مەگاپوليستەگى كولىك سانى ميلليوننان اسىپ كەتتى دەگەن دە دەرەكتەر ايتىلادى. سوعان وراي جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ پروبلەماسى دا اسقىنىپ وتىر. البەتتە، مۇنداي ماسەلەنىڭ قالا باسشىلىعىنىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى.

ۇستىمىزدەگى جىلى مەگاپوليستە 17 جاياۋ جۇرگىنشىلەر ايماعى كوگالداندىرىلاتىن بولدى. سول ارقىلى شاھاردىڭ ەكولوگياسى دا جاقسارماق.

بيىل تولە بي – دوستىق داڭعىلى – اباي داڭعىلى – ەسەنتاي وزەنى ايماعىنداعى 170 گەكتار القاپتى مودەرنيزاسيالاۋ جوسپارلانۋدا.

الداعى جىلى تاعى دا رەسپۋبليكا الاڭى رەكونسترۋكسيالانادى، سونداي-اق قوسىمشا تۋرا بيىلعىداي 17 جاياۋ جۇرگىنشىلەر ايماعى كوگالدان­دىرىلادى، دەگەن جوسپار بار.

قالا باسشىلىعى  ادەتتەگىدەي  قالا ەكولو­گياسى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى شاھارداعى ساياباقتاردى، گۇلزارلار مەن جاسىل ايماقتاردى دامىتۋ ءۇشىن بولىنەتىن قارجى مولشەرى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 6،3 ەسەگە مولايماق.

قالاداعى اسقىنعان پروبلەمانىڭ ءبىرى – ارىقتارعا بايلانىستى. بۇرىنعى تاۋ وزەندەرىنەن باستاۋ الىپ، سارقىراپ اعىپ جاتاتىن كول-كوسىر سۋ جوق. ارىقتار قۇرعاپ قالعان.

وسىعان وراي الداعى جىلى 500-دەن استام اۋلا جوندەلىپ، ارىق جۇيەسى قايتا جاڭعىرتىلماق. وعان قوسا قالاداعى كولىك قاتىناسىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا اۆتوبۋستار ساتىلىپ الىنادى. تاعى ءبىر قۋانىشتى وقيعا – بيىل 600 مىڭنان استام قالا تۇرعىنىن جەڭىلدىكپەن تاسىمالداۋعا قالا بيۋدجەتىنەن سۋبسيديا بولىنەدى. وعان الداعى ۋاقىتتا پايدالانۋعا بەرىلەتىن ەكى مەترو بەكەتىن قوسساق، ماسەلەنىڭ اق-قاراسى بارىنشا ايقىندالا تۇسپەك.

ارىقتارعا بايلانىستى ايتا كەتەر تاعى دا ءبىر ءجايت – ۇستىمىزدەگى جىلى تاۋ مۇزداقتارىنداعى سۋعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ساندىق جۇيەسىن جاساۋ قولعا الىناتىن بولدى. بارىنەن بۇرىن بۇرىنعى قاڭسىپ جاتقان ارىقتاردىڭ سۋعا تولاتىنىن ايتساڭشى!

الەمدەگى ءىرى مەگاپوليستەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقان الماتىمىز كۇن ساناپ وركەنيەتكە قاراي جاقىنداي تۇسەتىنگە ۇقسايدى.

قالا قوزعالىسىنداعى ماڭىزدى كولىكتەردىڭ ءبىرى – جەدەل جاردەم. ءار قىزمەتتىڭ، ءار سالانىڭ وزىنە ءتان ءتۇسى، بوياۋى بولاتىنى دا بەلگىلى. ءىس جۇزىندە بۇعان دەيىن شاھارداعى جەدەل جاردەم كولىكتەرىنىڭ ءتۇر-سيپاتى بىركەلكى، زامانعا لايىقتى بولدى دەي المايمىز.

وسى ءجايتتى ەسكەرگەن قالا باسشىلىعى حالىقارالىق تاجىريبە مەن ستاندارتتارعا سايكەس جەدەل جاردەم كولىكتەرىن ءبىر ءتۇستى ەتۋگە شەشىم قابىلداپ وتىر.

البەتتە، مەديسيناعا ەڭ جاقىن ءتۇس – سارى دەپ ەسەپ­تەلىنەدى. وسىدان باستاپ قالا كوشەلەرىندە بۇرىنعىداي الا-قۇلا ەمەس، وڭكەي سارى ءتۇستى جەدەل جاردەم كولىكتەرىن عانا كورەتىن بولامىز.

رەسپۋبليكالىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19 ميلليوندىق دەڭگەيدەن اسپاق. ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە الماتى قالاسىنىڭ حالقى وسە تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە.

ەلىمىز بويىنشا ءار 2 مينۋتتا ءبىر ءسابي دۇنيەگە كەلەدى دەگەن دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. البەتتە، ونىڭ نەگىزگى ۇلەس سالماعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭ ءىرى مەگاپوليس – الماتىعا  تيەسىلى.

دەمەك، الماتى تۇرعىندارىنىڭ وسىنى ەسكەرىپ، ەلىمىزدەگى جىل سايىن جاقسارىپ كەلە جاتقان دەموگرافيالىق احۋالعا شاما-شارقى كەلگەنشە ۇلەس قوسۋى پارىز دەپ سانايمىز.

ۇستىمىزدەگى جىلعى ناۋرىز مەرەكە­ءسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كوپ بولدى. ءداستۇر بويىنشا جىل باسى شىعىس ەلىندە ءبىر اي بويى تويلانادى. دەمەك، ناۋرىزدىڭ العا تارتار سىيى ءالى دە مول دەگەن ءسوز.

بارىنەن  بۇرىن الماتىدا ەڭ ۇلكەن قۇراق كورپە قۇراستىرىلۋدا. تاعدىر قالاسا شاھارىمىزدىڭ بۇل عاجايىبى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار دا ايتىلۋدا.

ءىس جۇزىندە الماتىلىق قۇراق كورپەنىڭ كولەمى 25500 شارشى مەتر بولماق. «قوبىلاندى كورپەسىنىڭ» وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە مول بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وندا قازاقستانعا ءتان دالالىق، تاۋلى ايماقتاردىڭ سۋرەتتەرى، وزەن-كولدەر كورىنىس تاپپاق.

ۇكىمەت ەلدەگى ەكى باس قالانىڭ قار­جىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايىنا ايرىقشا كوڭىل بولە باستادى. تاياۋدا استانا مەن الماتىنى دامىتۋ ماقسا­تىن­دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قو­سىمشا 36،3 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنبەك.

استانانىڭ جاعدايى بەلگىلى. دە­گەنمەن، ەلدەگى باستى قارجى ورتالىعى ءبىزدىڭ الماتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جالپى، ماكرو­ەكونوميكالىق بولجامداردى تۇزەتۋ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قوسىمشا قارجى مولشەرى 181،4 ملرد. دەلىنەدى. نەگىزىنەن قارجى سالىق ءتۇ­سىمدەرىنىڭ وسۋىنەن جۇزەگە اسۋعا ءتيىس دەگەن بولجامدار تاعى بار. ال رەس­پۋبليكادا ءدال قازىرگى تاڭدا ونداي مۇمكىندىك جەتكىلىكتى.

نارىق زاڭىنا سايكەس، كەز-كەلگەن تۇتىنۋ تاۋارىنىڭ باعاسىنىڭ قۇبىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. اسىرەسە، ول ەلدەگى ازىق-تۇلىك، ونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا وراي بايقالۋدا. سوڭعى كەزدە سيىر، جىلقى، قوي، شوشقا  ەتىنىڭ ءبىرشاما قىمباتتاعانى اڭعارىلادى.

بۇل ايىرمانى البەتتە، الدىمەن استانا مەن الماتى قالاسىنىڭ تۇر­عىندارى سەزىندى. ساراپشىلاردىڭ تالداۋى بويىنشا سوڭعى كەزدەگى باعا ءوسىمى 9 پايىزعا دەيىن جەتكەن.

سوعان قاراماستان، كۇننىڭ ىسۋىنا وراي الداعى ۋاقىتتا ەت باعاسى قايتادان رەتتەلەدى دەگەن  بولجامدار دا جوق ەمەس.

ءومىرزاق مۇقاي

الماتى اقشامى