Qazaqstan táýelsizdik alǵan sátten bastap shetelderde turatyn mıllıondaǵan qandasymyzdy týǵan elge qaıtarý baǵytynda utymdy kóshi-qon saıasatyn júrgizip keledi. Sonyń nátıjesinde osy jyldary Qazaqstan Respýblıkasy 944 myńnan astam aǵaıyndardy qabyldady, qazirgi ýaqytta olardyń sany eldegi halyqtyń jalpy sanynyń 5,5%-ǵa jýyǵyn quraıdy.
SEITMAGANBETOVA Gýlnar SýleımenovnaAldyn ala derekter boıynsha, búgingi ýaqytta TMD elderinde 1,8 mln.adam jáne alys shetelderde 1,4 mln. adam turady. Keıbir derekterde shetelderdegi qazaqtardyń sany 5 mln.-ǵa jýyq­taıdy delinedi. Qalaı bol­ǵanda da, tarıhı Otanyna kelý­di ańsap, armandap júrgen qan­dastarymyzdyń sanynyń áli de kóptigi bizdi oılantady. Olar­dy elge qabyldap, qoǵamǵa kirik­tirýimiz kerek.
Kóshi-qon úderisterin ret­teıtin «Halyqtyń kóshi-qo­ny týraly» Zań 1997 jyly qabyl­danyp, ol sol kezde TMD elderine úlgi tarıhı qujat boldy. Biraq, keıingi jyldary osy zańdy jetildirýde, oryndalý tetikterin jaqsartýda memlekettik organdar tarapynan júıeli sharalar jetkiliksiz alynyp keldi, osy­nyń saldarynan etnostyq kóshi-qondy uıymdastyrýda oryn alyp kelgen problemalar az emes. Olardyń biri kóship-qoný­shylardy ornalastyrýdy uıym­dastyrý bolyp tabylady. Etnos­tyq qazaqtardyń kóshi-qon aý­qymy kóship kelýshilerdi jaıǵas­tyrýda óńirler arasynda teńge­rimsizdikke ákelip soqtyrdy.
Kóshi-qon saıasatyn júzege asyrý jyldarynda zańnamada ákimshilik-aýmaqtyq bólinis boıyn­sha qonystandyrý úshin ke­lip jatqan baýyrlardy Úki­met aıqyndaǵan óńirlerge qonys­tandyrýdy bekitý talaptary qa­ras­tyrylmady. Respýblıkanyń aýmaǵynda turǵylyqty oryndy alystan kelgen aǵaıyndar óz betinshe tańdady.
Osyǵan oraı, qandastardy qonys­tandyrý óńirlerdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq qajet­tilikterin eskermeı, birdeı emes júr­gizildi. Ádettegideı, shyǵý el­­deri otandastardyń qonys­taný óńirlerin aıqyndady. So­nyń nátıjesinde, búgingi tańda aǵaıyndardyń basym kópshiligi 4 aımaqta qonystanyp keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 21,2% (nemese 193,8 myń adam), Almaty oblysynda – 15,8% (144 myń adam), Mańǵystaý oblysynda – 12,6% (114,4 myń adam), Jambyl oblysynda 9,5% (86,3 myń adam) ornalasqan. Osy jerde basyp aıta ketetin másele, áleýmettik kómek ornalastyrý óńirine qaramastan, barlyq baýyrlastarǵa birdeı kórsetildi.
Osyndaı jaǵdaılar 2013 jy­ly «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańǵa ózgerister engizýge májbúr etti. Osy Zańǵa sáıkes, qandas mártebesi etnostyq qazaqtarǵa tek Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaǵan óńirlerge qonystanǵan aǵaıyndarǵa ǵana beriletin boldy. Etnostyq qazaqtar barǵan elimizdiń qalǵan óńirlerlerinde olarǵa qandas mártebesi berilmedi. Turýǵa yqtıarhat alý úshin olar óz tólem qabilettiligin rastaýǵa tıis boldy (bul rette, otbasynyń ár múshesine ekinshi deńgeıdegi bankterge shamamen 2,5 mln.teńge ornalastyrý mindetteldi). Qandastardyń azamattyq alý qu­qyǵy qandas mártebesin alǵan­nan keıin 4 jyldan keıin paıda bolatyn boldy. Sondaı-aq, qandastardyń kóship kelý kvotasy jáne tıisti áleýmettik tólem­der alynyp tastaldy.
Alaıda, tereń saraptama, jan-­­jaq­ty taldaý jasalmaı qabyl­­­danǵan zańnama shetelderden keletin qandastarymyzdyń kóshi-qonyn kúrt baıaýlatty. Bul jaǵdaıǵa baılanysty Elbasymyz tikeleı tapsyrma berip, Úkimetten etnostyq qazaqtardyń tarıhı Otanyna oralýyn yntalandyrýǵa baǵyttalǵan etnostyq kóshi-qon saıasatyn jetildirýdi talap etti. Nátıjesinde, qaıtadan «Kóshi-qon týraly» Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletin zań jobasy daıyndalyp, ol bıylǵy jyldyń basynda Parlament Májilisine kelip tústi.
Zań jobasyn jan-jaqty qaraý jáne osy saladaǵy qordalanǵan problemalyq máselelerdi osy zań aıasynda sheshý úshin 43 adam­nan turatyn jumys toby qurylyp, onyń quramyna depýtattar, memlekettik organdardyń – Syrtqy ister, İshki ister, Ádilet, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrlikteriniń, Ult­tyq qaýipsizdik komıtetiniń, aǵaıyndardy biriktiretin úkimet­tik emes uıymdardyń, Halyq­aralyq kóshi-qon uıymynyń ókilderi jáne taǵy basqa jaýapty qyzmetkerler kirgizildi.
Zań jobasyn qaraý barysynda Áleý­mettik-mádenı damý ko­­mı­tetiniń 2 keńeıtilgen oty­rysy, jumys tobynyń 17 oty­­rysy ótkizilip, depýtattar ta­­rapynan 200-den astam usy­nys­tar men tolyqtyrýlar kelip tús­ti. Olar boıynsha jumys toby­nyń otyrystarynda tıisti she­shim­der qabyldandy. Al zań jo­basy Par­lament Májilisinde eki oqy­lymda qabyldanyp, Parlament Senatyna qaraýǵa usynyldy. Zań jobasymen búgingi kúni ­she­t­elderdegi qandastarymyzdyń Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamat­tyǵyn alýda, vızany uzar­týda týyndap otyrǵan birqatar máseleler sheshimin tapty.
Atap aıtqanda, endigi jerde etnostyq qazaqtar, qonystanǵan óńirine qaramastan, qandas mártebesin ala alady, sondaı-aq, olar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn turǵylyqty turýǵa ruqsat alǵannan keıin 1 jyl merzimde, ótinish bergen kúnnen bastap 3 aı ishinde jeńildetilgen tártippen ala alatyn boldy. Buryn olar Qazaqstanda 4 jyl turaq­ty turýǵa mindetti edi. Sol sıaq­ty, Qazaqstan Respýblı­kasynda turaqty turýǵa yqtıar­hat alý úshin etnostyq qazaqtardan óziniń tólem qabiletin rastaý da talap etilmeıtin boldy. Al aǵaıyndar Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaıda jumyspen qamtý boıynsha sharalar sheńberinde olarǵa kólik shyǵyndaryn óteıtin (otaǵasyna 50 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde, árbir otbasy múshesine 35 AEK mólsherinde), qyzmettik turǵyn úı nemese jataqhanadan bólme berýdi quraı­tyn áleýmettik paket kózdelýde. Sondaı-aq, elimizdiń bir óńirinen Úkimet aıqyndaǵan ekinshi óńirge qonystanǵan baýyrlardyń da áleýmettik qoldaýdy alýǵa múmkindigi bolady. Sonymen qosa, alǵashqy qonystanǵan óńirden 5 jyl merzimnen buryn qonys aýdaryp ketkenderdiń alǵan kómekterin qaıtarý mindetteri qarastyrylǵan.
Sonymen qatar, zań jobasyna depýtattar tarapynan keıbir problemalyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan túzetýler engizilip, olar Májilistiń jalpy otyrys­ynda biraýyzdan qabyldandy:
— shetelderdegi daryndy etnostyq qazaq jastarynyń kelýin jáne Qazaqstan azamat­tyǵyn alýyn yntalandyrý maq­satynda Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndarynda oqıtyn etnos­tyq qazaq stýdentterine jeńil­detilgen tártippen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alý quqyǵyn berý kózdeldi;
— Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn alystan kelgen aǵaıyndar men shetel­dikterge vızany uzartý máselesin jeńildetetin, ıaǵnı vızany ishki ister organdary arqyly uzartýǵa múmkinshilik beretin normalar qabyldandy, buryn 3 aı saıyn vızany uzartý úshin qandastarymyz shyqqan memleketterine baryp qana uzarta alatyn edi;
— otbasyn biriktirý maqsatynda shetelderde turatyn etnostyq qazaqtardyń arasyndaǵy týystaryn Qazaqstan Respýblıkasyna qonystandyrý úshin azamat­tardyń shaqyrtýlaryn qaraı­tyn jáne kýálandyratyn quzy­retti jergilikti atqarýshy organ­darǵa berý týraly normalar qabyldandy;
— aǵaıyndardyń Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turýǵa arnalǵan ruqsatty alý kezindegi qıyndyqtar týǵyzyp kelgen keı­bir kedergiler jeńildetildi, atap aıtqanda, buryn tek bir quqyq buzýshylyq bolǵan jaǵdaıda ruqsat berilmese, zań jobasymen birneshe ret quqyq buzýshylyq bolǵan jaǵdaıda ǵana ruqsat berilmeıtin norma alyndy;
— qandastardyń Qazaqstan azamattyǵyn alǵanǵa deıin jeke sáıkestendirý nómirleriniń (IIN) bolmaýynan balalaryn mektepke, balabaqshaǵa orna­lastyrýda, emhana, aýrýhana­lar­da tirkelip emdelýde, ­zeı­net­­­aqy jarnalaryn jáne áleý­met­tik tólemderdi aýdarýda qıyn­­dyqtardyń bolýyna baı­la­nysty, osy zań jobasymen mundaı jeke sáıkestendirý nó­miri qandas mártebesin alǵan­nan bas­tap beriletin bolyp belgi­lendi, ıaǵnı kýáligi jeke sáı­kestendirý nómiri bar qujat­tardyń tizbesine engizildi;
— baýyrlastar qyzmettik nemese jeke turǵyn úıi bol­ma­ǵan kezde qandastardy beıim­deý jáne yqpaldastyrý orta­lyq­­tarynda, bilim berý meke­mele­ri­niń jataqhanalarynda ýaqytsha tirkelý quqyǵyn berý týraly tú­zetý qabyldandy.
Sonymen birge, Qytaı Halyq Respýblıkasynan qonys aýdarǵan qandastarymyzdyń qoıyp júrgen eki máselesi boıynsha da tıisti sheshimder qabyldandy.
Birinshi – shyqqan memlekettiń kelisimi týraly anyqtama boıynsha: zań jobasymen jumys jasaý barysynda depýtattar tarapynan bul másele áldeneshe ret kóterilip, nátıjesinde mundaı anyqtama Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstrliginiń 2015 jylǵy 7 sáýirdegi №315 qaýlysymen Memlekettik qyzmetter stan­dart­taryndaǵy tizbeden Qytaıdan keletin qandastarymyz úshin alynyp tastaldy.
Ekinshi – sottylyǵy jónindegi anyqtama boıynsha: jumys tobynyń tapsyrmasymen İshki ister mınıstrligi Qytaıdan qonys aýdarǵan etnostyq qazaq­tardyń sottylyǵy týraly anyq­tamany alýdaǵy proble­malar jónindegi máseleni Qy­taıdaǵy Qazaqstan elshiligi ar­qyly zerdeledi. Nátıjesinde, anyq­tamany Qytaıdyń ár provınsıa­sy ózderiniń úlgilerimen bere­tin­digi, biraq ótelmegen sotty­lyǵy bar adamdardyń elden shyǵýyna baılanysty másele tereń zertteýdi qajet etetindigi anyqtaldy. Mınıstrlik aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy Qytaı elshisimen kezdesip, osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyratyny jó­nin­de aqparat berdi. Jalpy, bizdiń oıymyzsha, bul másele zańmen emes, halyqaralyq keli­sim­-
shart­tarmen nemese Úkimettiń qaý­lysymen rettelýge tıis.
Osy zań jobasymen, sony­men qatar, ishki kóshi-qon sala­syndaǵy problemalardy sheshýge baǵyttalǵan normalar da qabyldandy.
Búgingi tańda ishki kóshi-qon­dy retteýde demografıalyq, ekonomıkalyq, ónimdilik, eńbek úılesimsizdikteri qalyptasyp otyr. Máselen, osy jaǵdaı saqtalǵan kezde, 2050 jylǵa qaraı soltústik óńirlerdiń halqy 0,9 mln. adamǵa qysqaryp, ońtústik óńirlerdiń halqy 5,2 mln. adamǵa kóbeıedi. Boljamdar boıynsha, ońtústik óńirlerdiń qonystaný tyǵyzdyǵy soltústik óńirlerdiń qonystaný tyǵyzdyǵynan 4 esege artady.
Ońtústik óńirlerde (Alma­ty qalasyn qospaǵanda) Qazaq­standaǵy halyqtyń 38%-y turady, olardyń jalpy óńir­lik ónimdegi (JÓÓ) úlesi tek 17%-dy quraıdy. Soltústik óńir­lerde turatyn halyqtyń 29%-yna JÓÓ-niń 25%-y keledi. Al dúnıe­júzilik tájirıbede ekono­mıkalyq ósý negizinen halyqtyń eń kóp shoǵyrlanǵan aýdandarynda júzege asady. Dál sol jaq­tarǵa negizgi ınvestısıalar baǵyt­talady, daryndy jastar da sonda umtylyp, ǵylym men ınovasıalar da sonda qalyptastyrylady.
Qazaqstan Respýblıkasynda jaǵdaı kerisinshe qalyptasyp otyr. Halyq eń kóp shoǵyrlanǵan ońtústik óńirlerde ónimdilik eń tómen, batys oblystarda eń joǵary, soltústik óńirlerde álemdik deńgeıge jaqyn ekendigin belgileý qajettiligi týyndaýda. Sol sıaqty, taıaý aradaǵy 5 jyl­da 90-shy jyldardaǵy demografıalyq ósýdiń azaıýyna baılanysty jańa qyzmetkerler aǵymynyń azaıýy baıqalatyn bolady. Osyǵan oraı, jumys kúshine suranysty ishki rezervterdi – jumyssyzdar men ózin ózi jumys­pen qamtyǵandardyń esebinen qamtý josparlanýda.
Mine, osy zań jobasynda ishki kóshi-qon salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy boıynsha halyqtyń ornalasý dısproporsıasy máselesin sheshý múmkindikteri qarastyryldy. Osyǵan oraı, zań jobasynda jumys kúshi kóp óńirlerden Úki­met aıqyndaǵan eńbek resýrstary tapshy óńirlerge kóshken­derge kólik shyǵyndaryn óteı­tin, qyzmettik turǵyn úı neme­se jataqhanadan bólme berý, sha­ǵyn nesıeler berýdi quraıtyn áleýmettik paket qarastyrylatyn bolady.
Sonymen qatar, Úkimet aıqyn­daǵan óńirlerde joǵary oqý oryndary men kolejderdi kóbeıtip, olardyń janynda ornalasqan ja­taq­hanalarda oryn sanyn ulǵaı­typ, tyǵyz qonystanǵan aımaqtar­daǵy aýyl jastary úshin soltús­tik óńirlerde arnaıy oqý grantt­a­ryn uıymdastyrý usynylady.
Aldaǵy jyly Memleket basshysy 1991 jylǵy 31 jeltoqsanda jarıalaǵan «Atamekenge kelemin deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq» maqalasyna (1992 jyldyń 1 qańtarynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarıalanǵan) 25 jyl tolady. Al osy zań jobasy Elbasynyń sol maqalada aıtylǵan tapsyrmalardy júzege asyrýda shetelderdegi qandastarymyzdyń tarıhı Otanyna oralýyn ári qaraı yntalandyrady, sóıtip, Qazaq kóshin jandandyrady dep senemiz.
Gúlnar SEIİTMAǴANBETOVA,
Parlament Májilisiniń depýtaty.

Derekkóz: egemen Qazaqstan