«Áýeli – ekonomıka, sonan soń saıasat» ustanymyn ustanǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen-aq Qazaqstan atty jańa turpatty jas memleketti azýyn aıǵa bilegen azýly elderdiń ózi sanasatyn, órkenıet kóshine ilese alatyn memleket etý jolynda únemi tyń izdenister men bastamalardyń bastaýynda boldy. Eldiń áleýmettik jaǵdaıyn, turmys-tirshiligin aldyńǵy orynǵa shyǵarý basty orynǵa qoıyldy. Osy maqsatta memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, el ıgiligine jumys istedi. Búginde sol Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan baǵdarlamalardyń birqatary aýyl halqynyń kúndelikti tabys kózine aınalyp, el ekonomıkasynyń artýyna alǵyshart jasap keledi. Nátıjesinde, aýdan, qalalardyń, eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jyldan-jylǵa artý ústinde. «Jaılaýy jasyl, jaıqalyp jatqan», «túgin tartsań, maıy shyǵatyn», qut daryp, bereke qonǵan qasıetti Qaradala óńiri de erekshe qarqynmen damýda.
Atam qazaq «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» deıdi. Beker sóz bolmasa kerek. Uıǵyr aýdanyna basshy bolyp kelgen Alımjan Tohtasýnov ta alǵashqy kúnnen-aq aýdan turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsaryp, aýyldardyń damýyna kúsh saldy. «Týǵan jerge týyn tikken» túlek aýdanǵa ınvestısıa tartý, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń tasyn órge domalatý, agrarlyq sektordy alǵa bastyrý, áleýmettik salaǵa ár men nár kirgizý isterine bel sheshe kiristi. Nátıjesinde, ústimizdegi jyldyń ózinde aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishteri birshama alǵa basty.
Aýdanda áý bastan-aq kásipkerlikke keń óris ashylǵan. Eńseli eldikke eńbek jetkizetinin jaqsy túsingen aýdan halqy da adal eńbektiń kózin taba bildi, sharýaǵa bel sheshe kiristi. Birtindep qaıtarymyn kóre bastady. Bıyl da bul jumys keri ketpedi, múmkindigine qaraı keńeıe tústi. Búgingi kúnge deıin aýdan kásipkerleriniń óndirgen ónimi 4 mlrd. 992 mln. teńgeni qurady, aýdan búdjetine 126 mln. 600 myń teńge salyq quıyldy. Burynǵy jyldarmen salystyrǵanda kádimgideı jaqsy kórsetkish. Sonymen qatar, shaǵyn jáne orta bıznesti óńirlik qoldaý baǵdarlamasy boıynsha osy jyly aýdanda 18 saýda núktesi, ekonom-market, janar-jaǵarmaı stansasy, dámhana, sán salony, qonaq úı sıaqty qyzmet kórsetý oryndary iske qosylyp, 57 adam turaqty jumyspen qamtyldy. Buǵan qosa, «Shaǵyn kásipkerlikti damytý qory» jáne «Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory» arqyly birshama turǵyn nesıe alyp, óz kásipterin ashty.
1
baldaýren
Memlekettik baǵdarlamalardaǵy múmkindikterdi jete túsingen aýdan turǵyndary túrli jeńildikter men kórsetilgen qoldaý-kómekterdiń nátıjesinde túrli kásippen aınalysýshylar qatary artyp keledi. Biri jer jyrtyp, ónim alsa, endi biri atakásippen aınalysýda. «Sybaǵanyń» syıyn kórip, «Aq bulaqtyń» taza sýyn paıdalanyp jatqan turǵyndar elimizde júrgizilip otyrǵan saıasatqa dán rıza. «Óńirlerdi damytý» baǵdarlamasy aıasynda da jumystar josparǵa saı júrgizilýde. «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» baǵdarlamalarynyń oryndalýy ótken jylǵymen salystyrǵanda kósh ilgeri. Al «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda aýdannyń Dobyn jáne Dolaıty aýyldarynda aýyz sý júıeleriniń jańa qurylysy, al Suńqar aýylynda kúrdeli jóndeý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Aýdanǵa tartylǵan ınvestısıa kólemi 15 mlrd. 853 mln. teńgege jetip, naqty ındeks kólemi 239,9 paıyzdy qurady. Bul byltyrǵydan 9 mlrd. 430 mln. teńgege kóp. Muny biz eseli eńbek pen júıeli jumystyń nátıjesi dep túıdik.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda: «Qazaqstan – ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-ǵaıyr aýmaqtyń ıeci. Sondyqtan, atalǵan jospar orasan qarajat pen eńbekti, asa aýqymdy jumysty qajet etedi. «Eldiń órkenin bilgiń kelse, jolyna qara» degen qaǵıda qalyptasqan. Barys-kelis pen alys-beriste jol qatynasy aıryqsha mańyzǵa ıe. Kóne zamandarda iri qalalarymyzdyń kóbi Uly Jibek jolyn jaǵalaı qonys tepken. Qazir de qaınaǵan tirshilik kúre joldardyń boıynda. Jol – shyn máninde ómirdiń ózegi, baqýatty tirliktiń qaınar kózi. Barlyq aımaqtar temirjolmen, tasjolmen, áýe jolymen ózara tyǵyz baılanysýy kerek. Astanada toǵysqan toǵyz joldyń toraby elordanyń jasampazdyq rýhyn taratatyn ómir-tamyrǵa aınalýy tıis. Aımaqtardyń ózara baılanysyn jaqsartý eldiń ishki áleýetin arttyrady», – deı kelip, alysty jaqyn etý Joldaýdyń basty túıini ekenin atap kórsetken bolatyn.
Aýdan aýmaǵynda da jergilikti mańyzy bar joldardy jóndeý men qalypta ustaýǵa 305 mln. 867 myń teńge baǵyttaldy. Aýdan ortalyǵy – Shonjy aýylyndaǵy basty kóshelerdiń biriniń kúrdeli jóndeýine 100,0 mln. teńge qarastyrylǵan. Aǵymdaǵy jóndeýine bólingen 50 mln. 684 myń teńge tolyǵymen ıgerildi. Aqtam, Tasqarasý, Súmbe aýyldarynyń kóshelerin jóndeýge qarastyrylǵan 72 mln. 683 myń teńge de iske jaratyldy. Bul ıgilikti jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady.
Joldaýdyń taǵy bir baǵyty – turǵyn úı ınfraqurylymyn nyǵaıtý bolatyn. Bul másele de óz sheshimin oıdaǵydaı tabýda. Ótken jyly ǵana 40 páterli turǵyn úı qoldanysqa berilip, birqatar otbasy qonys toıyn toılady. Sol ıgi shara bıyl da óz jalǵasyn tapty. «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2300 sharshy metrlik 40 páterli ekinshi turǵyn úıge qarajat bólinip, jóndeý jumystary júrgizildi. Jýyq arada taǵy da 40 otbasy baspanaly bolyp, qýanyshqa kenelmek. Shalǵaıda jatqan aýdan úshin bul úlken jetistik desek, qatelespeımiz. Sonymen qatar, Shonjy aýylynyń ońtústik-batys jaǵalaýynda turǵyn úı qurylysy úshin ınjenerlik-kommýnıkasıalyq jelilerdi júrgizý jumystarynyń 3-shi kezeńine 80,3 mln. teńge bólingen. Búginde 12,3 shaqyrym jol júıesi, 10,3 shaqyrym káriz, 10,3 shaqyrym sý qubyry, 17,8 shaqyrym elektr jabdyqtaý júıesi, 1,3 shaqyrym kabel júıeleri tartyldy. Nysandardy ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aıynda tapsyrý josparda tur.
«Halyqtyń kemeline kelip, órkendep ósýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim qajet», degen edi qazaqtyń birtýar uldarynyń biri – Shoqan Ýálıhanov. Endeshe, ańsaǵan azattyǵymyz qolda. Endi keregi – bilim. Óskeleń urpaqtyń sapaly bilim, sanaly tárbıe alýy úshin Elbasy jyl saıyn óz Joldaýlarynda erekshe kóńil bólip, bul salanyń órkendeýine qomaqty qarjy da bóldirýde. Jańa zamanaýı mektepter boı kóterip, mektepke deıingi tárbıe jumystary da jolǵa qoıyldy. Búginde aýdanda balalardy mektepke deıingi mekemelermen qamtý deńgeıi 80 paıyzdy quraıdy. «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda ústimizdegi jyldyń ózinde 25 oryndy bir jeke balabaqsha men «Saıa», «Baldaýren» balabaqshalarynan qosymsha toptar ashyldy.
Aýdandaǵy bilim ordalaryn zaman talabyna saı jóndeý jumystary da jyl saıyn júzege asyrylyp keledi. Ár oqý jylynda eki-úsh bilim ordasy óz shákirtterin jańa beınede qabyldaıdy. Bıyl búdjetten №1 Shonjy orta mektebine 17,0 mln. teńge, Súmbe orta mektebine 12,5 mln. teńge bólinip, jobalaý-smetalyq qujattary jasaldy. Al shekaralyq aımaqta ornalasqan Qaljat aýylyndaǵy mekteptiń shaǵyn ortalyǵy materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtyldy. Oǵan 4,0 mln. teńge jumsaldy.
Taý bókterinde tórt túlik mal ósirip, dala tósinde eńbek kórigin qyzdyrýǵa ábden mashyqtanyp alǵan aýdan turǵyndary – qazaqtar men uıǵyrlar adal eńbekti tatýlyqtyń tiregine aınaldyrǵan. «Birlik bar jerde tirlik bar», «Bulaq basynan tunady», «Baq bererde elge yrys qonady, ustanǵan joly durys bolady» degen danalyqty berik ustanǵan aǵa býyn keıingi lek jastar sanasyna adal eńbek etýmen qatar, ultaralyq tatýlyqty saqtaýdy quıa bilgen. Qazaq pen uıǵyrdyń tóskeıde maly qosylyp, qudaly-qudandaly bolyp otyr. Elbasymyz elimizdegi etnostardyń basyn bir arnaǵa toǵystyryp, birlikte jumys isteýge úndegeni aıan. Sonyń nátıjesinde álemde teńdesi joq Qazaqstan halqy Assambleıasy ómirge keldi. Osy Assambleıa jumysynyń jandanýyna aýdandaǵy uıǵyrlar da ózindik úles qosyp júr. Elbasy saıasatyn qaltqysyz júrgizgen aǵaıyndar búginde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp otyrǵan jaıy bar. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy búkil elimizdegi sekildi aýdanymyzdyń barlyq eldi mekenderinde keń kólemde atap ótilýde. Assambleıa jyly aıasynda jumyla judyryq bola bilgen elimizdiń berekesi men aýyzbirligi, tyndyrymdy tirligi búgingi jastarymyzdyń sanasyna sińirildi.
Aýdanda halyqaralyq mańyzy bar «Jetigen – Qorǵas» temirjoly iske qosyldy. Elimizdegi eń iri qus fabrıkasynyń biri osy aýdanda. Aldaǵy ýaqytta aýdan aýmaǵynan ótip, iske qosylatyn «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojoly men halyqaralyq gaz qubyry taǵy bar. Tizbeleı bersek, jelpindirer jetistikter jeterlik eken. Jalpy, Uıǵyr aýdany – qut daryǵan, baq qonǵan meken. Mundaǵy ulttar dostyǵy da ulyqtaýǵa turarlyq. Ul-qyzdary ultjandy, jastary jigerli, azamattary namysty.
«Qaradala – kúı qanaty talmaıtyn,
Jibek joly ǵasyrlarmen samǵaıtyn,
Saq, Ǵundar men Úısinderdiń kózi bul
Shyǵys penen Batysty únsiz jalǵaıtyn», – dep qoǵam qaıratkeri, aqyn, osy óńirdiń týmasy Nurlan Orazalın jyrlaǵandaı, aýdan halqy meken etken qasıetti Qaradala óńiri – eljiregenge emirenetin, kúıinishke tebirenetin qudiretti de kıeli jer. Oń qaptaly aqbas Alataý men muzartty Hantáńirinen bastaý alatyn jasyl jelekti bul ólkeniń bir búıirinde ataqty İle ózeni órilip jatyr. Endi bir shetinde Buǵyty, Toraıǵyr taýlary keriledi. Mine, osyndaı alqapty jazyqta jatqan jazıraly keń dala qoınaýynda shejireli Eren toǵaı, ǵajaıyp kórinisti Sharyn shatqaly oryn tepken, dertke daýa Arasan ystyq sýy da osynda…

Derekkóz: Egemen Qazaqstan