shyǵar­ma­lary respýblıkalyq deńgeıde el ara­syna taralyp ketpese, «Dosjan aǵa­nyń ár nárseden habary bar, qara jaıaý adam emes edi» dep qoıa salar edi. Ónerdiń, sporttyń bıiginen kóringen bul kisiniń mamandyǵy – fızık, mate­matık. Sondyqtan aldymen Dosjan aǵanyń ǵalymdyǵyn aıtaıyq. QazPI-di 1960 jyly bitire salysymen Al­maty ónerkásip kooperasıasy tehnı­kýmynda joǵarǵy matematıkadan sa­baq berdi. Alpysynshy-jetpisinshi jyl­dary ártúrli ǵylymı-zertteý ınstı­týttarynyń Esepteý orta­lyq­tarynda bólim bastyǵynan bastap dırektordyń ǵylymı orynbasary qyz­metterin atqardy. Sol kezderde ǵy­lym­daǵy ózekti másele sanalatyn Basqarýdyń avtomatty júıelerin jasaýǵa qomaqty úles qosty. Aýyl­sharýashylyq ınstıtýtynda elek­trondyq esepteý mashınalaryna pro­gramalar jasady, matematıkalyq programmalaý, programmalaýdyń ma­tematıkalyq tásilderi jáne ekono­mı­kalyq kıbernetıka pánderinen sabaq berdi. Ǵalymnyń jasaǵan biraz baǵ­darlamalary Máskeýdiń Kıbernetı­ka ortalyǵynda saqtaýly tur. Sondaı-aq ol Qazaq Keńes ensıklope­dıa­sy­nyń 5,6 jáne 12 tomdary avtorlary­nyń biri. 
Dosjan Ótekov – aqyn, jazýshy, fılosof. 2012 jyly dúnıe salǵan Dos­jan aǵa artyna ádebıet, mádenıet salasynda kóp mura qaldyryp ketti. Onyń óleńderi kezinde birqatar res­pýblıkalyq basylymdarda jaryq kórdi. «Shuǵyla arman» atty eki tom­dyq poemalar, balladalar, óleńder jı­­naǵy basylyp shyqty. Sonymen qatar Dosjan Ótekovtyń «Mon-tandr qupıasy», «Qumarı hıkaıasy» atty ǵylymı-fantastıkalyq romandary, «Adam: jan jáne tán», «Aspan dúnıesi jáne Qısmet zańy», «Jaratýshy jáne álemniń jaralýy» degen árqaı­sy­sy­nyń kólemi 30 baspa tabaq úsh tom­nan turatyn «Aqıqat kózi» atty iri ǵyly­mı-zertteý eńbegi oqyrmandarǵa jol tartty. Ǵalymnyń bul eńbek­terinde aıtylatyn fılosofıasynda «...sen tirshilik etip jatqan fızıka­lyq dú­-nıe – Mektep. Mektepten sen tek tárbıe alasyń, al mektep zańyn tek Ol ǵana ózgertedi» dep jazylǵan. Av­tordyń paıymdaýynsha, dúnıe-álem máńgilik, onyń bir bólshegi bolyp ta­bylatyn adam da máńgilik. Al adamnyń búgingi tirshiligi sol máńgilikke bas­taı­tyn joldyń alǵashqy tájirıbe-ta­nym­dyq bastamasy, satysy, baspal­daǵy bolyp sanalady. 
Dosjan aǵa – sýretshi, kórkem­deý­shi. Keńes Odaǵy tusynda Sýretshiler odaǵyna múshe bolý ońaı bolǵan joq. Dosjan aǵa sol odaqtyń beldi múshesi boldy. Sol kezderde tól shyǵarmala­rynyń birneshe kórmesin ótkizdi. Onyń kórmeleri Germanıada, Fran­sıada uıymdastyryldy. Kóp­te­gen eńbekteri sol jaqtarda satylyp ket­ken. «Meniń sýret ónerindegi múm­kinshilikterimdi biletin baspa redak­sıa­larynan kitap bezendirýge baı­lanysty tapsyrystar kele bastady. Al­­­ǵashqy kórkemdegen kitabym – «Altyn saqa» bolatyn. Qazaqtyń beıneleý ónerine, ásirese, kitap be­zendirimine úlken úles qosqan jyl­darym – jet­pisinshi, sekseninshi jyl­dar. Qasıetti beıneleý óneri me­niń taǵdyryma ja­zylǵan-ja­zyl­maǵa­nyn men bilmeı­-min, biraq biletinim sol – ol meni oqýyn oqymasam da syrtqa tepken joq. Shyǵarmalarym kóptegen res­pýblıkalyq, óńirlik, odaqtyq jáne halyqaralyq kitap kórmelerine qa­tysyp, birneshe márte júldeli oryn­dar aldy. Maıly boıaýmen salynǵan kes­kindemelerim, grafıkalyq shyǵar­malarym Berlınniń, Tegerannyń, Islamabadtyń jáne Almatynyń kór­kemóner galereıalarynda el na­zaryna usynyldy» dep jazady óziniń estelik­terinde Dosjan Ótekov. Dos­jan aǵa­nyń beıneleý ónerindegi shy­ǵar­ma­lary, keskindemeler men grafı­kalyq týyndylary 500 betten tura­tyn 2 tom­dyq álbomǵa toptastyry­lyp basy­lyp shyqty. 
Dosjan Ótekov – ánshi, kúıshi, kom­pozıtor. «Dosjan quıqyl­jy­typ án salǵanda bárimiz uıyp tyń­daıtynbyz. Ol kóbinese Abaı, Muhıt, Aqan seri, Jaıaý Musa sıaqty qazaq klasıkteriniń ánderin naqyshyna keltirip ádemi oryndaýshy edi. Doskeń 70-ke tarta kúıdi shertetin» dep esine alady Dosjannyń dosy Sheráli Bilál. Dosjan Ótekovtyń bul saladaǵy deń­geıin 2007 jyly «Ekonomıka» baspa­synan jaryq kórgen «Kemel shaq» atty kitabyndaǵy notaǵa túsirilgen óleńderi men kúılerinen baıqaýǵa bo­lady. Bul kitapqa onyń 70-90-jyldar aralyǵynda shyǵarǵan ánderi kirgen. Olardyń kóbisi kezinde respýblıka­lyq basylymdarda jaryq kórgen, bi­razy «Kúı tolqyny», «Jastyq shaq áýenderi», «Armanymnyń aq qusy» án jınaqtarynda basylǵan. Dosjan Ótekov shyǵarmalarynyń kóbisi «Qazaqkonsert», Almaty fılarmo­nıasy, Qazaq radıosy jáne Máde­-nıet mınıstrliginiń repertýarlyq bólimderiniń kórkemdik keńesterin­de qabyldanǵan. Dosjan aǵanyń án­derin qazaqtyń belgili ánshileri, halyq ártisteri Zeınep Qoıshybaeva, Rashıd Musabaev, Eskendir Hasanǵalıev, Nur­ǵalı Núsipjanovtar oryndap, halyq arasyna keńinen taratty. Osyndaı qazaqtyń áıgili ánshilerimen, shyǵar­mashylyq ortamen tyǵyz baılanysta bolýy Dosjan Ótekovtyń boıyndaǵy talanttyń kózin ashyp, shabytyn shal­qytty deýge bolady. 
Dosjan aǵa – sportshy. Jigittiń boıyndaǵy segiz qyrdyń biri – shy­myrlyǵy bolýy zańdy. Dosjan Óte­kov kezinde aıtýly respýblıkalyq ja­rystarǵa, spartakıadalarǵa qaty­syp, júldeli oryndarǵa ıe bolǵan boks­tan sport sheberi. Sonymen qatar kúrestiń de birneshe túrlerin ıgergen (sambo, dzúdo, karate, qazaqsha kúres). Sambodan birinshi razrádtyń norma­laryn oryndaǵan. Jeńil atletıkadan da aldyna jan salmaı, 1000 metrlik jarysta qala chempıony atanǵan. Dos­jan aǵa osynyń bárine ýaqyt taýyp, barlyq jaǵynan da alda júrdi. Qandaı jaǵynan bolsyn ol basqalarǵa úlgi boldy. 
Osynshama mol óner daryǵan aza­matqa emshilik qasıet te qonypty. Onyń emshiligi biz kórip júrgen keı­-bir táýipter men halyq emshileriniń emdeý ádisterine kele bermeıdi eken. Dosjan aǵanyń olardan ereksheligi – aýyryp kelgen adamnyń boıyndaǵy rezervtegi kúshti aýrýmen kúresýge baǵyttaı biletindiginde. Ol adam boıyna senim uıalatyp, aýrýmen kú­resýge dem beretin bolǵan. Emdeý seansy dıagnoz qoıýdan, aýrýǵa ne se­bep bolǵanynan bastalady. Emdeý energetıkalyq qýat kúshimen júze­ge asyrylady. Energıa kózderi – Quran sózi, ǵaryshtyq qýat kózderi. Seansqa on shaqty adam qatysady. Emdeý barysynda adamdy qýattan­dy­ryp, rýhanı kúshin aýrýmen kúresýge jumyldyrýǵa baǵyttalǵan salaýatty áńgimeler aıtylady. Seans sońynda ár adamnyń boıynda rızashylyq se­zimi oıanyp, jany jaı tabady, jańa ómir esigin ashqandaı bolady deıdi ol kisiniń aldynda bolǵandar. 
Jaratýshy kúsh osynshama qasıet­terdi bir adamnyń boıyna úıip bere salǵan eken. Kózi tirisinde Dosjan Ótekov degen atty estigenmen, kóp­shilik daryn ıesine asa kóńil bólgen joq. «Qolda barda altynnyń qadiri joq» deımiz. Shyn máninde, ár salany zerttep, artyna úlken mura qaldyrǵan Dosjan aǵanyń eńbekteri keler ur­paqqa tálimi mol taptyrmas qundy materıaldar bolyp tabylady. Bul ki­siniń biraz eńbekteri áli de jaryqqa shyqpaı jatyr. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» deıdi, eger ǵalymnyń shá­kirtterine qaldyrǵan jańalyqtary, aqynnyń óleńderi, jazýshynyń shy­ǵar­malary, kompozıtordyń týyndy­lary aldaǵy ýaqytta durys nasıhat­talyp ári qaraı zerttelse, keler ur-paqqa úlken tálim-tárbıe, bolashaq talanttardyń jolyn ashatyn mektep bolar edi. Onyń jan-jaqty eńbekteri jastarǵa úlgi bolar edi. Osy turǵydan alyp qaraǵanda Dosjan Ótekov sıaq­ty zıaly azamattyń esimi ózi týyp-ósken Taldybulaq aýylyndaǵy orta mek­tepke berilse ıgi is bolar edi. Qa­zirgi kezde №35 mektep «Ótekov atyn­daǵy mektepke» aınalsa, bul qa­byr­ǵadan osyndaı óresi bıik, halqyna qaltqysyz qyzmet etken zıa­ly aza­mat­tardyń shyqqany baıqalar edi. Qazaqqa tanymal ánshiler, joǵar­ǵy mektepterde ustazdyq etetin ǵa­lym­dar, beıneleý óneriniń áıgili she­ber­leri, kompozıtorlar qaýymy da osyn­daı oıda. Elimizdegi birtýar ta­lant ıeleriniń esimin elge tanytyp, úlgi etý úshin osyndaı qadamdar ja­saǵan jón bolar. 
 

Qatysty Maqalalar