باقىت كەنجەيەۆ قىركۇيەك ايىندا قازاقستاندىق پەن-كلۋبتىڭ شاقىرتۋىمەن الماتى قالاسىنا كەلدى. كلاسسيك اقىننىڭ ەلگە كەلۋىنە وراي Forbes.kz سايتى باقىت كەنجەيەۆتەن سۇقبات العان. اتالمىش سۇقباتتى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى قازاق تىلىنە ءتاجىمالاپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردى. 

زاماناۋي پوەزيانىڭ كلاسسيگىنە اينالعان باقىت كەنجەيەۆ وسىدان 35 جىل بۇرىن سسرو-دان كاناداعا قونىس اۋدارعان. ادەبي ورتادا باقىت كەنجەيەۆتى زاماناۋي ورىس پوەزياسىنىڭ وكىلى رەتىندە قاراستىرادى. اۆتوردىڭ قازىرگى تاڭدا ولەڭ مەن پروزادان تۇراتىن 20 شاقتى كىتابى بار. ول «انتيبۋنكەر» اتتى ادەبي پرەميانىڭ لاۋرەاتى، «ماسكەۋ-ترانزيت» پرەمياسىنىڭ يەگەرى، سونىمەن قاتار 2 رەت ادەبيەت بويىنشا نوبەل پرەمياسىمەن ماراپاتتالعان. ال قازاقستاندا «تامىر» جۋرنالىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان ازامات.

حيميك ءارى ليريك

باقىت كەنجەيەۆتىڭ 4 رومانى مەن 20 شاقتى ولەڭدەر جيناعى الەمنىڭ 10 تىلىنە اۋدارىلىپ، جاريالانعان. ءسىز وسىنداي ادەبي جەتىستىككە جەتكەن ادامنىڭ كەزىندە ممۋ-دا (ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) كوللويدتى حيميا كافەدراسىندا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىس ىستەگەنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الاسىز با؟ حيميا مەن ليريكا سەكىلدى بىر-بىرىنە ۇقسامايتىن، بىرىكپەيتىن سالانىڭ ءبىر ادامنىڭ بويىنان تابىلۋى تاڭقالارلىق جايت. كەيىن باقىت كەنجەيەۆ شىعارماشىلىققا كوڭىل اۋدارعاندى ءجون كوردى. ياعني، ليريك باقىت كەنجەيەۆ حيميك باقىت كەنجەيەۆتى باسىم ءتۇستى. كەنجەيەۆ عىلىمنان باس تارتقان شاقتا حيميا قانداي وزگەرىستەن قۇر الاقان قالعانى بەلگىسىز، ءبىراق ادەبيەت ورتاسى الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي كلاسسيكپەن بايي تۇسكەنى انىق.

الەم مويىنداعان كلاسسيك باقىت كەنجەيەۆ ادەبيەتكە جانى قۇمار جاستارعا تەك اتاق-ابىرويدى ويلاماي، قالاي نان تاۋىپ جەۋدىڭ دە ادىستەرىن قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ، كەڭەسىن ايامادى.

— ادەبيەتتەن جاقسى اقشا تاپقان سوڭعى اقىن پۋشكين بولاتىن. ءبىراق ونىڭ الەكساندر سميردين اتتى قالاماقىنى اياماي تولەيتىن دارحان كوڭىلدى كىتاپ باستىرىپ شىعارۋشىسى بار ەدى. مىقتى تابىس تاباتىن پۋشكينداي بولۋ كەرەك. بولماساڭ دا ۇقساپ ب ا ق. ءوز ءداۋىرىڭدى قالىپتاستىر، - دەيدى قالامگەر.

قىرعي-قاباق سوعىس قايتا ورالدى

پۋشكيننىڭ كەزەڭى جەلتوقسانشىلاردىڭ كوتەرىلۋىمەن، 1812 جىلعى رەسەيدەگى وتان سوعىسىمەن الەم تاريحىنان ورىن الدى. ال باقىت كەنجەيەۆ بىزبەن بىرگە قىرعي-قاباق سوعىستىڭ كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، امەريكادا تۇرىپ، ورىس تىلىندە ولەڭ شىعارا تۇرا ساياساتتان شەت قالۋ، ارينە، قيىن.

— وسىدان 20 جىل بۇرىن بارلىعى الدەقايدا انىق، ايقىن كورىنەتىن ەدى. ياعني، جاقسى مەملەكەتتەر، جامان مەملەكەتتەر جانە جاقسى مەملەكەتتىڭ قاتارىنان كورىنگىسى كەلەتىن ەلدەر بولاتىن. ال ءقازىر ەشكىم ەشتەڭە تۇسىنە المايدى. بارلىعى تۇسىنىكسىز، بەلگىسىز، ناشار دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتكەن. ادامگەرشىلىك اقىماقتىق سەكىلدى كورىنەدى. مەنىڭ قاتتى كوڭىلىم قالدى. جارايدى، رەسەيدە بيلىككە تاۋەلدى. ال امەريكا سەكىلدى كەرەمەت مەملەكەتتىڭ ترامپ سياقتى قۇبىجىقتى تاڭداۋى اقىلعا قونبايدى. ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنە الماي كەلەمىن.

باتىس ەلدەرىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنعا اينالۋ ءۇشىن 30 جىلداي ۋاقىت جەتكىلىكتى. دەسە دە شەتەلگە قونىس اۋدارۋعا قاتىستى كەنجەيەۆتىڭ پىكىرى بىركەلكى ەمەس. ول ءبىر كەزدە پۋشكين سەكىلدى «سەن حانسىڭ: جالعىز ءومىر ءسۇر. ازات ومىرگە اسىعىپ، ازات اقىلىڭنىڭ سوڭىنان ەرە ءجۇر» دەپ ويلاسا،  ءبىر جاعىنان كوز الدىڭا ەلەستەتكەننىڭ ءبارى ورىندالاتىنداي ءومىر ەرتەگى ەمەس دەگەندى تۇسىنەدى. باقىت كەنجەيەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، شەت ەلگە قونىس اۋدارۋ بۇل سترەسس، الەۋمەتتىك، مادەنيەتتىك ءتۇپ-تامىردان قول ءۇزۋ.

 — ەگەر سەن جاس ءارى اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن بولساڭ، قونىس اۋدارۋىڭا ەشتەڭە كەدەرگى بولا المايدى. ال ەگەر ورتا جاستان اسقان، اعىلشىن تىلىندە ەركىن سويلەي الماساڭ، شەت ەلگە قونىس اۋدارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. شەت ەلگە قونىس اۋدارۋ – ۋاقىت جوعالتۋ. سەن شەتەلگە قونىس اۋدارساڭ، اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسەڭ دە كارەرا قۇرۋ ءۇشىن كەمىندە 10 جىل ەڭبەكتەنەسىڭ. سەن بارلىق دوسىڭدى ايىرىلاسىڭ. ءقازىر، ارينە، عالامتور ارقىلى دوستارىڭمەن ارالاسىپ تۇرۋىڭا بولادى. ءبىراق بۇل كوپشىلىك ويلاعانداي وڭاي ەمەس ءارى ۇزەڭگىلەس دوستاردىڭ جانىڭنان تابىلۋى ءبىز ويلاعاننان دا الدەقايدا ماڭىزى جوعارى دۇنيە.

قازاقتارمەن ءوزىمدى جايلى سەزىنەمىن

باقىت كەنجەيەۆ ازاماتتىق الۋعا رۇقسات ەتىلسە دە، امەريكالىق ەمەس. ونىڭ ەكىنشى جارى اقش-تىڭ تۋماسى. ونىڭ جانىنا جاقىن ەل - كانادا. بۇل ەلدە باقىت كەنجەيەۆ 20 جىلدان استام ۋاقىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

— كەڭەستىك كەزەڭدە پيتەر مەن ماسكەۋ مادەنيەتتىڭ ورتالىعىنا اينالعان بولاتىن. ونىڭ ارتىندا كوپشىلىكتىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن شەت ايماق بولاتىن. ءقازىر بارلىعى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر، شۇكىر. جاڭا مادەنيەت ورتالىقتارى پايدا بولدى. الماتى دا سونداي مادەنيەت ورتالىعىنا اينالادى دەگەن سەنىمدەمىن. قازىرگى كەزدە قازاقستاندىق ادەبيەتتە الەمدىك دەڭگەيگە شىعاتىن ەربول جۇماعۇلوۆ سەكىلدى ازاماتتار بار. بۇل كەرەمەت جاڭالىق، دەپ قازاقستاندىق ادەبيەتشىلەرگە جوعارى باعا بەردى.

باقىت كەنجەيەۆ العاش رەت ءتولقۇجاتىن جاساتۋ بارىسىندا سانالى تۇردە اكەسىنىڭ ۇلتىن، «قازاق» ۇلتىن تاڭداپتى.

— مەن جارتىلاي ورىس، جارتىلاي قازاقپىن. قازاق تىلىندە سويلەي المايمىن، سەبەبى مەن ورىس ءتىلدى جازۋشىمىن. امەريكادا مەن ورىسپىن. سەبەبى امەريكادا ەۆرەيسىڭ بە، قازاق الدە ورىسسىڭ با، ءبارىبىر، امەريكالىقتارعا ۇلتتىڭ ماڭىزى شامالى. ولار «ەگەر سەن ورىس تىلىندە سويلەسەڭ، دەمەك ورىسسىڭ»، - دەپ قابىلدايدى. ال رەسەيدە مەن قازاقپىن. مەن ءوزىمدى ورىس ۇلتى رەتىندە قابىلداي المايمىن. ماعان ءوزىمدى قازاق دەپ ەسەپتەگەن ىڭعايلى ءارى جاعىمدى. قازاقستان تۋرالى ءبىر عانا پىكىرىم بار، قازاقستان – الەمگە ەشقانداي نارازىلىعى جوق مەملەكەت، وسىعان شۇكىر ەتەمىن.

دەرەككوز: forbes.kz