Azattyǵym

Atajurttyń qazyǵyna baılanǵan soń kindigim,

Arqandaýly aryq attaı shyraınalǵan tirligim.

Tań atqannan kún batqansha óz basymen áýire,

Arpalysqan bul jalǵanda uǵyp jatyr kimdi-kim?

 

Qanatymdy shańǵa malyp tirshiliktiń qamy úshin,

Taýyq ta bir, men de birmin terip jegen tarysyn.

Bostandyqtyń bir tal shashy túser bolsa eger de,

Qynabynan sýyrylar qylshyldaǵan namysym!

 

Jetken jan joq qýǵanmenen sum dúnıe shetine,

Pánı menen baqı barda bólinesiń ekige.

Azattyǵym, tıer bolsa sýyq yzǵar betińe,

Júregimdi qalqan etem soqqan jeldiń ótine!

 

                      Uly qaıǵy

 

Ómir ótti arpalyspen, tartyspen,

Kezderim kóp artyq ketken, kem túsken.

Babalardan – maǵan deıin ulasqan,

Qaıǵym uzaq uzyn aqqan Ertisten.

 

Qasiretten qany qaınap qaraıǵan,

Kún astynda kúńirengen talaı jan.

Bizden asyp bolashaqqa jalǵasar,

Qalǵan qaıǵy Álisherden, Abaıdan.

 

Uly qaıǵy janymdy jep jegideı,

Jeti túnde ulıdy kep bórideı.

Tirligime sonda qatty nalımyn,

Ittiń tisi jyrymdaǵan terideı.

 

                   Nalyma beker   

    Aımalap shýaq mańdaıyn ópse,

Túnergen jartas jadyrar.

Tamyry sýsap, tańdaıy kepse,

Japyraq bitken jabyǵar.

 

Jabyrqap, jurtym, nalyma beker,

Meıirimge shóliń qanbasa.

Allanyń nury bárińe jeter,

Adamnyń nury bolmasa...

 

Asýǵa kóz jibersem

Aınalyp arman qusy qondy jerge,

Shym-shymdap shymyrlaıdy sherli keýde.

Asýǵa kóz jibersem – qarly boran,

Kók taıǵaq, qıa betkeı keldik órge.

 

Joq shyǵar taýsylmas jol, taımas taban,

Artyqpyz aldyńǵy ótken qaı qasqadan?

Ne kerek kóp aldynda kerdeń basyp,

Bolmasaq serke qurly qoı bastaǵan...

 

Tilińnen ý tamshylar

Aspan asty ashyqta,

Kózińdi sal qashyqqa.

Qaraýytsa kókjıek,

Tún keledi, asyqpa.

 

Kúıbeńdegen turmysta,

Tún uzarsa, kún qysqa.

Kórgeniń kóp bolǵanmen,

Kóńilde joq bir nusqa.

 

«Ógiz attaı jelmeıdi,

Ótken qaıta kelmeıdi».

Tas sanasań, qum sanap,

Zaman yryq bermeıdi.

 

Taǵdyr dáıim kúshinde,

Qasarysqan pishinde.

Birge ólgeniń óziń de,

Arman ólse ishińde.

 

 

Aıtsań ǵana zar shyǵar,

Tilińnen ý tamshylar.

Tán shydasa shydar – aý,

Qaıtyp biraq jan shydar?!

 

 

SHÁKİRGE SOŃǴY SAÝAL

 

Armysyń, asyl kıelim,

Ózegi altyn júıelim.

Eńkeıe bermes ózgege,

Basymdy saǵan ıemin.

Aǵytsań jyrdyń tıegin,

Aryndy, aqpa kúı ediń.

Tilegen jerden tabylǵan,

Tabıǵat tartqan syı ediń.

Degbirińdi alǵan dertińniń

Daýasyn tappaı kúıemin.

Órkeshi atan túıeniń,

Emshegi mama bıeniń,

Semgendeı shógip qaldyń ba,

Syqyrlap tozǵan súıegiń?

Ózińe óziń bı ediń,

Japanǵa jalǵyz ıe ediń.

Shyńǵystyń shyńy bolmasa,

Arqańdy kimge súıediń?

İshinen shyqqan appaǵym,

Qazandaı qara kúıeniń.

Qaltyldaı basyp tursyń ba

Qulama jardyń jıegin?

Óledi eken has tulpar,

Erneýge súıep ıegin.

Toltyrǵan bar ma aıtsańshy,

Taǵdyrdyń tajal búıenin?

 

Budyry bolat bederlim,

Baǵasy qymbat bedeldim.

Qarasy óshse tóbeńniń,

Kózimniń jasyn tógermin.

Suqsyrdaı sýdan sýyrylǵan,

Tolqynnyń tósin sógermin.

Kimderdi qalaı qylmaǵy,

Qolyńda Táńir sheberdiń.

Shoqtyǵy bıik kók shoqy,

Mujylyp, mine, kónerdiń.

Jurtynda qalǵan kóneniń,

Qańqasy ediń ónerdiń.

Aınalsań jelge shańdatyp,

Toqymyn qaqtyń kemerdiń.

Aspandy kezseń aq bulttaı,

Asqarǵa baryp bógeldiń.

Oralsań jerge opyq jep,

Keıpine kirdiń shógeldiń.

Sen de bir kezbe dıýana,

Dám-tuzyn tatqan kóp eldiń.

Úkideı ushtyń úlpildep,

Ústinen sansyz beleńniń.

Adyrdan oppa kez kelse,

Aranyn japtyń tereńniń.

Úmitti qýyp qańǵyrdyń,

Ushynda ketken jebeńniń.

Saǵymdaı aǵyp sandalyp,

Júrgende, aıtshy, ne kórdiń?

Sońyńa jastan men erdim,

Soqpaqqa túsip jóneldim.

Jebeleı jortqan kók bóri,

Súrginge salsań, jelermin.

Jelmaıa bolsań, jedelmin,

Jer túbin sholyp kelermin.

Bórteden shyqqan boz bolsań,

Qasqadan týǵan tóbelmin.

Bedeýdiń belin taldyrsań,

Dińkesin qurttym kóbeńniń.

Asyryp budan ne dermin,

Artymdy shańǵa kómermin.

Atamdy aıtyp kaıteıin,

Batańdy alyp kógerdim.

Aqıqat jolyn nusqashy,

Oǵyndaı túzý berenniń.

Jymyna tuıaq ildirmeı

Joǵary menen tómenniń,

Dýlat pen Aqtanberdiniń

Kenishin taýyp keneldiń.

Shyńyraýyn kómgen shegenniń,

Buǵatyn buzǵan bógenniń,

Daýyl kep dińin shaıqady,

Uıaly butaq emenniń.

Janardan jasyń burshaqtap,

Kózinen óttiń tebenniń.

Baǵylan moıyn jelkeńdi

Burshaǵy qıdy kógenniń.

Bulaýǵa túsken tobandaı,

Beınet pen sorǵa bólendiń.

Zamanyń sıqyn tanytty,

Meńireý, mylqaý, kereńniń.

Shalqyǵan kóliń tartylyp,

Qańsyǵan shóldeı keberdiń.

Sheńgeli búrip ishińdi,

Shorlanyp qatqan shemenniń,

Qobyzyn tarttyń kúńirenip,

Qapasta qaıǵy jegenniń.

Qutyla qalsań kisennen ,

Sátinde alań-eleńniń,

Shyǵa almaı sharlap shetine

Opasyz dúnıe degenniń,

Astyńa mingen aq atan,

Aparyp tasqa shógerdiń.

Aıtshy, sen sonda ne kórdiń?

Úrkekteı qarap aldyǵa,

Úmitti keri shegerdiń.

Sen senbeı ketken jalǵanǵa,

Ilanyp qalaı senermin?

Sen kónbeı ketken quryqqa,

Jýasyp qalaı kónermin?

Sen tárk etken arbanyń

Dártesin men de tebermin.

Janymdy qoımas keler kún,

Qaryzdyń qunyn tólermin.

Sen jutqan ýdyń juǵynyn,

Men-daǵy jutyp ólermin.

Tizginin tuldyr pánıdiń

Artqyǵa men de berermin.

Keregem kedeı – basqur joq,

Ónegem ógeı – dástúr joq.

Qoradan tartar qoıymdy,

Ańdyǵan dúleı – qasqyr kóp.

Amalyn aıtyp ketpeseń,

Kóldeneń tur ǵoı kedergim.

Sońyńnan jetsem jurdaı bop,

Maqsharda saǵan ne dermin?..

 

 

 

 

 

 

QUMYRSQANYŃ BALY

(Kishi atam Qydyrmollanyń rýhyna)

 

Babam meniń shıpa tappaı bir shybyndaı janyna,

Zaryǵýmen kózin jumdy qumyrsqanyń balyna.

Zárý dári jatady eken jeti qat jer astynda,

Tamshysyna tatymaıtyn Qarynbaıdyń maly da.

 

Estigen soń este qalǵan bul sózime el sener,

Qysylǵanda jannyń quny qolda joqpen ólshener.

Qumyrsqanyń balyn taýyp berer me edi kim bilsin,

Jerden shyqqan Jelim batyr máńgi tiri bolsa eger?!

 

Ózgermeıtin, kóz kórmeıtin tirshiliktiń tuǵyryn,

Ajal-dıý talqandaıdy toltyrmasań jumyryn.

Qalyń maly Qarynbaıdyń Atymtaıǵa bitse de,

Shylbyr boıy uzarta almas sholaq jipteı ǵumyryn.

 

Tepkilese úzilmeıtin temir ózek jan qaıda,

Gúl-báısheshek qulpyrǵanda jaýqazyn da solmaı ma?

Shaba bermeı kók sholaqty sabalaýmen borbaıǵa,

Eı, beıshara, elmen birge ólerińdi sen de oıla!

 

Qumyrsqanyń balyn tapsań keremettiń kúshimen,

Aldyńda zyr júgireıin baqaıymnyń ushymen.

Setinegen ómirime sep bolatyn túri joq,

Jaralǵaly jasyl kóldiń káýsarynan iship em.

 

Maǵan janyń ashymasyn shólirkegen ańyzǵa,

Iesine qaıtararmyn alǵanymdy qaryzǵa.

Sulyq jatqan dúnıeni shamań kelse tik turǵyz,

Tańdaıyna qumyrsqanyń balynan bir tamyz da!..

 

 

Múskin pende

 

Múskin pende, ózińdi-óziń sonsha nege qınadyń,

Júregińde bolmaǵan soń aýzyńdaǵy ımanyń?

Astań-kesteń tasyǵanda alasurǵan zamana,

Salyndydaı sýǵa keter bul bes kúndik jıǵanyń.

 

Saıqal dúnıe kózińdi aldar qyzyl-jasyl boıanyp,

Abjylandaı lebi tartar enteleseń taıanyp.

Qaıta anańnan týǵandaı bop tazarasyń kúnádan,

Boztorǵaıdyń jyryn tyńda, tań sáriden oıanyp.

 

Tamyljyǵan sol bir shaqta tańnyń júzi albyrap,

Rahatqa bólenedi qara tas ta balbyrap.

Sen de sonda tebirenip, túbin oıla tirliktiń,

Tússeń-daǵy kók aspannan eki aıaǵyń salbyrap.

 

 

            Búktetilip atylarsyń...

 

Adasqannyń kórgen kúni kún emes,

Qańǵyrǵan jan qaıda baryp túnemes?

Qaıyrshynyń kúrkesiniń shamyndaı,

Jer túbinen jyltyraıdy bir eles.

 

Qaıyry joq qý tirliktiń sáýlesin,

Qýa berseń qur bekerge áýresiń.

Basyń erkin bolsyn deseń, baýyrym,

Bıik usta namysyńnyń keýdesin.

 

Buǵa berseń zulymnan da, zordan da,

Qutylmaısyń azaptan da, sordan da.

Búktettilip atylarsyń bórideı,

Keýdeńe kek, kózińe qan tolǵanda.

  Patsha qyzynyń zary

(Turan Jolaı hannyń toqaly, Qytaı patshasynyń qyzy

Shańgúldiń sińilisine haty. B.d.589 jyly)

                                                                                                               

Tań atady, kún batady,

Ómir syrǵyp jatady.

Qara túnge malynady,

Tańnyń altyn shapaǵy.

 

 

Kóktem menen kúz almasar,

Tirlik zańy jalǵasar.

Úlbiregen qyzyl gúldi,

Úsik shalyp, qar basar.

Dúnıe opa taptyrmaıdy,

Baılyq máńgi turmaıdy.

Bir kún synar byt-shyt bolyp,

Shólmek myń kún synbaıdy.

Dáýren taısa alshań basar,

Qasyńdaǵy jan qashar.

Kedeıshilik- qabaǵan ıt,

Etegińe jarmasar.

 

Búgin shalqyp, shattanasyń,

Bal sharapqa qanasyń.

Bálkim erteń lapyldaǵan

Qaıǵy otyna janasyń.

Bult shaqyryp kún ashyqta,

Kókiregińdi tasytpa.

Sholjańdaǵan patsha qyzy,

Kúń bolasyń, asyqpa!

Aq ordanyń erkesi edim,

Aq mamyqtan tósegim.

Músápirmin endi, mine,

Kórgen tústeı keshegim.

Jaqyndaıdy kim qasyma,

Qarap kózdiń jasyna?

Jylaı-jylaı qyraý tústi,

Maqpal qara shashyma.

 

Ne kelmeıdi qyz basyna,

Meni kórseń shoshyma.

Týlap jyǵyp, tastap keter,

Asaý taǵdyr osy da...

           Patsha súıgen qul –zalym

Eı, jigitim, ımenbe,

Qanat ushy kúıgenge.

Ádilettiń basyna,

Qıanat  kep sıgenge.

Kóne berme otqa sap,

Tobylǵydaı ıgenge.

Tóbesinen jaı túsir,

Tabanynda ılenbe!

Nazalanyp qaıtesiń,

Qý tirshilik kúıbeńge.

Dúnıe ketpes osymen,

Aınalańnan jırenbe.

Alaqtaıdy tajal da,

Ajal qabaq túıgende.

Patsha súıgen qul-zalym,

Súıen, Alla súıgenge!..

                               Tań atady

Tań atady, kún shyǵady,

Qubylmasa Kók Táńiri.

Tynys jetpeı tunshyǵady,

Tas astynda shóp tamyry.

Shyryldaıdy bosqa jylap,

Oıata almaı taý silemin.

Joq qoı, átteń, tasta qulaq,

Estıtuǵyn daýsyn onyń...

                       Ózekti órtep...

Ózekti órtep shyjǵyrady muń shoǵy,

Aıttyrmaı-aq biler deısiń kim sony?

Qalyń eldi jurtqa tastap taǵy da,

Belden asty bulańdaǵan jyl sońy.

Eltigenmen elesine eliktep,

Keler kúnnen halqym meniń ne kútpek?

Jyl aınalsa aǵaıyndy  jeti jut,

Jetip keler bir-birine serik bop.

Qaljyraǵan kóptiń qamyn kim oılar,

Kóńil túbin úńgip jatqan úreı bar.

Aq besiktiń úkisindeı úmitim,

Sen úzilseń, bosaǵamda jyn oınar.

Saıtan kózi terezemnen syǵalap,

Úıge kirer sumpaıylar suǵanaq.

Túsken kezde ortasyna eki ottyń,

Kimder kelip jaı-kúıimdi suramaq?..

                      Eı, taǵdyrym

Aspanymda kúnim jaınap turǵanda,

Eı, taǵdyrym, tas túnerme, tuldanba!

Shapaǵattyń shýaǵyna shomyldyr,

Janym jylap, janarǵa jas tunǵanda.

Muńyn shaǵar muńlyq bitken til barda,

Qulaq qaısy ony biraq tyńdarǵa?

Boztorǵaıdy borshalaǵan qyrǵıdaı,

Júregimdi julmalatpa sumdarǵa.

Júgimdi artyp jyljyp ótken jyldarǵa,

Synaptaıyn syrǵyp ketsem syn bar ma?

Oral taýyn on aınalyp eńirep,

Altaı taýyn alty aınalyp tynǵanda.

Jarylqaryn ózi biler kimdi Alla,

Qutqararda qaıǵydan da, muńnan da.

Bolmaı ma eken taryqqanda bir tilek,

Qulaq kesti, qara taban quldan da.

              Kóne qorǵannan tabylǵan

                   tas bosaǵadaǵy jazý

Eı, jolaýshy, jolyń bolsyn áldeqaıda asyqqan,

Syńaıyń bar sýyt júrip, kele jatqan qashyqtan.

Jortqan janǵa buıyrady túzden ǵana yryzdyq,

Sál aıaldap, dám tatyp ket,mynaý qara lashyqtan.

Tirshiliktiń mundaı sáti kele bermes udaıy,

Atyńnan tús, belińdi shesh, qonaǵym bol qudaıy.

Pende tur ǵoı meımanyna qyzmet etken paıǵambar,

Báıek bolyp, myń búgilip, zyr júgirip jubaıy.

Kóksholaqpen kókteı ótip qazaqtyń keń dalasyn,

Aldy-artyńa qaramastan, qaıda shaýyp barasyń?

Myna joldyń bas-aıaǵyn kózben kórgen eshkim joq,

Máńgi-baqı sabyldyrǵan adamzattyń balasyn.

Kúımesine qońyraýlatyp qos arǵymaq jekkenniń,

Osy jolmen quıyndatyp  ótkenderin kóp kórdim.

Jaıaý qalyp bir-birine jete almaǵan muńlyqtar,

Zar jylaǵan sálem joldap qanatynan kepterdiń.

Atyń aryp, tonyń tozyp sergeldeńge tústiń be,

Shaldyqqanda, shól qysqanda sýsyn taýyp ishtiń be?

Tańyrqama qany buzyq qaraqshyǵa kezikseń,

Ómir degen qateri kóp kúre joldyń ústinde.

Barar jerge aman-esen tiregenshe at basyn,

Kóldeneńniń qyrsyǵynan Táńir ózi saqtasyn.

Bále-jala baıqamasań balaǵyńnan kiredi,

Qorjynyńda shıratylyp shubar jylan jatpasyn.

Tıanaqsyz bul ǵumyrda  taǵdyr bárin bılemek,

Qaıyrshy da jolǵa shyǵar qur súlderin súırelep.

Aıdalada domalanyp basy qalǵan talaıdyń,

Saqalyna qujynaǵan shybyn-shirkeı úımelep.

Sendelgenshe saǵym qýyp súrleý-soqpaq izbenen,

Suhbat quryp, kóńil kóter birazyraq bizbenen.

Sen ǵana emes jumbaq syrly, joly qıyn jalǵanda,

Dıýanadaı dúnıe kezip, dátke qýat izdegen.

                 Bir Allaǵa syıynyp

Mezgilinde kóktem kele qoımastan,

Qys aıaǵy qybyrlaıdy jaı basqan.

Kún kúrkirep, jasyn oınap kenetten,

Kir kóılegin aq jańbyrmen shaıdy aspan.

 

Osyndaıda bir Allaǵa syıynyp,

Qulshynasyń kúpirlikten tıylyp.

Ketse deısiń dúnıeni tazartyp,

Qudirettiń kók nóseri quıylyp!..

 

Nur jaýmasa pende qalaı kún kórsin,

Ýa, perishtem, sen kelmeseń kim kelsin?

Músirkeseń múskinderdi janaı ush,

Qanatyńnyń ushyn sıpap úlgersin!

                                ***

Júrek shoshyp shaılyǵar,

Jetken saıyn sum habar.

Shattyq barda – qaıǵy bar,

Bal bar jerde – ý da bar.

 

Zapy qylǵan zamannyń,

Qylyǵy joq esh quptar.

Zaty qıly adamnyń,

Dostyq barda – qastyq bar.

 

Táńir ózi pendeniń

Parasatyn paıymdar.

Ras bolsa kórgenim,

Meıir barda – qaıyr bar.

 

Bastaý kózi baılansa,

Bir jutym sý muń bolar.

Dúnıe teris aınalsa,

Qaıyrylyp kim qarar?

 

Kóz jiberip qarasań,

Ne joq deısiń ómirde.

Burqyldaıdy qara shań,

Qulazyǵan kóńilde...

 

                  Batarsyń ýaıymǵa

Táńiri tilekti bermegen soń,

Taǵdyrdyń azabyn tartasyń.

Shyndyqtyń shyraıyn kórmegen soń,

Tirliktiń túrinen qorqasyń.

 

El-jurty enshiden qur qalǵan soń,

Talaılar aıqasyp alysqan.

Ne kerek jigeriń qum bolǵan soń,

Bolsań da aıbatty arystan.

 

Jetkizbes armandy qýǵannan soń,

Batarsyń ýaıymǵa, qaıǵyǵa.

Ákeden ul bolyp týǵannan soń

Atanyń jolynan aınyma!

 

Ashý men yzaǵa ýlanǵan soń,

Ashshy dám ketpeıdi tańdaıdan.

Halqyńnyń baqyty urlanǵan soń,

Baqytty bolasyń sen qaıdan?

 

               Zooparkte

Qara jerde qarap júrip qaıǵyrdym,

Amanynda aspandaǵy aı-kúnniń.

Temir torda zaryǵady muńaıyp,

Kári arystan kúnin keship maımyldyń.

 

Sol arystan sekildimin keıde men,

Tar qapasta týǵan tilde sóılegen.

Táńir jazyp, temir tordan shyǵaryp,

Keń dalaǵa qoıa berseń qoı demen!..

        

             Óziniń tilin

Aıtýmen júrmiz Azattyq jyryn,

Tartýmen júrmiz azaptyń júgin.

Óziniń tilin ıt te biledi,

Itke bermesin qazaqtyń kúnin!..

 

  Itten bóri shyqpaıdy.

Keshtik dáýren qaıran bastan,

Sýyq qabaq, jat baýyr.

It bop qapqan keı joldastan,

Úrmegen ıt táp-táýir.

 

Jamannan kim japa kórmes,

Kóńilińnen dám tatqan.

Aramzalar opa bermes,

Arsyz týyp, ant atqan.

 

Shańnyń ushyn jel sozǵanda,

Quıyn kókke shabady.

Zaman azyp, el tozǵanda,

It ıesin qabady.

 

Ótken ómir tús emes pe,

Júz qubylǵan jalǵanda.

Ittiń  bary túsedi eske,

Balaǵyńnan alǵanda.

 

Sorly bolǵan pıǵylynan,

Baıqusqa shyr juqpaıdy.

Maı quısań da quıryǵynan,

Itten bóri shyqpaıdy.

 

                      Týǵan bulaq

 

Alystap kindik kesken jerden jyraq,

Ańsadym atam Aıttan, qalǵan bulaq.

Ózińnen aıyrylǵaly sekildimin,

Qoshtasyp ushqan aqqý kólden jylap.

 

Tirshilik kimge turaq taptyrǵandaı,

Sýyńa baldan tátti kettim qanbaı.

Shomylǵan aıdyń nury tunyǵyńa,

Perishte túnde kelip bet jýǵandaı.

 

Buralyp bıge basyp balǵyn quraq,

Jaǵańda jatýshy edi shalǵyn qulap.

Kúrsinip kókjıekke qaraı-qaraı,

Bul kúnde kúńgirt tartty kóz buldyrap.

 

Adam bop jer betine jaralǵaly,

Dúnıe myń qubyldy janardaǵy.

Amal joq syldyryńdy saǵynbasqa,

Jalbyzyń bolmaǵan soń jaǵańdaǵy...

 

 

 

  KÓRGENNİŃ BÁRİ QYZYQ

 

Aýdaryp nazarymnyń bárin soǵan,

Kezim kóp tabıǵatqa tańyrqaǵan.

Jaınap tur kún astynda keń dúnıe,

Janymdy jadyratyp jabyrqaǵan.

 

Tap-taza dala tósi tunyq qandaı,

Daýyldy shań kótergen umytqandaı.

Qustar da qalyqtaıdy bıik shalqyp,

Qadirin tynyshtyqtyń shyn uqqandaı.

 

Jete almaı qolyn sozǵan kóńil talaı,

Aqsha bult úlpildeıdi aq ulpadaı.

Aspanda emin-erkin sharlasyn dep,

Bostandyq bergen oǵan Táńir solaı.

 

Kórgenniń bári qyzyq tiri adamǵa,

Bult qonbas shaqyrǵanmen sirá qolǵa.

Pendedeı tirligine táýba qylǵan,

Jel qýǵan taǵdyryna yrazy ol da.

 

Nesipbek Aıtuly

Memlekettik syılyqtyń laýreaty