Til –ulttyń jany. Ulttyń ult bolyp qalýynyń basty tiregi de onyń ana tiliniń qoldanysymen tyǵyz baılanysty ekeni daýsyz. Tildi qurmetteýdiń qajettigin: «Ana tiliń aryń bul, Uıatyń bop tur bette. Ózge tildiń bárin bil, Óz tilińdi qurmette», dep qazaq poezıasynyń erekshe qubylysyna aınalǵan Qadyr Myrza Áli óz jyryna arqaý etti emes pe? Ana tilin qurmetteıtin shyn janashyrlardyń jadynda Qadyr aqynnyń osynaý jyr shýmaǵy júrýi qajet. Desek te, áli de qazaq tilin jetik meńgerýdi qajetsine bermeıtinder tabylady. Memlekettik tildi bilmeıtinder árıne, áýeli mektepte, keıin joǵary oqý oryndarynda oryssha bilim alǵanyn, til úırenýge orta bolmaǵanyn alǵa tartatyn shyǵar. Alaıda, ondaılar memlekettik tildi meńgerýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenine mán bermeıtin sekildi.
Keıde aýyl balasy orysshany jetik bilmeıdi. Tipti úırengisi kelmeıdi, dep te jatamyz. Aýyldaǵy qazaq otbasynda tili qazaqsha shyqqan, aýyl mektebinde bilim alǵan qazaq balasy oryssha kitap jazdy desek she? Ádebı shyǵarma emes, qazaqsha bilý men sóıleýdiń on mańyzyn júıelep berse she? Sener me edińiz? Biz senýińizge týra keledi der edik. Olaı deýimizge naqty dálel de bar.
Ulttyq qundylyqtardyń qaımaǵy buzylmaǵan kıeli Ońtústik óńirden qanattanǵan jastyń biri – Shyńǵys Muqan. Baspasóz salasynda da qabiletin shyńdady. Memlekettik qyzmette de abyroıly eńbek etýde. Qazir Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary. Munaıly óńirdiń áleýmettik salasyna basshylyq jasap otyr. Óziniń aıtýynsha, mektepte qazaqsha oqyǵan. 2000 jyly ýnıversıtetke «aýdarma isi» mamandyǵyna oqýǵa túskende orys tilinen qınalǵanyn jasyrmaıdy. Bul aýyl balalarynyń kóbiniń basyndaǵy jaǵdaı. Al onyń tańdaǵan mamandyǵy – aǵylshyn jáne ıspan tiliniń aýdarmashysy. Alaıda, bul tilderdi aýdarma jasaý úshin, árıne, aldymen orys tilin jetik meńgerý qajet. Sebebi, sol kezeńde orys tili shet tilderiniń aýdarmasyndaǵy kópir ispetti edi. Áli de solaı. Mine, osy jaıt bolashaq aýdarmashyǵa úlken oı salsa kerek.
Táýelsizdik ár qazaqstandyq úshin nesimen qymbat? Osy saýal keıipkerimizdi de tolǵandyrǵany anyq. «Táýelsizdikti ana tilimdi damytýǵa berilgen múmkindik dep qabyldadym. Óıtkeni, meniń tilim tek týǵan Qazaqstanymda ǵana qajet. Ana tilimniń damýyna, keń taralýyna kómegimdi bere otyryp, men ózimniń bolashaǵym úshin jumys jasaıtynymdy sezindim» deıdi Shyńǵys Muqan.
Memlekettik til mártebesin ıelengen qazaq tiline shyn jany ashıtyn otanshyl ár qazaqstandyq, ásirese, orys tildi otandastarymyz dál osylaı oılaı ma eken? Qaı tildi bolsa da úırenýdiń qıyn emesine Shyńǵys Muqannyń orysshany jetik meńgergenin, tipti «10 prıchın, pochemý vajno znat ı govorıt na kazahskom ıazyke» dep atalatyn kitap jazyp shyqqanyn alǵa tarta alamyz. Árıne, kitap jazý erikkenniń ermegi emes, biraq, avtordyń memlekettik til múddesi úshin kóp izdengenin ańǵaramyz.
– Men esh jańalyq ashqanym joq. Qazaq tilin meńgerý, bilý kerek dep kópten aıtylyp keledi. «Memlekettik til» týraly zań bar. Degenmen, qazaq tilin ne úshin bilý kerek? Qazaq bolǵanyń úshin, Qazaqstanda týyp-óskeniń, turǵanyń úshin, memlekettik til bolǵany úshin deıtin pikirler aıtylady. Al men qazaqsha bilý men sóıleýdiń jınaqy sebepterin júıelegim keldi. El ishinde aıtylyp júrgen qoǵamdyq pikirdi saralap, 10 túrli mańyzyn 10 negizgi sebepke toptastyrdym. Kitapty jazý barysynda ártúrli marketıńtiń ádisteri paıdalanyldy, – deıdi kitap avtory, memlekettik tildiń janashyry Shyńǵys Muqan. – Eń birinshi tendensıa – adamzattyń aqyl-oıy damyp keledi. Aqyl-oıdy jetkizetin qural – til. Qaı tilde aqparat kóp bolsa, sol tildiń básekege qabilettigi arta túsedi. Máselen, bir teńizge 5-6 ózen quıýy múmkin. Sol teńizdiń arnasy únemi tolyǵyp otyrady. Bir kól bolýy múmkin, kóktemde tolyǵyp, kúzge taman sarqyla bastaıtyn. Aǵylshyn tili arnasy oqtyn-oqtyn tolyǵatyn teńiz sekildi. Al qazaq tiliniń ańqasy kepken kólge uqsaǵanyn qalamaımyn. Óıtkeni, qazaq tili – meniń memleketimniń memlekettik tili! Qazaq tili de aǵylshyn tili sekildi básekege qabiletti bola tússe, qoldanys aıasy únemi keńeıe tússe deımin.
Osy maqsatty kózdegen Shyńǵys Muqan orys tildi aýdıtorıaǵa arnalǵan kitabynda qazaq tiliniń yqylym zamannan beri damyp, órkendegenin alǵa tarta otyryp, qazaq ultymen birge nebir qıyn-qystaýdan aman ótkenin tarqatady. Onyń pikirinshe, Qazaqstanda turatyn ár azamat qazaq tildi aqparatqa qol jetkizýi úshin de memlekettik tildi meńgerýi qajet. Óıtkeni, orys tildiler qazaqsha aqparatqa qol jetkize almaıdy. Birinshiden, qazaqshany túsinbeıdi, ekinshiden, osy tilde sóıleı almaıdy. Mine, sol sebepten olar aqyl-oıyn ózge tilde jınaqtaıdy da, qazaqsha jetkize almaıdy. Árıne, qazaq tiliniń mańyzyn, ony meńgerý qajettigin dúrkin-dúrkin kóterip júrgender joq emes. Alaıda, Shyńǵys Muqannyń negizgi oıy – memlekettik tildiń ǵylymnyń, shyǵarmashylyqtyń, qoǵamdaǵy kelisim men dostyqtyń tiline aınalýyna daýryqpaly sózben emes, naqty ispen úles qosý.
Qazaq tilin bilý men qazaqsha sóıleýdiń negizgi 10 sebebiniń mańyzyn saralaı kele básekege qabilettilik tildi meńgerýden bastalady degen oı aıtady. Bir sózdiń birneshe tildegi aýdarmasyn qosa beredi. Máselen, «men» degen sózdiń túrki halyqtary tilderindegi uqsastyǵyna, demek, qazaq tilin bilý arqyly birneshe túrki halyqtarynyń tilin de meńgerýge bolatyndyǵyna nazar aýdarady. Shynyn aıtý kerek, osy kitapty oqyǵan orys tildi qaýym qazaq tilin bilýdiń mańyzyn júregimen sezinedi dep oılaımyz.
Aıtqandaı, aǵylshyn, ıspan tilderiniń aýdarmashysy retinde qazaqsha-aǵylshynsha, qazaqsha-ıspansha sózdikter qurastyrýdy bastaǵan eken. Endi ári qaraı jalǵastyrmaq oıy bar. «Óıtkeni, aǵylshyn, ıspan tilderin qazaq tilimen tikeleı baılanystyratyn sózdik túrindegi birde-bir qural joq. Qazaq tili osy tilderdiń aýdarmasynda tikeleı deldal qyzmetin atqarýy qajet», deıdi ol. Sonymen birge, adebiet.kz ádebıet portalynyń avtory ekenin bireý bilse, bireý bile bermes. Bul portalǵa qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalarynyń elektrondyq nusqasy salynǵan.
«Qazaq tili elimizdegi qoǵamdyq kelisim men dostyqtyń arqaýyna aınalsa…». Bul – otanshyl memlekettik qyzmetker Shyńǵys Muqannyń armany ári maqsaty.
Arman adastyrmaıdy. Maqsat oryndalady.