1941jyly qarasha aıynda nemis fashıserimen Máskeý túbindegi urysta erlikpen qaza tapty delingen 8-gvardıalyq dıvızıanyń 28 jaýyngeri týraly muraǵat derekterin jarıalaǵan RF memlekettik muraǵatynyń burynǵy basshysy Sergeı Mıronenko byltyr shilde aıynda qazaqstandyq «Radıotochka» saıtyna suhbat bergen bolatyn. Suhbatta S. Mıronenko 28 panfılovshynyń qalaısha batyr atanǵanyn, olardan batyr jasaý kimge ne úshin kerek bolǵanyn táptishtep túsindirgen. Qazaqstan qoǵamynda osy taqyryptaǵy pikir talastar áli de tolastamaı turǵan sebepti muraǵatshynyń sol suhbatyn qazaq tiline aýdaryp, «Qamshy» oqyrmandarynyń nazaryna usynyp otyrmyz.
Sergeı Vladımırovıch, Sizdiń orys baspasóziniń Búkilálemdik kongresinde 28 gvardıashy-anfılovshylardyń erligin ańyz dep málimdeýińizge ne sebep boldy?
Meniń túsinbeıtinim, sizder Búkilálemdik kongresti mundaı málimdeme jasaýǵa laıyq jer emes dep sanaısyzdar ma? Suraǵyńyzdy túsinbeı otyrmyn. Oǵan deıin men osy máselege baılanysty «Kommersant» gazetine suhbat berdim, ol salmaqty, úlken gazet. Odan buryn, shamamen 5-6 jyldyń aldynda RTR arnasyndaǵy «Muraǵat qupıalary» telehabarynda Tatána Komorova ekeýmiz osy epızod týraly aıttyq. 1991 jyly bas áskerı prokýror tarıhı jýrnalǵa osy taqyrypta maqala jazdy. 1966 jyly «Novyı mır» jýrnaly Kardın degen jýrnalısiń osy týraly maqalasyn basty. Sizder meniń kongreste osy máseleni kótergenime nege tań qalasyzdar?
Tarıhı taqyryptaǵy dıskýssıany osy kongreste kóterýge ne sebep dep suramaqshymyz.
Menen onda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen Uly Otan soǵysynyń problemalary týraly tarıhı baıandama jasaýdy surady.
Ol qujattar (KSRO Qarýly kúshteri Bas áskerı prokýrory N. Afanasevtiń baıandamasy – red. ) nege osy qazir jarıalanyp otyr?
Birinshiden, ol qujattar qazir ınternette jarıalanyp otyr. Sondyqtan da osylaı túrli talqylaýǵa tap boldy. Biz adamdarǵa artyq suraqtardan arylyp, Bas áskerı prokýror, general-leıtenant Nıkolaı Afanasevtiń baıandama hatyn oqý múmkindigin usyndyq. Ol erlik bolmaǵan. Siz qujatty oqydyńyz ba? Sizde ol qujat boıynsha suraqtar bar ma?
Kóp adam «Ol erlik bolmady» degenge narazylyq tanytýda...
Siz meni dórekiligim úshin keshirińiz. Tek naqurys qana panfılovshylardyń erligi bolmaǵan dep aıta alady. Panfılov dıvızıasynyń, panfılovshylardyń erligin joqqa shyǵarý múmkin emes. Ol – Uly Otan soǵysyndaǵy erekshe oqıǵa. Biz Máskeýdi qorǵap qalǵan ol dıvızıa jaýyngerlerine qaryzdarmyz. Dıvızıa óziniń jaýyngerlik quramynyń eleýli bóliginen aıryldy. Biraq, biz falsıfıkasıamen kúresip júrgendikten, al, bul sózsiz falsıfıkasıa, men muny Qazaqstanda nege aýyr qabyldap otyrǵanyn túsinbeımin.
28 panfılovshy týraly reseılik oqýlyqtarda jazylǵan ba?
Tarıhı-mádenı standartta «panfılovshylar erligi» týraly aıtylady. 28 adam týraly onda eshteńe joq.
Qujatqa qatysty mende suraqtar bar. Jarıalanǵan materıaldarda maǵynasy mańyzdy joldardyń asty syzylǵan. Buny qujatty jazǵandar istegen be, álde jarıalaý aldynda bolǵan sharýa ma?
Ol qujat muraǵatta qandaı kúıde saqtaldy, sol kúıinde jarıaladyq. Ol – qujattyń elektrondy kóshirmesi.
Qujat qaı jyly qupıa málimetter qatarynan alyndy?
1991 jyly olardy áskerı prokýratýra qupıa grıfinen aıyrdy.
Sizdiń oıyńyzsha 28 panfılovshynyń qurmetine ashylǵan eskertkishterdiń atyn qaıta ózgertý qajet pe?
Ol eskertkishter Panfılov dıvızıasynyń erligine arnalýy kerek. 28 batyr týraly ne aıtýǵa bolady? Sizder túsinińizder: ondaı batyrlar bolǵan joq.
Sonymen, ol qujattar negizinen anaý aıtqandaı jańalyq emes deısiz.onda nege bul daý-damaı osy kúnge deıin tyıylmaı keledi?
Jańalyqty qabyldaý qıyn. Katyn qyrǵynyna qatysty qanshama qujattar bolǵanyn eske alyńyz. Kóp adamdar qujattarǵa senbeıdi. Tipti Reseı Federasıasynyń polshalyq ofıserlerdi nemister emes, bizdiń qyrǵanyn málimdegen Memlekettik Dýmaǵa da senbeıdi. Rıbbentrop-Molotov Paktisine qatysty qanshama daý boldy. Qanshama ýaqyt boıy Keńes Odaǵy osy paktiniń qupıa hattamalary bolǵanyn jasyryp keldi. Jańalyqtyń barlyǵy qoǵam sanasyna ońaılyqpen kirmeıdi. Siz bul suraqty odan da osy jaıttardy túsinbeı júrgenderge qoıyńyz.
Men úshin bul jaıttar basy ashyq máseleler. 1948 jyly Bas áskerı prokýrordyń da buǵan kúmáni bolmaǵan. Bul qujattar sol 1948 jyly nege jarıalanbaǵanyn túsindiretin bizde qujat joq. Ázirge, ondaı eshteńe anyqtalmady. Olar jasyryldy dep oılaýǵa bolady. Biraq, jaryqqa shyqpaıtyn eshqandaı qupıa bolmaıtynyn túsinińiz.
Memlekettik muraǵatta bul tarıhqa basqasha sıpattama beretin nemis qujattary bar ma?
Tyńdańyzshy, ol qujattar baıaǵyda-aq jarıalanyp qoıǵan. Ol qujattardy tarıhshylar paıdalanyp júr. Nemis qujattarynda 1941 jylǵy 16 qarashadaǵy Dýbosekovo razezinde bolǵan urys týraly eshteńe joq. Sondaı-aq, nemistiń 18 nemese 50 tankisi qırady degen de eshteńe joq.
Sizdiń oıyńyzsha 28 gvardıashy-panfılovshylar týraly ańyz soǵys jyldarynda áskerı erlik úlgisi retinde kerek boldy ma?
Ótiriktiń ústine eshteńe turǵyza almaısyz. Tipti, mektepte de ótirik aıtpaýǵa úıretedi. Tarıhtyń da ǵylym retindegi mindeti – aqıqatty izdeý. Osy aqıqatty túsindirý – basqa adamdardyń jumysy. Tarıhshylarǵa da qatysy bar. Biraq, aqıqatty izdeý bizdiń muraǵatshy mamandardyń, tarıhshylardyń mamandyǵynyń ózegi. Bar bolǵany osy. Bul jerde sezimge berilmeý kerek. Jalǵan dúnıemen eshteńe quralmaıtynyn salqyn qandy qabyldaý qajet.
Derekkóz: radiotochka.kz
Sergeı Kım
