Ulttyq bolmys óne boıynan kórinip turatyn tulǵalar bary qýantady. Hasan Oraltaı esimi atalǵanda «Táýelsizdik» uǵymyn aıtpaý múmkin emes. Shyndyǵynda Hasan Oraltaı esimin Táýelsizdik tolyǵymen tolyqtyrady. Ol qazaqqa qatysty kez kelgen máselege ulttyq múdde turǵysynan qaraıtyn jáne ony júzege asyrýǵa tyrysatyn. Ómiriniń sońǵy kezeńine deıin ári ózi jazǵan, ári ózi uıymdastyrǵan eńbekterdiń barlyǵynyń kózdegen maqsaty Qazaqqa paıdaly, Qazaqqa qatysty, Qazaqtyń ótkeni men keleshegi úshin ózekti máselelerge arnaldy. Táýelsizdik, erkindik máselesi esh ýaqytta jadynan bir sát te tys qalmaǵan, máńgi ustanymy boldy.
Hasan Oraltaı – «Azattyq» radıosy qazaq bólimshesiniń burynǵy basshysy, belgili jazýshy, jýrnalıs, tarıhshy, aýdarmashy, redaktor, shettegi qazaq dıasporasynyń kórnekti ókili, búgingi túrik álemine tanymal qoǵam qaıratkeri, on bes kitaptyń, júzdegen maqalalardyń avtory. Hasan Oraltaı qazaq tiliniń qudiretin tereń uǵatyn, qasıetin biletin, qansha qıynshylyq kórse de muqalmaıtyn, qazaǵynyń jarqyn bolashaǵynyń tolyq derbestigi men shynaıy táýelsizdigi jolyndaǵy aıanbaı kúresken uly tulǵa.
1933 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy, Tarbaǵataı aımaǵy, Maılyjaıyrda dúnıege kelgen. Balalyq bal dáýreni sonaý Altaı taýynyń bókterinde qalyp, ózi ozbyr, óktem saıasattyń sheńgelinen qutylý úshin údere, aýa kóshken elimen Gımalaıdyń kún súıgen jotalaryn qıalap, Pamır taýlaryn basyp, Taklamakan shólin asa qıyndyqpen kezip, Úndistan, Pákistandy panalaı júrip, Túrik eline kelip jetken qazaqtyń biri.
Hasan Oraltaı sanaly túrde jalpytúriktik ıdeıasyn júzege asyrýdy maqsat etti. «Bıik Túrkeli» qoǵamyn uıymdastyryp, Mustafa Shoqaı men Álıhan Bókeıhanulynyń jolyn ustandy. Búkil Qazaqstanda ıdeıasyn jańǵyrtý bylaı tursyn, atyn aıtýǵa qaımyǵatyn birtutas «Alash» ıdeıasyn basty tý etip aldy. Bul ıdeıa, bul maqsat Hasan Oraltaıǵa jaıdan-jaı kele salǵan joq. Ákeniń bergen ulttyq rýhty tárbıesi, basqa elge kelip, óz tegimizdi umytpaıyq, tek qulqynnyń qamyn oılap júre beremiz be dep, sol Túrkıaǵa kelgen 1954 jyldan bastap-aq jan-jaqty baılanystar ornatyp, ózderiniń qazaq ekendikterin umytpaýǵa tyrysyp baqty. Sonyń nátıjesinde az ýaqyt ishinde, araǵa úsh jyl salyp, 1957 jyldyń 9-qyrkúıeginde Izmırde shyǵatyn «Ege Ekspress» gazetinde Izmırlik jýrnalıs Ózdemir Atalan ekeýi «Gımalaı dastany» atty 40 kúnge sozylǵan tizbekti maqalalary shyǵady. Bul maqala – Hasan Oraltaıdyń alǵashqy maqalasy bolatyn. Atalǵan maqalanyń bir bóligi Qazaqstanda belgili túrkolog Fadlı Álıdiń aýdarýymen 1994 jyly «Parasat» jýrnalynda shyqty. Bul maqalada komýnıserge qul bolǵansha, soǵysyp júrip, qasqaıyp óleıik. Bodan bolǵansha, urpaǵymyzdy erkin, azat eteıik degen máselelerge keńinen toqtalǵan. Sonymen birge bosqan eldiń kórgen túrli aýyrtpalyqtaryn túsindire jazady.
«Uly túrikshil aqyn – Maǵjan Jumabaı» atty shynaıy tolǵanys pen namys otynan týyndaǵan kitaby 1965 jyly Izmır qalasynda jaryq kórgen. Munda Maǵjan óleńderine taldaý jasaǵan, baspadan ketken qatelerge, kemshilikterge nazar aýdaryp, naqty faktilermen dáleldegen. Aqynnyń shyǵarmalaryn saralaı kele, óziniń maǵjantanýshy, qazaq ádebıetin zertteýshi ekendigin kórsetken.
«Abylaı» dastany – Túrkistan aımaǵy basylymdary arasynda 1944 jyl Berlınde shyqqan kitap. «Qobyzshy Qorqyt» degen búrkenshik atpen jarıalanǵan bul dastannyń avtory – Májıt Aıtbaı. Tanymy da, taǵylymy da mol tereń tarıhymyzdy tolǵaıtyn osy shyǵarmanyń kitaphanada saqtalyp qalǵan jalǵyz nusqasyn taýyp, kirispe sózin jazyp, 1971 jyly Múnhen qalasynda Hasan Oraltaı qaıta bastyrǵan.
«Alash – Túrkistan túrikteriniń ult-azattyq urany» atty eńbegi 1973 jyly Ystambýlda jaryq kórgen. Onyń túp negizi 1961 jyly «Qazaq túrikteri» degen atpen jarıalanǵan.
«Bostandyq úshin kúrestegi Shyǵys Túrkistan qazaq túrkileri» atty eńbegi 1961 jyly Izmırde, 1976 jyly Ystambýlda baspa betin kórgen.
Q. Jumadildiń «Sońǵy kósh» atty kitabyn túrik tiline aýdaryp, kóptegen tolyqtyrýlar men túsiniktemelerimen 1980 jyly Ystambýlda jarıalaǵan.
Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginiń negizinde aýdarylyp jazylǵan «Qazaqsha-túrikshe sózdigi» latyn álipbıimen 1984 jyly Ystambýl qalasynda baspaǵa daıyndap, jaryqqa shyǵarǵan.
«1986 j. 17-18 jeltoqsandaǵy Qazaqstan oqıǵalary» atty eńbegi 1988 jyly Ystambýlda jaryq kórgen. Avtor jeltoqsanǵa qatysty málimetterdi bir arnaǵa toptastyryp berýdi kózdegen. Hasan Oraltaı qazaq halqynyń orys otarshyldyǵyna qarsy júrgizip kele jatqan azattyq-táýelsizdik jolyndaǵy ǵasyrlardan bergi kúresiniń tarıhı kórinisterine toqtalady. Bul oraıda kóptegen qundy málimetter keltiredi. Sóıtip, Jeltoqsan oqıǵasynyń shyǵý sebepterin áriden túsindirýge tyrysady. Bul baǵytta Ystambýlda shyǵatyn «Túrki álemi boıynsha zertteýler» jýrnalynyń 1987 jylǵy sáýirdegi 47-sanynda H.Oraltaıdyń «Qazaqstan qazaqtardiki» atty kólemdi maqalasy jaryq kórgen. Sonymen birge Amerıka, Fransıa, Japonıa, Germanıa, Anglıa t.b. da búkil álem elderindegi saıasatkerler men demokratıashyldardyń Qazaqstanda bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty oı-pikir, kózqarastaryn jınaqtap 4 tomdyq kitap etip jınastyryp, ony kóbeıtip, búkil dúnıejúzindegi ǵylymı ortalyqtarǵa, baspasóz ortalyqtaryna basshylyq ete otyryp taratqan. Kezinde M.Shahanovqa osy jınaqtalǵan 4 tomdyq kitaptyń bir nusqasyn bergen. Jáne búkil dúnıege Qazaq eliniń Táýelsizdigin «Azattyq» radıosynan alǵash bolyp óz daýysymen jarıalaǵan da Hasan Oraltaı edi. Osyndaı eńbekterin kózi tirisinde Qazaq eli baǵalap, Qazaqstan Jýrnalısıka akademıasynyń eń mártebeli jalpyulttyq «Altyn Samuryq» syılyǵynyń ıegeri atanyp edi.
Otanshyldyq, Túrikshildik, Alashshyldyq ıdeıalaryna túrli qarsylyq, qıynshylyqtarǵa qaramastan Hasan Oraltaı óziniń ultyna degen qyzmetin bir sát te toqtatqan emes. Shet elderde «Qazaq túrikteri» degen taqyrypta túrli maqalalar, kitaptar shyǵaryp, alǵash qalam terbegen azamat. 1973 jylǵa deıin Batysta «Alash» týraly málimet joqtyń qasy bolatyn. Bul taqyrypta Ahmet Zákı Ýálıdı Toǵannyń kitaptary men Mustafa Shoqaıdyń keıbir maqalalarynda qysqasha sóz boldy. Al, Qazaqstannan málimet alý múmkin emes jaǵdaıda erlik kórsetip, «Alash», «Alashorda» týraly sóz aıtý, kitap shyǵarý qyrýar eńbekti talap etti. Soǵan qaramastan Hasan Oraltaı 1973 jyly Ystambul qalasynda «Alash – Túrkistan túrikteriniń ult-azattyq urany» atty kitabyn shyǵardy. Atalǵan kitapta «Alash» degen ataýdyń tarıhy men maǵynasyn, Alash partıasy men Alashorda úkimeti týraly málimet berdi.
Bar ǵumyryn qazaqtyń azattyǵyna arnaǵan, ómiri «Elim-aılap ótken» Hasan Oraltaı aǵamyzdyń ómirden qaıtqanyna da 6 jyldyń júzi boldy. 2016 jyl sáýir aıynyń 14-juldyzynda Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdanynda marqumǵa arnap as berilip, konferensıa uıymdastyrylady jáne arnaýly bir kóshege esimi beriledi.
Ábilbashar İlıasuly
