QR Qorǵanys mınıstrligine qarasty joǵary áskerı oqý oryndarynyń birine qazaqtan shyqqan tuńǵysh tehnıkalyq áskerlerdiń general-maıory, kórnekti qaıratker Shákir Jeksenbaevtyń esimin berý týraly generaldyń Oral qalasynda turatyn urpaqtarynyń biri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti ınformatıka kafedrasynyń meńgerýshisi Ermek Aıtalıev bastamakóterip otyr, - dep habarlaıdy «Qamshy» portaly QazAqparata silteme jasap.
Onyń aıtýynsha, bıylǵy 28 aqpanda general-maıor Shákir Jeksenbaevtyń (1901-1988) týǵanyna týra 115 jyl tolmaq.
Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Bókeı ordasy aýdany Qarakól-SHońaı mańynda ómir esigin ashqan general Uly Otan soǵysynan keıin Máskeýde turǵanymen, týǵan jerimen baılanysyn úzgen joq. Sol kelgen kezderinde ózi eske alǵanyndaı, Adaı rýynyń keńshalbar bóliminen taraıtyn Qolótkenov Jeksenbaıdan úsh ul, eki qyz órbigen. Uldary Aıtaly, Orynbaı, Shanabas. Shákir men Sátbaı Aıtalydan týǵan. Shákirdi qart anasy Aıǵanym baýyryna basqandyqtan, ol Jeksenbaev, Jeksenbaıuly bolyp jazylǵan. Nýly da sýly Shońaı kólin qazan tóńkerisine deıin han tuqymdary Mahambet, Naýsha, Náresh, Sultan, Ibrash, Sálim (shyn aty Sálimgereı) Bókeıhanovtar jaılaǵan. Osy mańdaǵy eń bıik te sándi ǵımarat Mahambettiń qaraǵaı úıi bolǵan (Mahambet pen Naýsha Bókeıhanovtardyń ataqty kúıshi ekeni de málim).
Jalpy, Shońaı kólinde jıyrmadan astam rýdyń eki júzdeı shańyraǵy tútin tútetken. Shońaı kóliniń shyǵys betindegi 6-7 shaqyrym qashyqtyqta Tastóbe atalǵan jerde Jeksenbaıdyń jazǵy orny bolǵan. Tabıǵaty erekshe, aınala kók shalǵyn. Jazda kıiz úıler tigilgen. Sonyń birinde 1901 jyly Shákir shyr etip jerge túsken. Aldymen Shońaı kólindegi bastaýysh mektepke jaıaý baryp oqyǵan jasóspirim 1912-1917 jyldary Ordada bilim alady. Tipti osyndaǵy pedagogıkalyq ýchılısheniń 1 kýrsyn támamdap úlgeredi. Aǵalaryna ilesip, Basqunshaq tuz óndirisinde jumys jasaǵan Shákir 1919 jyly 20 maýsymda dál osy Shońaıdyń kók shalǵyn jerinen atqa otyryp, Ordaǵa birjola attanady. Anasy Jámıla kóz jasyn kól qylyp, qımaı shyǵaryp salady. Bul Han ordasynda jańa ókimet ornap, qazaqtyń tuńǵysh atty ásker polki uıymdastyrylyp jatqan kez-tin. Shákir Jeksenbaevtyń áskerı ómiri osylaısha bastalǵan edi.
Generaldyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanyna qaraǵanda, atalmysh polktiń kýrsanty bolyp qabyldanǵan jas jigit keıin atty ásker eskadrony quramynda Orynborǵa aýysady. Borısoglebsk atty ásker kýrsynda oqyp, 1920 jyly 30 maýsymda komandır ataǵyn alyp, İ derbes qazaq atty ásker dıvızıonyna oralady. Áýeli vzvod komandıri, keıin eskadron komandıriniń kómekshisi bolǵan Shákir Jeksenbaev arnaıy joldamamen Bas shtab akademıasynda tórt jyl oqyp, 1924 jyly joǵary áskerı bilim alyp shyǵady. Qyzmet baspaldaǵymen órlegen qazaq jigiti rota komandırliginen Qazaq ASSR Ortalyq atqarý komıteti atyndaǵy birikken áskerı mekteptiń oqý bóliminiń bastyǵy, Qazaqstan áskerı komısarıaty saptyq bóliminiń bastyǵy, Belorýs áskerı okrýgi 37-atqyshtar dıvızıasy 110-atqyshtar polkiniń shtab bastyǵyna deıin kóterildi. Al 1930-1931 jyldary Joǵary hımıalyq akademıalyq kýrsynda oqyp shyqqannan keıin áskerı ómiriniń jańa kezeńi bastaldy. Iaǵnı hımıalyq qyzmetke aýysqan ol 1932 jyldan bastap osy qıyn salanyń aýyr júgin qaıyspaı kóterdi. Bylaıǵy jurt qyr-syryna qanyq bolmasa da, áskerde hımıalyq qorǵanystyń mańyzy zor edi. Uly Otan soǵysyna deıin-aq biraz laýazymdy qyzmettiń basyn qaıyryp úlgergen Shákir Jeksenbaev birneshe maıdannyń hımıalyq qorǵaý salasyn basqarysýǵa tikeleı qatysyp, erekshe kózge túsedi. Hımıalyq qarýdyń asa qaýipti ári zardaby zor ekendigin túsingen áskerı basshylar Bas qolbasshy I.V.Stalınniń 1941 jylǵy 13 tamyzdaǵy №0285 buıryǵy negizinde arnaıy áskerlerdi qaıta qura bastady. Uıymdastyrýshylyq jumystardyń basy-qasynda júrgen polkovnık Sh.Jeksenbaev 1941 jylǵy 28 qazanda Bránsk maıdany hımıalyq qorǵanys bóliminiń bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, osy qyzmetti 1943 jylǵy qazanǵa deıin abyroımen atqardy. Sonyń dálelindeı qolbasshy tapsyrmalaryn úlgili oryndaǵany úshin sol jylǵy 11 naýryzda Qyzyl tý, 23 qyrkúıekte birinshi dárejeli Otan soǵysy ordenderimen marapattalyp, 16 qazanda tehnıkalyq áskerlerdiń general-maıory ataǵy beriledi. Sh.Jeksenbaev osyndaı joǵary ataqty ıelengen tuńǵysh qazaq edi.
Qyzyl tý - KSRO-da joǵary baǵalanǵan alǵashqy ordenderdiń biri. Otan qorǵaýda erekshe batyrlyǵy men qaısarlyq kórsetkeni úshin beriletin osynaý ordenmen Shákir Jeksenbaev bir emes, tórt márte marapattalǵan. Tarıh magıstri, batysqazaqstandyq ólketanýshy Aıbolat Qurymbaevtyń anyqtaǵanyndaı, onyń alǵashqysyn alǵan kezde Bránsk maıdanyn general-leıtenant Martınısh (Maks) Reıter basqarǵan. Al shtab bastyǵy, general-leıtenant Leonıd Sandalov Sh.Jeksenbaevqa: «...erekshe jigerli jáne yntaly. Áskerı tapsyrmalardy oryndaýda maıdannyń búkil hımıalyq áskerleri jaqsy daıyndyqtan ótkizilgen. Jaýdyń hımıalyq shabýylyna qarsy daıyndyq boıynsha ásker arasynda úlken jumys júrgizilgen. Bul jumys áli de jalǵasýda. Maıdannyń áskerı jáne arnaıy hımıalyq bólimsheleri jaýyngerleriniń hımıalyq bilimderin shyńdaýǵa saýatty da batyl basshylyq jasaıdy. Óz mamandyǵyna adal, tolyq berilgen bilimdi áskerı qolbasshy. Nemis fashıserine qarsy shaıqastarǵa jeke ózi de tikeleı qatysqan. Memlekettiń Qyzyl tý ordeni marapatyna laıyq» degen minezdeme bere otyryp, marapattaý qaǵazyna qol qoıǵan.
Uly Otan soǵysy kezinde hımıalyq áskerler az kózge túsken joq. Hımıalyq ásker bólimsheleri talaı qurmetti ataqqa qol jetkizse, 28 jaýyngeri Keńes Odaǵynyń Batyry atanyp, myńnan astamy orden-medaldarmen marapattaldy. Bir ǵana mysal, solardyń bel ortasynda júrgen Shákir Jeksenbaev daıyndap, basshylyq etken fýgasty otshashqysh rotalar 1942 jyldyń aqpanynda 13-armıa quramynda erlik kórsetti. Sol jyldyń jazynda atalǵan rotalar 13-inshi jáne 38-armıa quramynda jaýdyń 9 tankisi men myńǵa jýyq soldat-ofıserlerin joıǵan. Sondaı-aq Voronej-Kastornoe operasıasy (1943 jylǵy 24 qańtar - 2 aqpan) kezinde áskerı hımık Sh.Jeksenbaev shabýyl barysynda hımıalyq reaksıa nátıjesinde jaýdan tasalaný úshin qoıý tútindi 8 shaqyrym qashyqtyqta qoldanyp, keńes áskerleri jaýdyń 12 dıvızıadan turatyn 2-nemis armıasynyń qorǵanysyn shyǵynsyz buzǵan. Bul operasıaǵa eki jaqtan 125 myń adam, 2100-den astam zeńbirek-mınometter, 65 tank qatynasqan. 17 myń dushpan qaza bolyp, 82 myńy tutqynǵa túsken.
Kýrsk, Orel, Bránsk qalalary azat etilgennen keıin 2-Prıbaltıka maıdany qurylyp, onyń da hımıalyq qorǵanys bólimin Sh.Jeksenbaev basqarady. Keńes odaǵy qalalary men selolaryn, sonyń ishinde Rıga qalasyn jaýdan bosatqan áskerler keıin Lenıngrad maıdanyna qosylady. Aqyry 1945 jylǵy 8 mamyrda nemis fashıseriniń «Kýrlándıa» toby da tize búgedi. 1944 jylǵy qarashada taǵy da Qyzyl tý, 1945 jylǵy 23 aqpanda Lenın ordenimen marapattalǵan qazaq generalynyń mártebesi bıiktep turǵan kez edi ol. Qanquıly soǵys bitken soń áskerlerdi taratyp, qaıta bólý, qarý-jaraq pen tehnıkany qabyldaýmen aınalysqan Sh.Jeksenbaevtyń óńirine 1945 jylǵy 6 maýsymda Lenıgrad maıdanynyń qolbasshysy, marshal L.A.Govorov taǵy bir Qyzyl tý ordenin taǵady. Tek L.A.Govorov qana emes, Uly Otan soǵysy barysynda Keńes Odaǵynyń marshaldary S.K.Tımoshenko, B.M.Shaposhnıkov, K.K.Rokossovskıı syndy áskerı qolbasshylarmen qyzmettes bolyp, talaı jaýapty mindetterdi oryndaǵan qazaq generaly eshkimnen kem emes edi.
Soǵystan keıin hımıalyq qorǵanys salasyndaǵy qyzmetin jalǵastyrǵan Shákir Jeksenbaev bilimin jetildire túsip, 1949 jyldan V.V.Kýıbyshev atyndaǵy áskerı akademıada dáris beredi. 1950 jylǵy mamyrda tórtinshi Qyzyl tý ordenimen marapattalǵan general-maıor áskerı kadrlardy daıarlaýǵa da aıryqsha eńbek sińirdi.
Generaldyń jary Nına Ivanovna farmasevt bolsa, uly Oleg medısına ǵylymdarynyń doktory, mıkrobıolog atanyp, jary, dáriger-okýlıst Vera Aleksandrovnamen osy salada ómirden ótkenshe talmaı eńbek etti. Qazirgi tańda Shákirden qalǵan nemeresi Marına ǵana, ol Máskeý qalasynda turady. Al inisi, Uly Otan soǵysynyń ardageri, uzaq jyl Bókeı ordasy aýdanynda ustazdyq etken Sátbaı Aıtalıevten taraǵan urpaqtar, shúkir, barshylyq. Osy aýdandaǵy Uıaly aýylyndaǵy mektep Sh.Jeksenbaevtyń esimimen atalsa, Oral qalasyndaǵy bir kóshege generaldyń aty berilgen. Bıyl qazaq tarıhynda erekshe orny bar biregeı tulǵanyń týǵanyna 115 jyl tolyp otyr. Endeshe, halyqtyń qaharman ulyna qandaı qurmet te artyq emes.
