Tárbıe men tek ejelden egiz uǵym. Tek bar jerde tárbıe bar da,tárbıe bar jerde tek bar. Óıtetini,tek–tirshiliktiń tiregi, jasaýshysy, jalǵastyrýshysy jáne tirshiliktiń alýan túrliligin saqtap qalýshy, oǵan ózindik ómir sılaýshy. Jerde jorǵalaǵan jándik, qarymdy Haıýanattan tartyp,aspanda samǵaǵan qusqa deıin, kúlli tirshilik ıesi qashanda óz tegine tartpaı qalmaıdy. Eshqashan da ekinshi bir tekke ózgermeıdi, ózgerýi de múmkin emes. Bul tirshilik zańy. Jaratýshynyń kúshi. mysaly: Týystyq jaǵynan qaraılas keletin, sýda tirshilik etetin,balyq pen baqany alsańyz, balyqtan balyq týady da, balyq bolyp ómir súredi. Balyqtan baqa týmaıdy, sol tárizdi baqa eshqashan da balyq bola almaıdy.
Jer sharynda tirshilik etetin kúlli tirshilik ıesiniń óz teginen kelgen urpaq jalǵastyrý,ony baýlyp ósirý, ózindik tárbıe tásili bolady. Ol tuqym qýalaý jolymen urpaqtan urpaqqa máńgi jalǵasady. Qazaqtyń: ‹‹Qus uıadan neni kórse, ushqanda sony alady›› deıtin tárbıe týraly maqaly da tek pen tárbıeniń qatysynan týǵany anyq. Endi osy týraly ózim kórgen birer jáıdi aıtaıyn: Otbasymda keı kezderi taýyq baǵatyn ádetim bolýshy edi. Osy ádetim boıynsha, mekıenderge jumyrtqa bastyrdym. Mekıen baıqus tap jylymaı, keıde tipti nár tatpaı jumyrtqalardy baýyrna basty. Jem, sý bergeli barsań, jumyrtqa kúıindegi jatqan bolashaq balapandarynan qyzǵanyp, qyzǵyyshtaı qorıdy. qaýyrsyndaryn kúrbıtip, adamǵa aıbar shegedi. Sodan ýaǵy jetyp, balapandaryn bir-birlep shyǵara bastady. aıaqtanǵan soń, syrtqa da shyǵyp jem tere bastady. Endi balapandaryn qalaı baýlyp-tárbıeleıdi eken dep,baqylaý júrgize bastadym. Mekıen taýyq tynbaı jer tarpyp,tapqan jemderin ózi jemeı, balapandaryna shuqyp kórsetip, aldyna tastaıdy. Jemdi qalaı shuqyp jeýdi úıretedi. Sosyn tiri qurtty qaıter eken dep,aldyna tastadym. Balapandar alǵashynda oǵan úrke qarady, ózdiginen shoqymady. Buny kórgen ana baıqus,tarpa bassalyp, ary shoqyp, beri shoqyp qurttyń boıynan jan ketti-aý degende baryp balapandarynyń aldyna tastady. Balapandary birinen soń,biri alyp qashyp, eń sońinda áldirek bireýi qylǵı saldy.
Al qarylǵash adamǵa óte jaqyn jyl qusy ǵoı. Qaharly qys ótip mamyra jaı kóktem kelisimen mekenderine qaıta oralyp,tirshilik qamdaryna kóshedi. Ol ylǵı adam otyrǵan úı arqalyqtaryna tumsyǵymen tistep tasyǵan balshyq, qyl-qybyr, qum qıyrshyqtaryn aralastyryp, beıne qurlysshylardyń kesek qalaǵannyndaı etip, ózara qısyndastyryp, qıystyryp, belgili geometyrıalyq pishinge ıe uıa salyp jumyrtqa basady. Balapan shyǵaryp baýlıdy. Uıany ylǵı da bıik jerge salatyndyǵynan bolar,basqa qustarǵa uqsamaıtyn bir ereksheligi,balapandary qanattana, jetile bastaǵanda-aq, jylqynyń jal-quıryq qyldarymen aıaqtarynan qosaqtap, matap tastaıdy. Bul onyń balapandarynyń bıikten qulap túspeýi úshin jasalǵan shara–tarbıesi. Osy tárbıege balapan qus shartsyz boısynady. Mine bul osy taýyqtyń, nemese qarylǵashtyń oılap tapqan urpaq ósirý, baýlyý amaly emes,taýyq taýyq bolǵaly, qarylǵash qarylǵash bolǵaly, tekten qalypǵasyp kelejatqan ómir súrý joly,tirshilik tásili. Osy arqyly tabıǵat dúnıesindegi tirshiliktiń ómir súrý, jalǵasý qaǵıdasy barlyqqa kelgen. Eger bul qaǵıda buzylsa, toqtasa, onda tirshilikte toqtaıtyn edi. Mine budan árqandaı tárbıeniń bastaý kózi–tek deıtin uǵym týady.Olaı bolsa,tek degenimiz ne,onyń tárbıemen qandaı qatysy bar?
Tek–bıologıalyq tilmen aıtqanda,tutas tirshilik dúnıesiniń arǵy ata-babalarynan urpaqtaryna tuqym qýalaý arqyly jalǵasyp kele jatqan gen jalǵastyǵy. Al gen–tuqym qýalaıtyn zat. Ol ózgermeıdi, ózgeriske ushyramaıdy.
Ár qandaı tárbıede tek uǵymy qamtylyp jatady.Tek arqyly kelgen tárbıeniń ornyn basqa tárbıeler esh ýaqytta basa almaıdy, basýy da múmkin emes. Sondyqtan tektik qasıet ulttyq qasıetpen birge órilip, birimen-biri tamyrlanyp,taǵdyrlasyp jatady. Bizdiń qazaq tekke,tek arqyly tárbıeleýge áý bastan-aq mán bergen. Mysaly: Jeti ataǵa tolmaı qyz alyspaý,tegi jaqsy jerden kelin túsirý.t.b. Sondaı-aq tektiń,tektegi tárbıeniń ǵylymı mánin tanyp,ony turmys-tirshilik, salt-sana, ádet-ǵuryp, qysqasy tutas rýhanı qundylyqtarynyń bárine et pen terideı sińire bilgen. Endi osy oıymyzǵa kóshelik:
Qazaq halqy ejelden kóshpeli malsharýashylyǵymen shuǵyldanǵan, kún kórisiniń mańyzdy tiregi tórt túlikti negiz etken ult. Baıqasańyz, osyndaǵy tórt túliktiń atalyq-ananlyǵyn tańdaý barysy da, tekti shyǵar túıin etken. Tegi jaqsy asyl tuqymdardy atalyq-analyqqa tańdaıdy. «Pálen baıdyń jylqysynyń tuqymy jaqsy edi. Shetinen jorǵa, júırik shyǵatyn, solardan aıǵyr salsaq» -dep maldyń tegin tanıtyn júırik synshylar aıtyp jatady. Rasynda, sol tuqymnan kileń jorǵa, júırik shyǵady. Maldyń tegin bir kórip-aq tanıdy.
Qazaqtyń uly oıshyl aqyny Abaıdyń:
Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń,
Óleńmen jer qoınyna kirer deneń, - dep jyrlaǵannyndaı qazaq saltynda adamnyń tutas ǵumyry óleń-jyrsyz,toı-tamashasyz esh ýaqytta ótpegen. Al endi osy kól-kósir oıyn-kúlki, án-jyr ásheıin ýaqyt ótkizip,boı jazyp,sán-saltanat qurý úshin bolǵan ba? Múlde olaı emes. Bajaılap baıqap,oı kózimen qarasańyz,onyń arǵy jaǵynda óte mol taǵylym-tárbıe,bilim,rýhanı dúnıesi jatqandyǵyn kóresiz. Osyǵan qarap,qazaqtaǵy bala tárbıesi tek bala alǵashqy dúnıe esigin ashqandaǵy shildeqanadan, shildeqana toıynan bastalǵan eken dep,jańsaq túsinip qalýyńyz da ǵajap emes. Tárbıeniń odan da ary jatqandyǵyn,tipti ana qursaǵyndaǵy kezden bastalǵandyǵyn myna bir jáıdan anyq baıqaısyz. Qazaq halqynda kindik shesheniń bala tárbıesindegi oryny erekshe qadyrly bolǵan. Óıtkeni, ol balanyń óz týǵan anansynan keıingi ardaqtap qurmetpen qaraıtuǵyn ekinshi anasy. Kelinniń boıyna alǵash bala bitip,‹‹aq alǵysty ›› jerik bolyp júrgen kezinen bastap, kóregendi eneleri balaǵa kindik shesheni izdep, ishteı tańdaı bastaıdy. Ol aralyqta ‹‹men kindik sheshe bólamin››deýshilerdiń aıaǵy úzilmeıdi. Solardyń arasynan ónegeli eneleri ‹‹óı,ana bálensheniń minezi bıazy,ózi únemi jaıdari júredi, túgensheniń ózi ónerli,qoly isker,ashyq››-dep olardyń jaqsy qasıetteryn jınaqtaı kele bireýin ‹‹kindik sheshe etip tańdaıdy. Osy bastan bastap kindik sheshe bolǵan adam aıaǵy aýyr bolashaq anaǵa boıyn kútýdi, júrip-turýdy,qalaı tamaqtanýdy úıretip, ishtegi jatqan sharanaǵa qamqorlyq pen tárbıeni áýel bastan bastaıdy. Arasynda úıdiń tirligine de,kelip-ketip,qaraılasyp turǵan. Osyndaı jaqyn aralastyqtan olar kelinniń bosanatyn aı-kúnine deıin bilgen. Al endi qazaq:‹‹bala kindik sheshege tartpaı týmaıdi››dep beker aıtpaǵan, óıtkeni jańadan shyr etip,jaryq dúnıe esigin ashqan balanyń tiri tánin qolmen ustap turyp,kindigin kesý arqyly,ár bir adamnyń boıynda bolatyn tabıǵı vıros pen adam boıyndaǵy qasıetter belgili mólsherde balaǵa beriledi. Bala denesi de birden qabyldaıdy ony. Sondyqtan da balanyń áke-sheshesine,ata-ájesine tartpaǵan keıbir minezi mindetti túrde kindik sheshege tartady. Kindik shesheni ardaqtap-qadyrleıtyn de,oǵan úlken mán beretini de sondyqtan. İshtegi balanyń kindik sheshege tartatyny týraly, bul oıdy nylqy aýdany mys aýyly emhanasynan zeınetke shyqqan qazaq emshiliginiń maıtalman mamany Álesh Sabytaqynuly ‹‹Tal besik týraly tolǵanys››degen maqalasynda da, ǵylymı jaqtan jeterlik mólsherde dáláldegen bolatyn. Qazaqtaǵy kindik sheshe týraly qalyptasqan bul uǵym, qazirgi medısına ǵylymyndaǵy balany ishten bastap tárbıeleý degen ǵylmı qaǵıdamen qalytqysyz sabaqtasady. Óıtkeni mamandardyń dáleldeýinshe: Bala boıǵa bitpes buryn bolashaq ata-ana keminde úsh aı kóleminde psıhologıalyq–fızologıalyq turǵydan úlken daıyndyqtan ótýi kerek dep qaraıdy. Sebebi: Sábı ishte jatqan besinshi aıynan bastap,aınalasyndaǵylardyń bárin seze bastaıdy. Sheshesiniń ne ákesiniń daýystaryn estıdi. Aınalasyndaǵy bolyp jatqan qubylystardy sezedi. Ana bolǵan adam mine osy kezden bastap, óziniń psıhologıalyq kúıin meńgerip,ashýlanbaı,sabyrsyzdyqqa boı aldyrmaı,kisi aıaǵy kóp júretin,atmósperasi aýyr, únemi aıǵaı-shý bolyp jatatyn jerlerden aýlaq bolyp, ǵylymı horektenyp, janǵa jaıly tynysh, kórkem ortada seıildep-serýen tursa, kitap oqyp, «qulaqtan kirip,boıdy alar» ásem án men tátti kúıden lazzattansa,bul ishtegi balanyń da rýhanı dúnıesine áser etedi, dep qaraıdy. Mine munyń ózi balany ishten bastap tárbıeleýge jatady. Qazaqtaǵy osyndaı tárbıe men taǵylym balanyń ósip-jetilý,eseıý barysyna tutastaı sińirledi. Joǵarydaǵy aıtylǵan ‹‹kindyk sheshe›› uǵymy osyny kórsetedi.
Adam ómirindegi irili-usaqtyly osynaý kóp toı-tamashalardy,yrym-jyrymdardy aıtpaı-aq,myna bir jaıdi, zerdeleı oılańyz,osynyń ózinde qanshalyq tárbıe kózderi,tárbıe bastaýy jatyr?
Qazaqtyń quda túsý,kelin túsirý,qyz uzatý barysy,toılarynyń bárinde de úlken ulaǵattylyq,ǵylymılyq,tárbıe jatyr. Burynǵy ata-babalarymyz uly erjetip,kelin túsirerde,ne qyzy boı jetip,uzatylarda bolsyn , quda jaqtyń tegi qandaı adamdar eken,teginen qandaı ulaǵatty adamdar shyqqan eken? degen sıaqty túrli qarsy jaqtyń(qudanyń)tegin tektegen,ony arydan tekserip,anyqtaǵan,biletinderden surap uqqan, áste tegin bilmeı,kelin túsirmegen,qyz uzatpaǵan.‹‹Aıaǵyn kór de,asyn ish,sheshesin kórde qyzyn al››degen maqal osy tekti tekteýden qalǵan. Bunyń da ózindik tárbıelik,ǵylymı negizi bar. Tekti jerden kelin túsirse,sol kelin otbasyna ǵana emes,tutas aýyl-aımaq qa úlgi-ónege,kishilik,kisilik tanytyp,olardy bereke-birlikke uıymdastyrady.Ol aýylǵa ketpeıtin yrys,baq-dáýlet qonady dep qaraǵan.Al osyndaı ınabatty áıelden sapaly,kóregendi,bilimdi,tárbıeli urpaq tarap,aýyl-aımaqqa uıtqy,bereke bolady dep qaraǵan. Óıtkeni áıel–últtiń bolashaǵy,tárbıe tal besikten bastalady. Osyndaı tamasha saltymyzdyń úlgisi retinde, keshegi sharapatty Qyzaı ana, Abaq ana,Ulpan,Zere,Uljan syndy tekti de tárbıeli,kósheli de,kóregen,tutas eldikti saqtap abzal analarymyzdyń aty qaldy.
Tekten kelgen tarbıe–qazaqtyń tutas rýhanı ómirine tereń sińgen,munyń kólemi kól-kósir. Ákeniń ulǵa,shesheniń qyzǵa degen tárbıesi,úlgi-ónegesi–tútas kún kórýdiń,tirshiliktiń ár bir býyndaryna deıin tamyr tartqan.‹‹áke kórgen oq jonar,sheshe kórgen ton pisher» dep,tanyǵan halqymyz mal sharýashylyq ómirindegi úzilissiz,aýyr,japaly tirlikten qoldary bosaı qalǵan sátte:balalarina ertegi,qısa,ańyz,shejire,jyr-taqpaqtardy,qysqasy,aýyz ádebıetindik mol muralardy maıyn tamyza aıtyp,qulaq quryshyn qandyra tárbıelegen. Bunyń ózin sol kezdegi‹‹keshki mektep›› desek aǵat ketip ,artyq aıtqan bolmaımyz. Al endi úıge kelgen qonaqty qudaıyndaı kútý,asty-ústine túsip báıek bolý,kelgen qonaqtan qonaq kádesin suraý deıtin basqalarǵa uqsamaıtyn tamasha saltymyz,mádenıetimiz bar.Mine bul da urpaq úshin mol úlgi-ónege,óner-bylym. Óıtkeni olar aıtqan ertegi,epos,sheshendik shertpeler men án-kúılerdi tyńdap jattap ósken. Odan qonaqtyń tek sóz ónerindegi qasıetyn ǵana emes,onyń kisilik qasıetterin,adamı bolmystaryn ónege etken,odan qonaq kútý mádenıetimizdi tanyǵan. Al kúndelikti tynymsyz tirligimizde ‹‹balany jastan,áıeldi bastan››dep,ákesi ulyn,sheshesi qyzyn qasynan tastamaı,semıa sharýasyna aralastyryp,ózi úlgi kórsetip baýlyǵan,qyzyna adeptilikpen,ınabattylyqqa,qyryq úıden tıymǵa boıyn úırete júrip,otbasy turmysynyń ár túrli qyryn tanytsa,al ulyn at jalyn tartyp miner shaqta,qasynan eki eli aıyrmaı el kórsetip,jer tanytyp,jaqsy-jamandy kórsetip,daýǵa da,jaýǵa da sala júrip,eldik qasıetterdy tanytyp,segiz qyrly,bir syrly,er júrek,namysty bolýǵa kisilik qasıetterge tárbıelegen. Osyndaı tárbıe sol kezdegi tarıhı jaǵdaıdan,ómirden týǵany aqıqat!
Mine osyndaı qunarly topyraq pen mádenıetti ortadan Ál-Farabıdeı ǵullama ǵalymdarymyz, Abaıdaı uly oıshyl, aqynymyz, Abylaıdaı qaısar hanymyz, Qabanbaı, Bógenbaı, Jánibek, Raıynbek sıaqty myńdaǵan batyrlarymyz, Maıqy, Ketbuǵa, Jırenshe deı júzdegen sheshenderimiz,sharapatty da,kıeli asyl analarymyz dúnıege kelgen. Osyndaı alyptardy týǵyzǵan kúsh– tekten kelgen tárbıe emegen de ne edi?!
Qazaq handyǵyna zer salsańyz da, handyq taqqa kez-kelgen adam otyra bermegen. Iá ol han tuqymynan muragerlik jólmen,ıá tekti jerden tutas el bolyp ony moıyndap, aq kiıgizge otyrǵyzyp( Ospan batyr sıaqty),handyq taqqa ákelgen.Mysaly: Úsh júzdiń basyn biriktirip,qazaq elyn‹‹aqtaban shubyryndy,alqakol sulamadan››aman-esen alyp qalǵan, sóıtip qazaq–qalmaq soǵysynda túbesili jeńiske qol jetkizgen Abylaı hannyń arǵy ata-babalary kúlli dúnıeni dúr silkindirgen Shyńǵysqan urpaqtary.
Endi qazaqtyń ulttyq oıyndary, yrymdary men tıymdaryna kelsek,bunyń da arǵy jaǵynda kemel bilim-tárbıe kózderi saırap jatyr.Mysaly: At ústi oıyndyry sanalatyn at báıge, kókbar,teńge ilý syndy oıyndary adamdy erjúrektilk ke,eptilik ke, toǵyzqumalaq , doıby syndy oıyndar adamnyń oı-óresin,oılaý ádisin jetildirýge, túrli asyq oıyndary men dildekesh, jarmaq tebý, shańǵy,kóńkı tebý syndy oıindar eptilik ke, qaǵylezdyk ke,mergendik ke,san úırenýge baýlysa, endi bir jaǵynan dene shynyqtyrýǵa járdemdesip,‹‹bir tal oqpen eki qoıandy atý››maqsatyna da jetken.
Al yrymdarymyz ben tıymdarymyz balalardy ‹‹jaman boladi››degen sózben kúlli jamandyq ataýlydan tıyp,adamgershilik ke,aqylaq qa, móral tazalyǵyna jetekteýde tanymdyq, taǵylymdyq ról atqarǵan. Mysaly: Kók shópti julma, kisige pyshaq oqtama, jaǵyńdy taıanba, sýǵa,otqa sıme,úıge qarsy at qoıma(shappa) t.b. Mine osyndaı tekten kelgen ushan –teńiz baılyǵymyz,tárbıe bastaýymyz eske tússe bolǵany búgingi tarıhy men tegin bilmeıtin teksiz,tamyrsyz,rýhanı múgedek halge kiriptar bolǵan ishinara jastarymyz eriksiz eske túsedi. Olardyń basyndaǵy háldi kórip,ult taǵdyrynan,bolashaǵynan alańdamaı tura almaısyń. Olardy osyndaı taǵdyrsyz,tamyrsyz kúıge túsirgen qandaı kúsh, qandaı sebep dep,kúızelesiń?!
Bajaılap baqsaq, bunyńda kóp jaqtyly sebepteri bar.Menińshe,eń basty sebep:tekten,otbasynan kelgen tárbıeniń jetersizdiginen,jetesizdiginen dep qaraımyn. Óıtetini ‹‹qus uıadan neni kórse,ushqanda sony alady›› demekshi ár qandaı bilim-tárbıe otbasynan,tal besikten,ana áldıinen bastalatyndyǵyn uly oıshyldarymyz,ǵulamalarymyz aıtyp ta,jazyp ta júr. Degenmen, tárbıe týraly uly oıshylymyz Abaıdan asyp,eshkim aıta alǵan joq-aý deımin. Abaı:‹‹adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy. Estip,kórip,tatyp eskerse,jaqsy men jamandy tanıdy daǵy sondaıdan estigeni,kórgeni kóp adam bilimdi bóladi››deıdi. Taǵy bir sozynde:‹‹ǵylym-bilimdi áýeli bala ózi izdep tappaıdy. Basynda zorlyqpen ıakı aldaýmen úıir qylý kerek.Úırene kele ózi izdengendeı bolǵansha,bir bala ǵylym-bilimdi qashan mahabbatpen kórer bolsa,sonda ǵana onyń aty adam bóladi››deıdi.Al, belgili qazaqystan ǵalymy Ǵalıa Abylbakeva:‹‹zamanǵa saı otbasynda bala tárbıeleý–asa úlken jaýapkershylyk pen bilimdi talap etedi» deıdi.Osyǵan qaraǵanda,tegimizden kelip,qan tamyrymyzǵa taraǵan bilim-tárbıemizden qazirgi kúnde qapyda kóz jazyp qaldyq. Balamen birge ózimizdi tárbıeleýge,kóp bilim ıeleýge qulyqsyzbyz.Óıtkeni bizde arnaýly ‹‹otbasy tárbıesi››deıtin júıeli ǵylymı bilim qalyptasa qoımaǵan, basqa turmys-salttyq bilimderimen aralasyp júr. Sodan qoǵam damydy,zaman ózgerdi. Mynaý ǵylym-mádenıeti damyǵan 21- ǵasyrda,adamdardyń sanasy da eskiliktiń kóleńkesinde qalyp qalmaýy kerek dep,bizden ozyq ózge mádenıetti elderdiń qataryna qosylýǵa túrli jaqtardan kúıimiz kelmegendikten,olardyń tozyq dúnıesinesine talǵaýsyz,kózsizdikpen elikteımiz. Óz mádenıetiniń,tiliniń,dinniń ýyzyna jarymaǵan urpaqtyń basqalardyń mádenıetin,tilin,dilin bilip qaryq qylmaıtyndyǵyn tanymaımyz. Kórip tursaq ta,bilip tursaqta odan taısaqtaımyz. Aınalamyzǵa,alysqa nazar salsaq,bizden basqa órkenıetti elder múlde olaı istemegen.
Ata-baba dástúrin qandaı zamanda ómir súrse de buljytpaı saqtaýǵa tyrysatyn ulttardyń biri japon ulty. Ǵylymy men tehıkasy qaryshtap damyp,kez-kelgenniń aqyl-oıy jetpes ǵajaıyp tehnologıalardy óndiriske engizip,sonyń arqasynda ekonomıkasimen ózge elderden ozyq turǵan japondardyń adam tárbıeleýge degen yntasy ózgelerden ózgeshe. Balanyń erjetkenshe rýhanı tolysýy úshin ǵuryptary kunshyǵys hramdarynda kúni búginge sheıin buljytpaı oryndalady eken. Er bala beske, qyz bala jetige tolǵanda ata-anasy oǵan arnaıy kımónó kıgizip,hramǵa aparyp, balanyń aman-saýlyǵy úshin rásimder jasalady. Osy sharaǵa arnaıy ulttyq taǵamdar ázirlenedi. Bala erjetip,21 ge tolǵanda,arnaıy kımónó kıip,hramǵa barady.Úlken ómirge qadam basýy osy kezden bastalady. Bul eń áldimen ata-baba dinin júregine uıalatyp,boıyna sińirýmen baılanysty. Er ne qyz balalardyń oınaıtyn oıynshyqtaryna deıin ulttyq naqyshta jasalǵan. Oıyn arqyly japon balasy er babanyń erligin túsinip, dana ájeniń sheberligin tanıdy. Mysaly: ‹‹karýta tórı››degen oıyndy kishkene baladan bastap,eresek adamdarǵa deıin oınaıdy. Ol, ásheıin ýaqyt ótkizip,ermek úshin emes, eliniń keshesin sanasyna sińirýge arnalǵan. Bul oıyndy oınaý úshin baıyrǵy ádebıetten 100 jyr bilý kerek. Bul 100 aqnnyń óleńin jatqa aıtýmen birdeı degen sóz. fenomendy mı qabylıety osylaı damıdy. Sonda tárbıedegi kunshyǵys elimen bizdiń uqsastyq jerimiz: ótbasi tárbıesine mán berip,er balany el qorǵany,qyz balaǵa keleshek otbasynyń uıtqysy bolýǵa baýlý. Bajaılap qarasaq,ata-babalarymyzdan búginge mura bop qalǵan taǵylym-tárbıemiz,tutas rýhanı qundylyqtarymyz,bolmysymyz damyǵan ózge elderden asyp túspese,kem qalmaıdy eken.Onda másele nede túr? ‹‹Ózi bolǵan qyz tórkinin tanymaıdy ››degendeı,búgingi ishinara otbasylarymyz qazirgi zamannyń talaby men úrdisimen júremiz dep,sol asyl muralarymyzdyń qunyn tanymaı,baǵasyn kemitip alǵanymyzda,sony urpaqtarǵa kóneniń kózindeı etip,qaımaǵyn buzbaı jalǵastyra almaǵanmyzda. Urpaq júregi sonymen tolyq sýsyndap,tolyq qandy azamat bolyp óspegendiginde. Bul kúımizge urpaq kináli, urpaqtyń enshisindegi sharýa emes. Óıtkeni olar balapan jas shybyq. Qalaı ıip ne jasaımyn deseń, soǵan keledi. Másele ony qalaı tanyp,qalaı mápelep,tárbıelep ósirip, durys baǵdar, dańǵyl jol kórsetýde tur. Bul týraly ár kim óz oıyndaǵysyn,kozqarasyn aıtatyn bolýy múmkin. Al, óz oıimsha: Ár bir otbasy tegimizden jalǵasyp búgin ge jetken,arada úzilip qalǵan sol asyl qundylyqtarymyzdy tereń tanyp,sonymen urpaqtaryn sýsyndatyp,ony júreginiń tórinen oryn aldyryp,sony kúndelikti turmys daǵdysyna aınaldyryp ósse dep qaraımyn. Bul degendik,tek, tektik bilimderdi aınalsoqtap,qazirgi kúnniń ozyq mádenıetinen,ǵylymynan kende qalsyn degendik emes. Aldimen óz teginen qalǵan bilimder júregine tereń tamyr tartyp,onan soń,qazirgi ǵylym-mádenıetpen qanattansa degendik qana. Sonda ǵana biz, eń aldymen ózimizdi,onan soń ózgeni bilip tórt qubylamyz teń bolar edi! Bul bizdiń aldymyz ǵa ,urpaqtarymyz aldyna da qoıylǵan ortaq zaman talaby.
Endi arada úzilis jasaǵan sol tektik qasıetterymyzdy qalaı túgendep jalǵap-jasaımyz degen ortaq suraq tur,oılandyratyn. Endi osyǵan óz oıymsha toqtalýdy jón sanadym. Qazirgi otbasynda bala úshin,bala tárbıesi úshin qoldanysqa túser zattar,shart-jaǵdaılar tolyq jáne kemeldi. Sony balaǵa kerekti rýhanı baılyqqa aınaldyrýymyz jetersiz. Sony balanyń ósip-jetilýi úshin mol rýhanı baılyqqa jetkizip qalmastan,myna jaqtardan balany jetektep jebese bolarma eken deımin
1. Ár qandaı otbasynda balaǵa kerekti mol kitap qory bolýy kerek.
Eń aldimen ata-analarymyz ózi úlgi bolyp kitap satyp alyp,oqyp,kitapqa balanyń oıyn buryp,aýyzdandyrý,qandaı kitapti qalaı oqýǵa jeteleý,jebeý,ony ár ýaqyt qadaǵalap baıqap,synap otyrý kerek. Óıtkeni, qazir bizde balaǵa kerekti zattyq jaqtar eń áldimen jasalyp,balany úlpildetkenimiz sonshalyq,onyń talabynyń qate-durysyna qaramaı,kózdi jumyp tabanda oryndaı salamyz. Keıingi bolashaǵy jóninde oılanbaımyz. Eldiń balasynan qaı jeri kem dep, sholaq oılap short kesemiz. Kóbinde,balaǵa kerekti zattyq jaqtar oryndalyp jatady da,rýhanı suranys at-aıaqsyz qalady. Sondyqtan balaǵa eń kerekti nárse,zattyq turmys bolyp sanalmastan,rýhanı turmys,rýhanı baılyq aýadaı qajet. Mine osyǵan alyp keler kúsh menińshe,kitapta jatyr. Olaıy, kitap–adam aqyl-oıynyń,biliminiń jaýhary,toptalýy. Adam ózine kerektiniń basym kóbin kitapti oqýdan alady. Kitap–ótken men búgindi,bolashaqty jalǵaıtyn asyl da altyn kópir. Munda oqıtyn kitapti tańdap alýdyń ózi úlken ǵylym. Menińshe balaniń ósip-jetilýine, dúnıeni turmysty tanýyna qaraı,taıazdan tereńge, aldimen ertegilerden, qıal-ǵaqaıyptardan bastap,onan soń óleńderden,óte-móte Abaı óleńderi men qara sózderin,‹‹Abaı››,‹‹Abaı joly››nan bastap,keńeıte bersek, bala Abaıdyń, Muqaǵalıdyń óleńderin,Abaı qara sózderin jattap ósse,máni men mańyzy tipten artar edi. Bala soǵan qarap,oıy men boıyn túzeıtin edi.
2. Otbasymyzdaǵy qazirgi zamanǵy ozyq elektir aspaptarynan ónimdi, kerekti paıdalansaq. Olaıy, qazirgi otbasyndaǵy teleýızor,kompıtor,túrli kúı sandyqtar talǵap,tańdap,kerekti jerinen paıdalansa,bul bala tárbıesimen onyń ósip-jetilýi úshin,mol rýhanı azyq. Buny da otbasyndaǵylar qadaǵalap,jaramdy jaramdy ,ózine kerekti jerin qabyldaýǵa ózi úlgi bolyp nasıhattaý kerek.Talǵamsyz qabyldasa,odan oryny tolmas úlken zardaptar týdyryp,ata-anasyna ókinish arqalatyp,qoǵamdyq zardap týdyrady.
3. Balaǵa múmkindiginshe ulttyq kıimderdi barlyq ýaqyttarda bolmasa da tym quryǵanda mereke-meıram,toı-toptarda kıip júrse, ulttyq oıyndarǵa ,jalpy ulttyq qundylyqtarǵa boıyn úıretip,jigerin ushtap ósse,balanyń óz ultyna degen maqtanysh sezimi,jaýapkershilik sezimi alǵashy qadamda ornaı bastaıtyn edi. Menińshe bolǵanda, qazaqtyń ulttyq oıyndarymyzdan qazirgi kúnge jaraıtyn bireýin tańdap alyp,balaǵa eń aldimen ata-anasy úıde,olarmen birge Japondarsha birge qosylyp oınasa,onan soń iriktep,mektep tárbıesine ony sińirse,ony ádetke, daǵdyǵa aınaldyrsa,onyń bala tárbıesindegi ónimi joǵary bolatyn edi. Qysqasy,ata-ana bolǵan adam balany mektepke mol daıyndyqpen,zor jaýapkershilikpen aparýy,beıne eshteńe jazylmaǵan aq qaǵaz kúıinde asyǵys-úsigis aparmaýy,óz shamasynyń kelgeninshe órnegin qaldyryp,tańbasyn basýy kerek.
Túgel sózimizdiń túıini:tegimizdi,tegimizden týyndaıtyn asylymyzdy arymyzdaı ardaqtap,ony keleshek urpaqtyń sanasyna shegelep,kádesine jaratyp,sol arqyly ulttyq bitim-bolmysymyzdy sapalandyrý úshin at salysýymyz tiıis!
Shólenbat Jarasbekuly
A. Baıtursynuly jazýynan aýdaryp usynǵan Shaıahmet QALI.
