«Dúnıedegi joldardyń barlyǵy Rıimge alyp barady» - degen sekildi «Dúnıedegi tilderdiń barlyǵy latyn tiline alyp barady». Bul tildiń ǵylymı ári kórkem jasalǵany sonshalyqty, tipti odan kemshilik izdeýdiń ózi qylmys sekildi. Al onyń alfavıtiniń tuǵyrynyń beriktigi sonshalyqty, eki myń jyl boıy tipti eshqandaı ózgeriske jolyqpaǵan deýge de bolady. Sondyqtan da bolar, qazirgi tańda dúnıedegi tilderdiń 80 paıyzy osy latyn alfavıtinde sóıleıdi. Sol sebepti qaı tildiń bolmasyn latyn álipbıinde jazylýynyń ózi bir mártebe.

Al endi biz myń jerden oǵan qarsy shyǵaıyq, báribir odan qutyla almaımyz: dókimentterimizdegi aty jónderimiz latynsha jazylý kerek; ár-túrli kelisim sharttarda jer-sý, kóshe, qala, eldimeken ataýlaryn, adam esimderin latynsha jazýǵa týra keledi. Bul úshin qazaq tiline sol 26 tańba arqyly qazaq tilin tolyqqandy beıneleı alatyn ólshemdi latyn álipbıi kerek. Al endi qazaqtyń ólshemdi latyn álipbıi degenimiz ne? Ol degenimiz latynnyń 26 tańbaly standartty álipbıi aýqymynda jasalǵan latyn álipbıi bolyp tabylady. Bundaı álipbı orys tilinde de, qytaı tilinde de bar, al qazaq tilinde áli kúnge deıin jasalmaǵan. Sondyqtan qazaq esimderi men jer-sý attary túrli qujattar men dókimentterde latyn árpinde durys jazylmaı keledi. Mysalǵa: Almaty degen sózdi alsaq ol Almatı bolyp oqylýǵa tıis, óıtkeni latyn tilindegi “ý” bizdegi qysqa “ı” daýyssyz bolyp keledi.

Latyn tili búkil dúnıe tilderiniń tuǵyry. Qazirgi aǵylshyn, fransýz, nemis, ıtalıan sekildi órkenıet tilderi bastaýyn sol latyn tilinen alady. Sondyqtan álipbı jasaýda taza latyn tiliniń óz zańdylyqtaryn negiz etkenimiz jón. Sonymen qatar orys tiliniń latyn tili faktorynyń áserinen búkildeı arylýymyz kerek, nemese qazirgi kırıl álipbesin múlde joq dep eseptep, taza latyn topyraǵynan taza qazaq tiline saı álipbe jasaýymyz kerek. Aǵylshyn tiliniń dúnıeni jaýlaýyna baılanysty, sonyń tildik zańdylyqtaryna da kóńil bólmesek bolmaıdy. Osy turǵydan taza 26 tańbadan qazaq álipbesin jasaǵan jón dep esepteımin. Sebebi dúnıe júzinde til saıasaty degen bolady eken, ol saıasattar tilder ara shaıqastardyń negizi, bir birin álsiretý úshin belgili kedergiler paıdalynady. Eń jıi qoldanylatyn tásili álipbıdegi erekshe tańbalarǵa qoıylatyn kedergiler. Ásirese tuǵyry álsiz tilder osydan kóp zardap shegedi eken. Osy jóninen aıtqanda 26 tańbaly latyn álipbıine esh kim kedergi jasaı almaıtyny belgili. Sosyn, kúnnen kúnge jyldamdap bara jatqan tehnıkanyń jańarýyna da anaǵurlym tez ıkemdele alady. Ár túrli dókimentterimizde aty jónimiz latyn álipbıinde tolyqqandy jazylady. Ár túrli qarıtalarda jer sý attary durys jazylady. Bul tilimizdiń álem keńistiginde kedergisiz shalyqtaýyna múmkindik beredi. Al qazaq álipbıiniń analyǵy retinde A.Baıtursynulynyń tótejazý álipbıi men ıdeasyn basshylyqqa alýdy jón kórdim, óıtkeni ol osyǵan deıingi eń durys ári ǵylymı jasalǵan álipbı bolyp tabylady.

Qazaqtyń ólshemdi latyn álipbıi – Órken Toqtaruly

(2) - dybys quraýdyń qosalqy balamasy; Jaqsha ishinde tańbanyń yqsham túri.

Tolyqtyrý:

1. Jýandyq «`» belgisi  «i» tańbasyna qoıylyp, jýan [y] dybysyn berýge arnalǵan. M: ti`nh [tyń], i`s [ys], mi`s [mys], mi`y [myı] t.b. «q», «x», «o», «u», «a», «i`» dybystary bar jýan býyndy sózderde, qazaq tiliniń úndestik zańy boıynsha, jýandyq belgisi «`» qoıylmaı jazylady, al oqylǵanda [y] bolyp oqylady. M: qisqa [qysqa], uzin [uzyn], xilim [ǵylym], alim [alym], qorim [qorym], i`risti [yrysty].  t.b.;
2. «i» tańbasy shet tilderinen engen sózderde, daýysty dybystarmen tirkesip kelgende [ı] bolyp dybystalady. M: Italia [ytalıa], Russia [russıa], Francia [franshıa];
3. Bir býyndaǵy  bir dybys beretin eki daýysty dybysty dıgraf dep ataıdy. Olar: «ae» [á] (aera [ára] myńjyldyq), «oe» [ó] (poena [póna] jaza) jáne «ue» [ú] (true [trú] shyndyq). Eger áripter tirkesin ıaǵnı dıgraftardy bólek oqý qajet bolsa, ekinshi áriptiń ústinen qos núkte [ ¨ ] (trema ) nemese uzaqtyq  belgisi [ ‾ ] qoıylady, mysaly:  poóta nemese  poēta [poeta] aqyn. Al qazaq tilinde olardyń arasyna aıyrý belgisin «’» qoıý arqyly bólek oqýǵa bolady. M: po’eta, po’ema, a’edon, t.b. Latyn tilindegi qos tańbaly (dıgraf) «ae», «oe», «ue» dybystarynyń dybystalýy qazaqshadaǵy [á], [ó], [ú] dybystarynyń dál ózi. Bul dybystar qazaq tilinde kóbinese birinshi býynda keletindikten, dıgraf arqyly beıneleý sózdiń kólemine onsha áser ete qoımaıdy. M: oezen, koel, daerya, kuen, tuen, Aebic, Aeset, aedemilik, oeskelenh t.b.;
4. Qazaq tilinde, tipti A.Baıtursynulynyń «Tóte jazý» álipbıinde [ı] dybysy bolmaǵan Shyntýaıtynda orystyń [ı] dybysy qazaqtyń [ i ] dybysymen orny sáıkes kelýi kerek edi. Bul dybys ózbek, uıǵyr, tatar tilderinde [ı] bolyp keledi. Sondyqtan tilimizge artyq [ı] dybysy men tańbasyn qazaq tilinen shyǵaryp tastaǵan jón;
5. Latynshadaǵy «y» tańbasy qazaqshadaǵy daýysty-daýyssyz [ı] men [ı] ge birdeı qoldanylady. Qazaq tilindegi «r» «w» «y» «z» dybys tańbalarynyń aldynda tabıǵı túrde  [i]-[y] dybystary jasyryn saqtalǵan. Sondyqtan bul tańbalardyń daýyssyz dybystarmen [i]-[y] dybystarynsyz tikeleı tirkesip kelýlerine bolady. Alaıda, tilimizdiń naqtylyǵyn arttyrý úshin, túbir sózderdiń birinshi býynynda jýan-jińishkelikteri men erindik ezýlikterin dál kórsetip jazǵan jón. M: s`yliq, uw, uwis, kyw, jetisw, s`w, suewret, t`yim, kelw, aedeby, qiltyma, Atraw, qzil,  qarz, traektr, t.b.;
6. Bas áripten latyn tilinde adam esimderi (Iulia, Marcus, Caesar), geografıalyq ataýlar (Roma, Europa, Italia), halyqtardyń ataýlary (Latini, Romanus, Graeci ) jáne zat esimnen jasalǵan syn esimder jazylady (lingua Latina, theatrum Graecum, philosophus Romanus,  nation Polona);
7. Bir býyndaǵy eki daýysty dybys dıftoń dep atalady. Latyn tilinde eki dıftoń bar. Olar: «au» [aý] jáne «eu» [eý]. M: Eu-ro-pa [eýropa] Eýropa, causa [kaýza] sebep;
8. Latynnyń «c» tańbasynyń «Codex Cumanicus» ádebıetindegi qoldanylýy qypshaq tilindegi [sh] dybysy. XIII ǵasyrǵy «Kodeks kýmanıkýs» ádebıetterinde ol kóbinese [sh] fonemasyna qoldanylǵan bolatyn. Qazirgi birtalaı túrki halyqtarynda ol [j] nemese [ch] fonemasyna qoldanylady. Sondyqtan onymen [sh] fonemasyn belgilegen jón;
9. Latyndaǵy «h» tańbasy klasıkalyq túrinde [ks] nemese uıań túrde [gz] bolyp dybystalady. Bizde ondaı dybys joq. Bir jaǵynan biz kırılısanyń «h» árpine úırenip qalǵanbyz, al ekinshi jaǵynan [ks] jáne [gs] dybysy ózimizdiń [ǵ] fonemamyzǵa birshama jaqyn. Sosyn, XIII ǵasyrǵy «Kodeks kýmanıkýs» ádebıetterinde ol kóbinese qypshaq tilindegi [ǵ] dybysyna qoldanylǵan bolatyn. Sondyqtan bul áripti [ǵ] fonemamyzǵa qoldanǵanymyz jón. M: xaric (ǵarysh), tuwxan (týǵan);
10. Latynshadaǵy «h» tańbasy qazaq tilindegi [h] dybysyn belgileýge arnaldy. Bul dybys qazaq tilinde sırek qoldanylǵanymen, qurama dybystardy jasaýda óte qajet dybys tańbasy. Sondyqtan bul dybysty qysqartýǵa nemese basqa dybysqa paıdalanýǵa bolmaıdy. M: sh, gh, th, ch, ph, nh, kh, zh, xh;
11. Orys tilinen engen «e» [ıe] dybys tańbasy latynshada «ye» bolyp jazylady. M: Sansizbayev, Yelyena Yevgyeniy, Qazanbayeva, Aytbayev, Tsaryeva, Yekatyeriyna t.b.;
12. Halqaralyq ólshemge keltirý úshin, jer-sý attary men adam esimderindegi [ǵ], [sh], [f] dybystaryn qurama tańbalardyń qosalqy balamalary (2) arqyly tańbalaýǵa da bolady. M: Manghistaw, Ghalim, Qaraghandi, Shi`mkent, Pharyza, Aebish t.b.;
13. Qoldan kelgen jaǵdaıda [á], [ó], [ú], [ń], [y] dybystaryna qurama tańbalardyń yqsham ttúrin qoldanýǵa da bolady. M: Äset (Aeset), saŋlaq (sanhlaq), Öskemen (Oeskemen), Ĭdĭrĭs (I`diris), Sĭxanaq (Si`xanaq), Ürimci (Uerimci), ülken (uelken), üstel (uestel) t.b.

Latyn álipbıiniń bir ereksheligi – onyń erekshe ıkemdiliginde. Tipti qytaıdyń dúnıede joq dybystary da latyn árpimen beınelene alady. Onda eki-úsh tańbamen bir dybysty berýge bolady.

Mysaldy XIII ǵasyrda jazylǵan «Kodeks kýmanıkýs» shyǵarmalarynan alsaq:

1. kkce ulaxim kgnde semirir. Ol xowun

[kókshe ulaǵym kógende semirir. Ol ǵoýun. p.73]

1. Olturganim oba yer basqanim baqir canaq

[Olturǵanym oba ıer basqanym baqyr shanaq. Ol úzeńgi.]

1. [CC, 120/145] Yazda yavli/yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir.

[Iazda ıaýly toqmaq ıatyr. Ol kirpidir]

1. [CC, 119/143] aq kmening avzu yoq. Ol yumurtqa

[Aq kemeniń aýzy ıoq. Ol ıumurtqa]

1. [CC,120/145] burunsiz buz teser. Ol qoy bogu.

[Burunsyz buz teser. Ol qoı bogu]

Ǵalymdardyń aıtýynsha «Kodeks kýmanıkýsty» jazǵan adam qypshaq tilinen habarsyz latyn tildi oqymysty kórinedi. Bir jaqtan estı otyryp, taǵy bir jaqtan kitapty jazý barysynda qatelikter jibergen kórinedi. Sonyń ózinde onyń esitip jazǵandary qazirgi saýatsyz qazaqtarymyzdan anaǵurlym durys sekildi. Budan túıetinimiz latyn jazýynyń joǵary ıkemdiliginde. Tipti onymen óziń túsinbeıtin tildegi ınformasıalardy qaǵazǵa joǵary dáldikpen túsirýge bolady eken.

Latyn álipbıin jasaýda eń aldymen osy «Kodeks kýmanıkýs»-qa kóbirek mán berdim. Óz álippemmen joǵarydaǵy mátinderdi jazyp kórsem:

1. Koek ulaxim koegende semirir. Ol xowun;
2. Olturxanim oba yer, basqanim baqir canaq;
3. Yazda yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir;
4. Aq kemeninh awzi yoq. Ol yumurtqa;
5. Burunsiz buz teser. Ol qoy boxu.

Barliq adamdar t`wmisinan azat jaene qadir-qasyeti men quqiqtari tenh bolip duenyege keledi. Adamdarxa aqil-parasat, ar-ojdan berilgen, sondiqtan olar bir-birimen t`wistiq, bawrmaldiq qarim-qatinas jasawlari tyis.

Órken Toqtaruly