Torǵaıdan qandaı áńgime bastalsa da, onyń tarıhyna toqtamaı ketý múmkin emes. Ǵafý aqyn «Tarıhtyń tastap ketken arbasyndaı» dep jyrlaǵan bul óńirdiń ótkeni tańǵalarlyq jáne taǵylymy bólek. Búgin de Torǵaı óńirindegi Qabyrǵa ózeniniń boıyndaǵy bir qaýym el oblys ortalyǵynan 600-700 shaqyrym qashyqta jatqan jerdi jaılap otyr. Olar atam zamannan kóship-qonyp, saıyn dalaǵa mal órgizip, emin-erkin jaılady. Árisin aıtpaǵanda, keshegi HH ǵasyrdyń basynan bastalǵan talaı aýyrtpalyq belin qaıystyrǵanda qazekem týǵan jerdi tas­tamady. 1922 jylǵy «jut qoıannyń» ózi halyqty sansyratyp, endi baýyryn kótere almastaı etkende de, qaıtadan bir malyn ekeý etýge umtylǵan ǵoı. «Anaý qyrda tatar tur, basqalarmen qatar tur» dep Sultanmahmut aıtqandaı, HH ǵasyrda halqymyzdan shyqqan ozyq oıly azamattar otyryqshy bolyp, eginshilikpen de aınalysyp, ýaqyt talap etken órkenıet kóshiniń sońynan ilesýdi maqul kórdi. Kezinde qypshaq Seıitqul babanyń egin salyp, eldiń basyn qosqan otyryqshylyqqa áreketi de naq osy Qabyrǵa ózeniniń boıynda ótken. Otyryqshy bolsa da, malyn baqsa da jaıylymǵa sý kerek boldy. Jaz boıy kókten tamshy tambaıtyn Torǵaı aımaǵynda tabıǵat ananyń ózi tyǵyryqtan jol taýyp qoıǵandaı edi. Torǵaı ózeniniń salalary kóktemde tasyp, jan-jaqqa sý jaıylyp, shabyndyq, jaıylym bitik bolatyn. Biraq ol kezde Qabyrǵa ózeniniń sýy tóńiregine jaıylmaı, jaz sońyna deıin keıbir tusy tartylyp, oıdym-oıdym qara sýǵa aınalady eken. Sý jaıylmaǵan soń shabyndyq joq. Shabyndyq bolmaǵan soń, malynyń jaǵdaıyna qaraǵan el shúıgin jaıylym qýyp, qý dalaǵa tarydaı shashylyp bet-betimen ketetin bolǵan. «Qabyrǵa ózeni qańsyp jatady» deıdi eken sol jerdi jaılaǵan jurt. Sondyqtan Qabyrǵa ózeniniń sýyn el ıgiligine jaratý týraly oılanǵan arda azamattyń biri Aısa Nurmanov bolatyn. Qysqasy, ol sýy arnasyn teppeı, aıaǵy qurdymǵa baryp, qumǵa sińip ketetin osy ózendi ortasynan býyp, aınalasyn albarlap keńeıtip, bógeýge táýekel etti. Bul kúsh atasyn tanymastyń isi edi.
Aısanyń maqsatyn Torǵaı topy­raǵynyń týmasy, alash ardaqtysy Baıqadam Qaraldın qoldap, úkimettiń osy iske qarjy bólýine yqpal etse, Álibı Jangeldın bógettiń joba-smetasyn jasaý jáne ony salý jumystaryna kómektesip, arnaıy ekspedısıa shyǵardy. Ony ınjener D.Býkının basqarǵan edi. Bul ınjener 1924 jyly «Torǵaı, Yrǵyz ózenderiniń sýyn paıdalaný máselesi» degen kitapsha jazdy. Albarbóget jáı dombaılap salyna salǵan joq. Oǵan Aısa Nurmanovtyń izdenýimen oblys ortalyǵynan arnaıy gıdrotehnıkalyq mamandar shaqyryldy.
Qazir tehnıkanyń damyp, kúnshilik jerge kózdi ashyp-jumǵansha jetetin kezdiń ózinde Torǵaıdyń ortalyqtan alystyǵy bilinip qalady. Al ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryna deıingi Torǵaıda jol qatynasy qalaı boldy degendi oılaýdyń ózi qıyn. Albarbógetke paıdalanylǵan bórenelerdi 400 shaqyrymdaǵy Amanqaraǵaıdan túıe kerýenimen tasydy. Tasty da solaı etti. Sý ekpini topyraqty jyryp ketpeý úshin shybyqtan shypta toqylyp, bógettiń jel jaq betine topyraq salynǵan qapshyqtar úıildi. Qysqasy, Qabyrǵa ózenin bógegen uzyndyǵy 18-20 shaqyrym bolatyn bóget bir tehnıkasyz, adamdardyń taza qol kúshimen salyndy. Eki bolystyń adamdary eki jyl boıy jaz shyqqannan muz qatqansha osynda topyraq tasyp, jumys istedi. Tarıhyn taǵylym dep biletin Torǵaı halqy osy bógettiń salynýyna qatysqan 160-qa jýyq aýyldastarynyń atyn jatqa biledi. Osylardyń arasynda áıelder de az bolmaǵan.
– Jas kelinshek kezi eken, Nurpeıistiń Jumakúli degen apamyz eki-úsh jigittiń jumysyn bir ózi atqarǵanyn aıtyp otyratyn edi kózkórgender, – deıdi búginde Kákimjan Kárbozov aqsaqal.
Mine, osylaı adamdardyń kózsiz erligimen, tózgisiz beınetimen salynǵan Albarbóget 1924 jyly bastalyp, 1926 jyly aıaqtalǵan. Qaıran, Aısa Nurmanov 1937 jyly uıytqytyp soqqan jyndy jeldeı saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolyp kete bardy. Al onyń erekshe uıymdastyrý qabiletimen bas-aıaǵy eki-aq jylda salynǵan bóget 90 jyl boıy Torǵaı óńiriniń yrysyna aınaldy. Bógelgennen keıin Qabyrǵa ózeniniń eni 102 metrge deıin, tereńdigi 16 metrge deıin jetti, uzyndyǵy 95 shaqyrymdy quraıdy. Bóget shamamen 55-60 mıllıon tekshe metrdeı sýdy ustap turady. Keńes Odaǵy jyldary Albarbógettiń batys jaǵy 6 keńshardy, Kókalat, Aralbaı, Shegen, Aqshyǵanaq aýyldaryn, Torǵaı kentin sýmen qamtamasyz etti. Al shyǵys jaǵy Amangeldi aýdanyndaǵy Krýpskaıa atyndaǵy keńshardy jáne Qabyrǵa aýylyn, Úrpek aýylyn, Qaratorǵaı, Sary­torǵaı sharýashylyqtaryn sýly etti. Kók­temde ózen tasıdy, shabyndyq pen jaıylymdardyń shóbi belýardan keledi. El toıynady. Sharýashylyqtarda qoı men sıyr myńdap órgeni barshaǵa aıan.
90-shy jyldary Torǵaıdaǵy sharýashylyqtar talan-taraj bolyp, aýyldan sán túgil mán-maǵyna ketip, jurt beti aýǵan jaqqa údere kóshkende Albarbógettiń de kúni bitkendeı kóringen. Qazir mal sharýashylyǵy damyp keledi, soǵan oraı bóget sýy da qaıtadan suranysqa ıe bolyp, aýyldardyń yrys-qutyna aınaldy. Ol Kókalat aýyldyq okrýginde 11 myń gektar, Aralbaı aýyldyq okrýginde 9500 gektar, Qalam-Qarasýda 6500 gektar, Shegen aýylynda 10 myń gektar, Aqshyǵanaqta 4,5 gektar shabyndyqty sýlandyryp otyr. Jańbyr óte az jaýa­tyn óńirde sharýashylyqtar maldyń shóbin ósirip, shaýyp alady. Jangeldın aýdanynyń ákimi Asqarbek Kenjeǵarınniń aıtýynsha, sharýashylyqtar 2011 jyldan bastap «Sybaǵa» baǵdarlamasymen 1210 bas sıyr, «Altyn asyq» arqyly 1200 qoı, «Qulanmen» 45 jylqy alǵan.
– Osy maldardyń 70 paıyzy Kókalat aýyldyq okrýgine qarasty Albarbóget aýylynan. Sý bolǵan soń malǵa shóp te, shabyndyq ta mol, – deıdi eńbek ardageri Kákimjan Kárbozov.
2007 jyly turǵyndardyń ótinishimen bógetti qaıta qalpyna keltirýge memlekettik búdjetten 73 mıllıon teńge qarjy bólindi. Uzyndyǵy 17 shaqyrym bolatyn bógetke kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, qaıta qalpyna keltirildi. Ol 2014 jyly ıesiz qalǵan Albarbóget janashyrlarynyń shyryldaýymen Qor­shaǵan ortany qorǵaý jáne sý resýrstary mınıstrligine qarasty Sý resýrstary komıtetiniń balansyna ótti. Qazir oǵan osy komıtettiń sharýashylyq júrgizý quqy bar respýblıkalyq memlekettik «Kazvodhoz» kásipornynyń oblystyq fılıaly bir traktor, bir mashına jáne murap bólgen. Maman shamasynyń jetkeninshe ony qarap otyr. Biraq 90 jyl da bir dáýir eken. Kún men jel neni qoısyn, taza topyraqtan salynǵan bógettiń ábden tozyǵy jetti.
– Alǵash salǵanda bóget qulaqtarynyń bıiktigi 2,5 metr, tabany 14 metr bolǵan. Qazir bóget alasaryp, shógip, onyń bıiktigi 1 metr keıbir tusy 1,5 metrden aspaıdy. Biraq tabanynyń bıiktigi áli de 14 metr­den kemigen joq. Bul bógettiń áli qyzmet eter ómiri uzaq degen sóz. Tek jóndeý jumystary qajet. Qansha degenmen ol topyraqtan salynǵan ǵoı, tozǵan jerlerin júgirgen ań in qazyp tesip tastaǵan. Sol jerlerden sý jyrylyp, úlkeıe beredi, sý shyǵynyna aparady, – deıdi bógettiń búge-shigesin jaqsy biletin «Eńbek» aýylynyń turǵyny Kákimjan aǵaı.
Tozǵan bógetti ár jerinen óz betinshe jyryp alatyndar da jetkilikti eken. Janyashymastardyń jyrǵan jerinen sý toqtamaı, bet aldyna ketip, shyǵyn bolady. Mundaı beıbastaqtyq bógettiń tozýyn da tezdetedi eken. Memleket menshigindegi bógetti bulaı árkimniń oıyna kelgenin istetpeı, sýdy paıdalanýdy retteıtin de ýaqyt jetti. Jazymen tamshy tambaıtyn óńirdegi Ulytaýdan kelgen kózdiń jasyndaı az sýdy barynsha muqıat paıdalanýdy oılastyrý qajet. Óıtkeni, Torǵaı óńirindegi aǵaıynnyń kóshti toqtatýy da, maldy kóbeıtip, aýyldy qaıta gúldendirýge umtylyp otyrǵany da bir Albarbógettiń arqasy. Sondyqtan Torǵaıdaǵy aǵaıynnyń oǵan jóndeý jumystaryn júrgizýge Úkimetten qarjy bólinse degen tilegi bar. Aıtpaqshy, keler jyly Albarbógettiń salynǵanyna 90 jyl tolady eken. Torǵaıda sýarmaly shabyndyqtyń, jaıylymnyń, baqshanyń paıda bolǵanyna da 90 jyl! Shalǵaıdaǵy aǵaıyn merekeniń qýanyshy eselener degen úmitpen otyr.

Derekkóz: egemen Qazaqstan