Qazaqstannyń álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi «2050» Strategıasynyń basty maqsaty retinde birqatar strategıalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq mindetterdi sheshýdi talap etedi. Osyǵan baılanysty alǵa qoıylǵan maqsatqa qol jetkizý úshin barlyq qajetti jaǵdaılardy jasaýǵa baǵyttalǵan, sonyń ishinde óńirlik deńgeıde baǵdarlamalyq qujattar qabyldandy. Osyndaı qujattardyń biri aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda Memleket basshysy bekitken, 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damý memlekettik baǵdarlamasy (budan ári – baǵdarlama) bolyp tabylady. Bul baǵdarlamada óńirlerde kólik-logıstıka, ındýstrıalyq, energetıkalyq jáne turǵyn úı ınfraqurylymyn keshendi damytý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý, kásipkerlik pen iskerlik belsendilikti qoldaý kózdelgen. Baǵdarlamada jańa kásiporyndar ashyp, halyq úshin keńinen jumys oryndaryn quratyn, daǵdarysqa qarsy sharalar qamtylǵan, sondaı-aq ol aldaǵy jyldary ekonomıkanyń ósýi úshin turaqty negiz qalyptastyrady. Máselen, baǵdarlamaǵa saı 2019 jyly eldiń jalpy ishki ónimi 2014 jylmen salystyrǵanda 15,7%-ǵa ulǵaıady, bul 400 myń jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizgi ınfraqurylym sapasynyń reıtıńi boıynsha 62-orynnan 57-orynǵa deıin kóterilip, kórsetkishin jaqsartady.
Eldiń damý qarqyny kóptegen faktorlarǵa jáne negizinen jumys kúshiniń, taýarlardyń, júkterdiń jáne qyzmetterdiń óńirler arasynda erkin ári jedel almasýy úshin jasalǵan jaǵdaılarǵa baılanysty bolady.
Osyndaı maqsatpen baǵdarlamaǵa saı Qazaqstanda kóliktiń barlyq túrleriniń – avtomobıl, temirjol jáne áýe joldarynyń, teńiz port­tarynyń ınfraqurylymyn keń kólemde damytý bastaldy. Máselen, Prezıdenttiń tapsyrmasymen avtojoldar sáýlelik qaǵıdaty boıynsha salynady, Qazaqstannyń soltústigin, ońtústigin, batysy pen shyǵysyn Astanamen baılanystyrady. Jalpy, jańa jol júıesi Azıa men Eýropa arasyndaǵy joǵary jyldamdyqty kólik dálizi, jańa Jibek jolynyń bir bóligi bolady. Tek bıylǵy jyly avtojol salasyna 2 myń km avtojoldyń qurylysyna jáne jóndeýine 178 mlrd. teńge bólindi (barlyǵy 11 joba, 7 myń km). Búgingi tańda negizgi jumystar Batys Eýropa – Batys Qytaı, Astana – Almaty, Astana – Óskemen jobalarynda júrgizilýde. Avtojol jobalarynda 99 uıym, 72 myń adam, 10 myń birlik tehnıka jumys isteıdi. Bul rette, jańa magıstraldar bo­ıynda qyzmet kórsetý salasynda (dámhanalar, qonaq úıler, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne t.b.) qalalar men aýdandardyń shaǵyn jáne orta bıznesi úshin jol ınfraqurylymyn damytýdan joǵary áser kútilýde.
Buǵan qosa, baǵdarlama boıynsha áýe, temirjol jáne teńiz joldarymen jolaýshylar men júkter tasymalyn keńeıtý úshin Astananyń áýejaıynda jańa termınal men ushý-qoný jolaǵyn (29 mlrd. teńge), Almaty – Shý ýchaskesinde ekinshi temirjolyn (8,3 mlrd. teńge), Borjaqty – Ersaı temirjol jelisin (6,7 mlrd. teńge), sondaı-aq Quryq portynda sal keshenin (4,8 mlrd. teńge) salý kózdelgen.
Sonymen birge, óńirlerde bıznesti tıimdi ári turaqty damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý mańyzdy bolyp otyr. Osyǵan baılanysty oblystarda 10 arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń ınfraqurylymyn salý bastaldy. Olardyń eń irisi temirjol júkterine arnalǵan termınaldarymen, logıstıkalyq já­ne ındýstrıaldyq aımaqtardyń ın­fraqurylymdyq obektilerimen «Ulttyq ındýstrıalyq munaı-hımıa tehnoparki» AEA (68,5 mlrd. teńge) jáne «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA (12,5 mlrd. teńge) bolyp tabylady. Bul tek Qorǵas arqyly 150 mlrd. teńge ınvestısıalardy tartyp, 20 myń jumys oryndaryn quryp, júk aınalymyn 8 ese, jylyna 4 mln. tonnaǵa deıin ulǵaıtady.
Osyndaı arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar «Nurly Jol» baǵdar­lamasy boıynsha salynǵan ınfra­qu­rylymymen ishki jáne syrtqy naryqta básekege qabiletti ári suranysqa ıe ónimdi jasaý jáne taratý isinde bıznestiń jyldam qarqynmen damýyna múmkindik beredi.
Alaıda, osyndaı ónimdi ǵylymı-zertteý bazasynsyz shyǵarý múmkin emes. Osyǵan baılanysty memleket ónim sapasynyń ınfraqurylymyn damytýǵa, perspektıvaly ken oryndaryn barlaý, ınfeksıaǵa qarsy preparattar jasaý, mıneraldyq shıkizatty keshendi óńdeý, órt qaýipsizdigi salasynda ınovasıalyq ázirlemeler jasaý, saraptamalar júrgizý jáne t.b. salalarda qajetti synaý jabdyqtaryn satyp alýǵa 11 mlrd. teńge bóldi.
Halyqty elektr energıasymen qamtamasyz etý jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý máseleleri jeke qamtylǵan. «Nurly Jol» baǵdarlamasyna saı Ekibastuzdan Óskemenge deıin 500 kVt eki elektr jelisiniń (43,3 mlrd. teńge) jáne Shúlbi SES-inen (Semeı) Almatyǵa deıin (76,8 mlrd. teńge) elektr jelileriniń qurylysy energıa tapshylyǵy bar óńir bolyp tabylatyn eldiń búkil ońtústik-shyǵysyn jaryqpen jáne jylýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­shylyqty damytýǵa, sýmen, jylý­men jabdyqtaý jáne sý qubyry jeli­lerin jóndeýge 2015 jyly 60 mlrd. teńge bólindi. Ártúrli óńir­lerden 96 joba iriktep alyndy (sý qubyrlary, sý júıeleri, káriz jáne t.b.). Jalpy, jelilerdi jańǵyrtý olardyń tozýyn 2020 jylǵa qaraı 65%-dan 53%-ǵa deıin tómendetýge, shy­ǵyndardy edáýir azaıtýǵa múm­kin­dik beredi, bul halyqqa sý men jylý berý boıynsha qyzmet sapasyn arttyrady.
Eldiń ındýstrıaldyq damýyna jaǵ­daılar jasaýmen qatar baǵdarlama mańyzdy áleýmettik máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha baǵdarlama sheńberinde 2020 jylǵa deıin 1,5 mln. sharshy metr jaldamaly turǵyn úı nemese búkil el boıynsha 29 myńnan astam páter salynady. Bul rette, turǵyn úı bastapqy jarnasyz, tómen syıaqy mólsherlemesimen 20 jylǵa jalǵa beriledi. Máselen, 50 sharshy metr 2 bólmeli páterdiń jaldaý aqysy óńirge jáne turǵyn úıdi alý tetigine (satyp alý nemese satyp almaýǵa) baılanys­ty aıyna 23 myńnan 56 myń teńgege deıin quraıdy. Baǵdarlamamen barlyq óńirler qamtylǵan.
Mysaly, Qyzylordada «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha 84 myń sharshy metr alańymen 6 obektiniń nemese 1 200 páterdiń qurylysy júrgizilýde. Jyldyń sońyna deıin qalada 46 myń sharshy metr alańymen 4 obekt (720 páter) paıdalanýǵa beriledi.
Jaqynda Qyzylorda oblysyna jumys sapary barysynda Memleket basshysy oblys ortalyǵynda «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha turǵyn úı qurylysymen tanysty. Elbasy «kúrdeli ekonomıkalyq ahýalǵa qaramastan, memleket halyqtyń ómir súrý deńgeıin jaqsartý jáne ál-aýqatyn arttyrý úshin barlyq qajetti jaǵdaılardy jasaýdy jalǵastyratyn bolady» dep taǵy da basa aıtty.
Jalpy, aǵymdaǵy jyly Qazaqstan boıynsha shamamen 7 myń jaldamaly páter paıdalanýǵa beriledi (400 myń sharshy metr). Búgingi tańda 4 myń páter paıdalanýǵa berildi. Jyldyń sońyna deıin taǵy 3 myńdaı qazaqstandyq jańa qonysqa ıe bolady.
Taǵy bir mańyzdy áleýmettik másele bilim berý salasynda ınfraqurylymdy damytý bolyp tabylady. Bólingen 33 mlrd. teńgeniń 14,3 mlrd. teńgesi úsh aýysymda oqytýdy jáne apatty jaǵdaıdaǵy mektepterdi joıý úshin 34 mekteptiń qurylysyna jumsalady. 8 óńirde 22 obekt boıynsha qurylys-montaj jumystary júrgizilýde.
Bul, ásirese, halqy tyǵyz ornalasqan Almaty sıaqty iri megapolısterge mańyzdy. Máselen, Alataý aýdanyndaǵy 1200 oryndyq № 26 mektepte is júzinde 2670 bala oqıdy. Osy rette, oqýshy ornynyń tapshylyǵy boıynsha áleýmettik máseleni sheshý úshin jergilikti búdjet esebinen 900 orynǵa arnalǵan mektepke qosymsha qurylys 2014 jyldyń qarashasynda bastalǵan. Biraq osy maqsatqa 1 mlrd. teńgeden astam qarjy bólip otyrǵan baǵdarlamanyń arqasynda úsh aýysymda oqytý máselesi jaqyn arada sheshimin tabady.
Balabaqshalar qurylysyna 3 mlrd. teńge bólinip otyr. Búgingi tań­da 8 óńirde 16 obekt salynýda. Máselen, Mańǵystaý oblysynda Je­tibaı aýylynyń búldirshinderine «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń arqasynda salynǵan, 280 oryndyq jańa balabaqsha 2016 jyldyń sáýi­rinde paıdalanýǵa beriledi.
Álemdik ekonomıkadaǵy daǵ­darystyq qubylystardy eskere otyryp, sondaı-aq, baǵdarlamada mashına jasaý, eksport, agroónerkásip kesheni salasynda ulttyq bıznesti qoldaý jáne «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha sharalar qamtylǵan.
Máselen, baǵdarlama sheńberinde 2015 jyly shaǵyn jáne orta bız­nes­ti, sondaı-aq iri kásipkerlikti 100 mlrd. teńgege jeńildikpen nesıe­leý kózdelgen. Qarajattyń jarty­sy shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­tilerine, ekinshi jartysy iri bız­neske arnalǵan. Qarjy ınves­tısıalyq maqsattarǵa, kásip­oryndardyń aınalymdaǵy qa­ra­jatyn tolyqtyrýǵa, ekinshi deń­geı­degi bank­terdiń qaryzyn qaıta qar­jy­lan­dyrýǵa, qoldanystaǵy óndiris­terdiń júktemesin ulǵaıtýǵa jumsalady.
Bul sharalar daǵdarys jaǵ­daı­ynda el boıynsha myńdaǵan qazaq­stan­dyqtardy jumys oryndarymen qamtamasyz etip otyrǵan óńirlik qala quraýshy kásiporyndarǵa eleý­li kómek bolyp tabylady. «RG Brands Kazakhstan» JSHS, «Aqtaý quıý zaýyty» JSHS, «Kentaý trans­for­matorlyq zaýyty» AQ, «Baıan sulý» AQ, «Qazfosfat» JSHS jáne t.b. obektiler boıynsha 30 mlrd. teńgege qarjylandyrý máselesi sheshilýde.
Buǵan qosa, Úkimet pen halyq­aralyq damý uıymdary arasyndaǵy kelisimder sheńberinde 2017 jyldyń sońyna deıin shaǵyn jáne orta bıznesti kredıtteýge 155 mlrd. teńgeden astam tartylady. Bızneske kórsetilgen qoldaý 2019 jylǵa qaraı jergilikti óndiristiń kólemderin 2 ese (351 mlrd. teńgege deıin) ulǵaıtýǵa, 21,5 myń jumys oryndaryn qurýǵa kómektesedi. Búgingi tańda eldiń barlyq óńirlerinde ónerkásip óndirisi men aýyl sharýashylyǵynyń túrli salalarynda 200-den astam joba qaralyp, qoldaý tapty.
Baǵdarlama sheńberinde otandyq avtomobılder, tikushaqtar, lokomotıvter, jolaýshylar vagondaryn shyǵaratyn kásiporyndarǵa 35 mlrd. teńgege qoldaý kórsetildi. Máselen, «BRK-Lızıng» AQ «Ázerbaıjan temir joldary» JAQ-tyń «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» AQ shyǵarǵan 10 lokomotıvti 3 mlrd. teńgege satyp alý boıynsha lızıńtik mámileni maquldady.
Baǵdarlama arqyly jeńildik sharttarmen halyqtyń otandyq avtomobılderge qol jetkizýi qamtamasyz etildi: kredıtteý merzimi 5 jyldan, jyldyq syıaqy mólsherlemesi 7,5%-dan, mindetti bastapqy jarnasy 20%-dan aspaıdy. Osylaısha, 5900 otandyq avtomobılder satýǵa shyǵarylady. Memlekettik qoldaýdyń arqasynda qazaqstandyq avtomobılderdi satý 2 ese, aıyna 2,5 myń mashınaǵa deıin artty.
2015 jyly agroónerkásip ke­she­nine, sonyń ishinde kredıtter boı­ynsha paıyzdyq mólsherlemeni sýb­sıdıalaýǵa, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa, onyń óni­miniń sapasyn arttyrýǵa jáne t.b. búdjetten 20 mlrd. teńge bólindi.
Sondaı-aq, «Bıznestiń jol kar­tasy-2020» baǵdarlamasynyń jańa óndiristerdi qurýǵa, qolda­nys­ta­ǵy­lardy jańǵyrtýǵa jáne keńeı­týge baǵyttalǵan jobalarynyń ınfra­qu­ry­lymyn qarjylandyrý bastaldy. Óńirlerdiń ındýstrıalyq aımaq­tarynda 5,1 mlrd. teńgege ınfra­qu­rylymy jasalady, bul kásipker­lerdi keń kólemde qajetti ınfra­qu­ry­lymmen qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, jeke kásipkerliktiń 40 jobasyna 4,8 mlrd. teńgege ınfraqurylymyn salý bastaldy.
Tutastaı alǵanda, «Nurly Jol – bo­lashaqqa bastar jol» baǵdarlamasy iri, orta jáne shaǵyn bıznesti, sondaı-aq, halyqty keńinen qoldaý boıynsha naqty sheshimderimen jáne qarjylyq qarajatymen eldiń daǵdarysqa qarsy damýynyń aıqyn jospary bolyp tabylady.
Memleket basshysy aıtqandaı, «Nurly jol» kásiptik-tehnıkalyq bilim berý arqyly jańa mamandyqtar alý múmkindikterin keńeıte otyryp, jumyspen qamtý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Qajet bol­ǵan jaǵdaıda jumyskerge óz kásip­ornynda jańa mamandyq alýǵa múmkindik beriledi.
Aldaǵy bes jylǵa arnalǵan baǵ­darlama Memleket basshysynyń Qazaqstannyń álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirý boıynsha qoıǵan maqsatyna qol jetkizý jolynda ulttyq ekonomıkanyń barlyq salasynda tabysty damýy­na tikeleı yqpal etetin bolady. Bul rette, baǵdarlamany tabysty júzege asyrýdyń mańyzdy faktory jergilikti jerlerde baǵdarlamalyq qujattyń tıimdi oryndalýyn baqylaý, sondaı-aq, tıimdi ınvestısıalyq jáne jobalyq sheshimderdi tańdaý boıynsha jumysqa memlekettik organdarmen qatar, azamattyq qoǵamdy, qoǵamdyq keńesterdi tartý bolyp tabylady.
Ońdasyn Orazalın,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligi Memlekettikbaqylaý
jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan