ءبىز دەنساۋلىق تۋرالى جاقسى اڭگىمە ايتامىز دا، ءبىراق قاجەتتى قاعيدالاردى ەستە ساقتاي بەرمەيمىز نەمەسە جانىمىزدان شىعارىپ الامىز. مۇنداعى ايتپاعىمىز نە؟ دەنساۋلىق–زور بايلىق. ەندەشە بۇل جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ دە شارۋاسى. دەمەك، الەمدەگى بولىپ جاتقان وزگەرىستەردەن قازاقستان دا تىسقارى قالا المايدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ قاي سالادا قابىلدانعان باعدارلامالارى بولسىن، ول الەمدىك دامۋ وركەنيەتىمەن دە ۇندەسۋى ءتيىس.
وسىعان وراي قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋى جانە 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا تەزىرەك كىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى (ەىدۇ) مەن قازاقستاننىڭ دامۋى اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى بارلىق سالادا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلۋى تيىستىگى اتاپ كورسەتىلدى. ونىڭ ىشىندە مەديسينا سالاسىنداعى قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، قارجىلاندىرۋ جاعىن كۇشەيتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ءتيىمدى باسقارۋ سياقتى جانە ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ اتاپ كورسەتىلگەن.
–بۇگىندە دامىعاندىقتىڭ ىرگەلى كورسەتكىشتەرىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە مەملەكەتتەر كورسەتىپ وتىر. ەىدۇ ەلدەرىنىڭ بولاشاق ۇزاقمەرزىمدى قارقىنى ەسكەرىلگەندەگى ينديكاتورلارى - جەر ءجۇزىنىڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ بازالىق باعدارىمىز وسى. مەن قازاقستاندا ەىدۇ-نىڭ ءبىرقاتار قاعيداتتارى مەن ستاندارتتارىن ەنگىزۋ جونىندە مىندەت قويدىم،–دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
راسىندا دا مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي، قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ەڭ باستى بايلىق ەكەنى اقيقات. رەسپۋبليكامىزدا وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى. ءقازىر ونى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانى ايقىن. ونىڭ ناقتى ءبىر مىسالى رەتىندە 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ايتۋعا بولادى. اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزىندە «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن قۇرۋ» بەلگىلەنگەنى ءمالىم. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس، الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا كوڭىل ءبولۋ باستى نازاردا ەكەنى ايقىن. بۇل رەتتە العاشقىدا دەنساۋلىق سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى «2011–2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى. بۇل باعدارلاما ءوز ميسسياسىن اتقارعاننان كەيىن ونىڭ جالعاسى رەتىندە 2016–2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى.
– ءبىز دامىعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىن تالدادىق جانە ولاردا وتكەن عاسىردا قۇرىلعان سانيتارلىق قىزمەتتىڭ ورنىنا «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرى» دۇنيەگە كەلگەنىن زەردەلەپ، ونى ءوز تاجىريبەمىزگە قولدانىسقا ەنگىزىپ جاتىرمىز. سوندىقتان ەلىمىزدە دە وسىنداي ءبىرىڭعاي قىزمەت قۇرۋ – باستى ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى، – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ.
ال جالپى ايتقاندا، قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى دەگەنىمىز نە؟ بۇل جوبا دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان قىزمەت ءتۇرى.
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ىشىنە مەديسينا سالاسىنداعى باسىمدىقتار، اتاپ ايتقاندا، ينفەكسيالىق جانە ينفەكسيالىق ەمەس اۋرۋلاردى الدىن الا قاداعالاۋ، ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ قىزمەتى دەنساۋلىقتى نىعايتۋ، كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ، دەنساۋلىق پەن يگىلىك مۇددەسىندە ستراتەگيالىق باسشىلىق ەتۋ، مەديسينالىق ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ، دارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ، سول سياقتى تاعى باسقا ماسەلەلەر كىرەدى.
2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا 2020 جىلعا قاراي حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن 73 جاسقا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستان 2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا «سالاۋاتتى ءومىر سالتى –ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى بولۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. ويتكەنى پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي، ۇلتتىڭ ساۋلىعى ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا تىكەلەي قاتىستى» ەكەنى ءسوزسىز.
–دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورت مەملەكەتتىڭ ايرىقشا نازارىندا بولۋى ءتيىس. ناق سول سالاماتتى ءومىر سالتى ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كىلتى بولىپ سانالادى. الايدا ەلدە بارلىعى ءۇشىن قولجەتىمدى سپورت نىساندارى، سپورت قۇرال-جابدىقتارى جەتىسپەيدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت جانە جەرگىلىكتى ورگاندار دەنە شىنىقتىرۋدى، بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ جانە تيپتىك جوباداعى دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ نىساندارى، سونىڭ ىشىندە، اۋلا نىساندارى قۇرىلىسى بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت،– دەدى مەملەكەت باسشىسى.
دەمەك، قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بار جاعداي جاسالۋدا. جالپى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مەن دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاردايىم نازارىندا. ءتىپتى سوناۋ 2014 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا - اق بولاشاققا ارنالعان ستراتەگيالىق قۇجاتتا بۇل ماسەلەنى ايقىن كورسەتكەن. مۇندا ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ، سونداي-اق قازاقستاندىقتان ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 80 جاسقا جەتكىزۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. دەمەك، بۇل ۇدايى نازاردا بولىپ كەلە جاتقان جايت.
–«قازاقستان ورتا تاپتىڭ ۇلەس سالماعى مول ەلگە اينالادى. ۋربانيزاسيانىڭ عالامدىق ۇدەرىسىنىڭ ىزىمەن قالالىق تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى بارلىق حالىقتىڭ بۇگىنگى 55 پايىزىنان 70 پايىزعا دەيىن جەتەدى، ساپالى جولدارى، كولىكتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ جىلدام قاتىناستارى بار قالالار مەن ەلدى مەكەندەر، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ەنگىزۋ مەن مەديسينانىڭ دامۋى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 80 جاسقا جانە ودان جوعارىعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەدى ول قازاقستان حالقىنا ارناعان ءداستۇرلى جولداۋىندا.
اقيقاتىندا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دۇرىستالسا، ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى دا ارتادى. وعان مىنا كورسەتكىشتەر كۋا. مىسالى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2015 قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى شامامەن 70 جاس بولادى دەپ بولجاعانى بەلگىلى. ال سوڭعى ون جىلدا جاعداي وزگەردى مە؟
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بويىنشا 2015 جىلعا قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ەسەپپەن ءومىر ءسۇرۋ جاسى 70 جاسقا دەيىن جەتەتىنى حابارلانعان ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن العان مالىمەتكە سەنسەك، جىل وتكەن سايىن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتىپ كەلەدى. ارينە، بۇل قۋانىشتى نارسە. مۇنى بىرنەشە جىلدىڭ دەرەگىمەن كەلتىرەر بولساق، ول تومەندەگىدەي بولىپ شىعادى: 2008 جىلى – ەلدەگى حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى -67،11، 2012 جىلى - 69،61 جاس بولعانىن ايتا كەتەيىك. ال دەنساۋلىقتى دامىتۋ تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلامادا 2015 جىلعا قاراي ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 70 جاسقا جەتكىزۋ كوزدەلگەنى بەلگىلى. ال ءقازىر شە؟ قازىرگى مالىمەت بويىنشا ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسى ۇزارىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. قازىرگى ناتيجە 72،4 جاس بولىپ وتىر. دەمەك، بۇل نەنى كورسەتەدى؟
-بىرىنشىدەن، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى.
-ەكىنشىدەن، دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا قاتىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان جۇمىستار جۇيەلى جۇرگىزىلە باستادى.
-ۇشىنشىدەن، ءاقپاراتتاندىرۋ-تۇسىندىرۋ جۇمىستارىندا العا جىلجۋ بار.
-تورتىنشىدەن، حالىق سالاۋاتتى ءومىر سالتىنىڭ دەنساۋلىققا قاجەت ەكەنىن تۇسىنە باستادى.
-بەسىنشىدەن، سپورتپەن شۇعىلدانۋعا حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتتى
-التىنشىدان، اركىم ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا سالعىرت قارامايتىن بولدى.
-جەتىنشىدەن، مۇنى 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەلى كورسەتكىشى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
ارينە، ادام بويىندا پايدا بولاتىن سىرقات تۇرلەرى ءار نارسەگە بايلانىستى پايدا بولاتىنى ءسوزسىز. ايتا كەتۋ كەرەك، ەڭ الدىمەن ادام بالاسىنا قيمىل-قوزعالىس كەرەك. سەمىزدىك، قوزعالىستىڭ ازدىعى مۇنىڭ بارلىعى دا اعزانىڭ اۋىرلاۋىنا، ادامنىڭ سەرگەك جۇرمەۋىنە اسەر ەتەدى. ول ەندى شىندىق. ماماندار كوبىنەسە، سىرقاتتىڭ پايدا بولۋى گەندىك فاكتورلارعا، ەكولوگيالىق جاعدايلارعا، اعزانىڭ السىزدىگىنە قاتىستى ەكەنىن دە جوققا شىعارمايدى. ءبىراق، سونىمەن قاتار، دەنساۋلىقتىڭ 50 پايىزىنىڭ مىقتى بولۋى ەڭ الدىمەن ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. مۇنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ، نىعايتۋ ءۇشىن مەملەكەت ءقازىر بار جاعدايدى جاساپ جاتىر. ومىرشەڭ باعدارلامالار جۇزەگە اسۋدا. راس، مۇنىڭ كومەگى ۇلكەن، دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا دا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزۋدە. ءبىراق ادام بالاسى دا، «اۋىرعانشا، اۋىرمايتىن جولدى» ىزدەگەنى ابزال. ال مەملەكەت اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن سكرينينگتىك جۇمىستارىن كەشەندى تۇردە جۇرگىزىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى دا 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بار. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا وسىنداي مەملەكەتتىك باعدارلامادان كەيىن قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعى بارىنشا نىعايىپ، جاقسارا تۇسەدى دەگەن ۇلكەن سەنىم بار.
بەرىك بەيسەن ۇلى
