Olar on bir edi. Álaıdar, Álıhan, Áıtbek, Baqyt, Saǵat, Jaken, Qydyrbek, Esken, Manash, Málik bular shesheleriniń arqasynda eseeıgender. Naǵyz jetim, balaǵynan bıti tógilip tur deıtin tul jetim Orazbek pen Qadyrdy úshinshi klasqa kóshkende Lenger qalasyna jetim balalar úıine alyp ketken-di. Soǵys zardabyn býyny qatpaı tartqan balalar, qansha ash qursaq bolyp júrse de, qazanda qalǵan sorpamen toıattap, kalsıli sorpa súıekke daryp qabyrǵaly, jilikti, boıshań, atqa emin erkin minetin bolyp jetilgen. Sýyq kúz túskenge deıin jalań aıaq júrgendikten be, aıaqtary kús-kús bolyp tilinip, kópke sheıin aıaq kıim kıe almaı, kıse aqsańdap «aıaǵyńdy etigiń qyssa, dúnıeniń keńdiginen ne paıda» degen atalar sózin eske túsiretin. Soǵystan aman esen jaraly bolyp oralǵan aǵalarynyń 41-42 razmerli etikterin kıip bir jyrǵap qalatyn. Onbirinshi - Baǵys áke sheshesi, aǵa jeńgesi bar baqýatty kisiniń balasy. Baǵys jeńgesin «jeńge» dep atamaı ákesiniń atymen «Qystaýbaıdyń qyzy» dep ataıtyn. Sonysynan ba qaınysyn óte jaqsy kórip «tórejan» dep syılap, aıtqanyn eki etpeıtin. Túngi beıýaqytta kelse de «qaınym keldi» dep tamaǵyn jylytyp bergende kúıeýi qansha urysyp, burqyldasa da sol ádetinen taımaı jetpis jasynda qımaı qoshtasyp óz qolynan shyǵaryp saldy. Ákesi kezinde Qarakesek-Mádımen joldas bolyp «Mádıdi qashpaq boldy» dep atqan úsh mılısıany atyp óltirip Mádıdiń súıegin taýǵa, bes alty kún jasyryp Qarqaraly qorymyna arýlap kómgen úsh úzeńgilestiń biri bolǵan jankeshti. «Jumys armıasynan qashty» dep qýdalanyp, Shaıan aýylynyń túrmesiniń dámin de tatqan adam.
1952 jyldyń basynda Shaıan aýylynda uzyndyǵy 80 metrlik, eni 16 metrlik jańa klýbtyń irgesi qalanyp qabyrǵasy kóterildi. 30 myńnan asa halqy bar eldi mekenge úlken qýanysh ákeleri haq. 1953 jyldyń 7 qarasha revolúsıasynyń merekesine qarsy tóbesin jaýyp, ishki qara sylaqtaryn bitirtip beremiz degen ýádesinde aýdan basshylary turdy. İshine tas qalanǵan (kontromarka) 7-8 peshti de sýyq túskenshe salynyp iske qosyldy. Balalardyń qyzyǵy keshki úsh mezgil kıno kósetýdi bastap ketti. Jańa klýbta kıno kórsetý tabystyń kózine aınalǵaly tur. Buryn 1880 jyldyń basynda salynǵan meshit-medreseniń 1000 adamdyq namaz oqıtyn bólmesinde kıno kórsetilip, konsert qoıylatyn. Akýstıkasyn zerttegen mamandar syryn asha almady. Azan shaqyratyn bıiktiginen kúmbirlegen áýezdi qońyr daýys búkil Shaıan aýylyn shyrt uıqydan oıatyp, alty qyrdan asyp estiletin. Sahnada shyrqalǵan ánge mıkrofonnyń qajeti joq, kimniń daýysy ekenin dalada júrip anyqtaýǵa bolatyn. Endi ol zal-bólme tyń, tyńaıǵan jerdiń, jańa astyǵyn qabyldaýǵa jóndeý jumystaryna daıyndyq kirisedi.
Mamyr aıynan bastap jańa klýbtyń aınalasy tazartylyp, afıshalar jańartylyp, kınonyń attary sýrettermen bezendirilip, kóz tarta qyzyqtratyn boldy. Ol kezde kınonyń deni soǵys týraly, nemis fashıserin sovet soldattary qalaı jeńgenin, ásirese jaıaý soldattardyń qoıan-qoltyq soǵysy balalardy eliktirip jiberetin. Kıno tarqaǵanda balalar entikterin basa almaı «men tankıst bolamyn», «men lechık bolamyn», «men komondır bolamyn» dep daýryǵyp, shýyldap shyǵatyn. Ózderin eresek sanaǵan jetinshi klasty bitirýshiler aýdandyq partıa komıteti artyndaǵy ylǵal topyraqtan túıgishtelip soǵylǵan aýmaǵy eki gektardan asatyn sharbaqtyń ishindegi jońyshqalyq, neshe túrli jemis aǵashtary egilgen alqapqa kirip demalys jasaıdy. Áńgimeleri oqyǵan kitap, kınolary jaıly bolyp qyza-qyza kelip arty qyzý pikir talasqa aınalyp, árkim óziniń geroıyn maqtap ózine úlgi tutady. Osy otyrystyń uıytqysyna aınalǵan Baǵys:
- Dostarym, Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqtysyn», Arkadıı Gaıdardyń «Tımýr jáne onyń komandasy» degen kitabyn oqydyńdar, osy attas kınosyn da kórdińder.
- Oqydyq, kórdik - dep qoshtady dostary.
- Oqysańdar, kórseńder, osyndaı komanda qursaq qaıtedi? Biraq aty da, zaty da basqa. «Tımýr komandasyn» mekteptiń pıoner vojatıi men komsomol komıtetine qaldyraıyq. Bizder «Jábirlenýshilerdi qutqarý uıymyn» quraıyq. Bireýdiń bir túıir qurty men bir kámpıti úshin qorasyn tazalap, qıyn oıyp júrgenimiz jaraspas. Qalaı qaraısyńdar? Osyǵan kelisesińder me?
- Kelistik, kelistik – dep eńselerin kóterip qyzyǵa tústi.
- Kelisseńder, komsomoldyń jarǵysyndaı qysqasha jarǵy jazyp ákelemin. Sony, talqylap bekitemiz. Bizderdiń bastarymyzdy asyq oınaǵan, dop qýǵan balalyq, taǵdyrdyń taýqymeti, soǵystyń álegi qosty. Asyq oınaý qalǵaly beri ómirge basqasha qarap, qyzyǵýshylyǵymyz artty. Kitap pen kınonyń kóp áseri bolǵan bolar. Komsomol óz jarǵysyna qalaı qatal qarasa, bizde solaı qarýymyz kerek. Ýádege berik, tilimizge saq bolaıyq. Bizdiń «uıym» ekenimizdi ne istep, ne qoıǵanymyzdy eshkim bilmeıtin bolsyn, moıyndamańdar. İshimizdegi áńgime syrtqa shyqpasyn. Ortamyzdaǵy úlkenderimiz Álıhan, Áláıdar men Esken soǵystyń zardabynan oqýǵa eki jyl keshigip kelgender. Qalǵandarymyz 1937 jyldyń túlekterimiz.
Kún uzarǵan shaq. Keshegi ýáde boıynsha Áıtbektiń úıinde bas qosatyn bolyp kelisilgen. Keshki kınodan keıin úılerine qaıtqan bolyp ydyrap ár taraptan bas qosyp jınalǵanda Áıtbektiń sheshesi dastarhan jasap nan men sháı berip demderin aldyrdy. Kórgen kınolaryn áńgimeleı otyryp dastarhan jınalyp apa syrtqa shyǵyp ketken kezde Baǵys úsh taraýdan turatyn úsh qaǵazdy alyp birinshi taraý - «Uıymnyń mindetin» oqyp shyǵyp tanystyrdy. Keshegi aıtyp bergen onbir pýnkt. Qosyp alary joq bolyp, bir aýyzdan bekitildi. Ekinshi taraý - «Uıymnyń is áreketi» dep atalatyn suraqqa jaýapty eldiń qaryzǵa berip óndire almaı júrgen aqshasyn óndirip berýden bastaýymyz kerek. Bul Temýrdyń jumysy emes, mılısınyń, qala berdi, ózimiz oqyp júrgen kitaptaǵy Sherloh Holmstyń atqarǵan jumysy. Qaryz alý ońaı, qaıtaryp berýge kóz qımaı, súıretpelep júre beredi. Bizdiń áreketimiz «qan shyǵarmaı baýyzdap» aqshany qaıtartý. Basyn jarmaı, kózin shyǵarmaı, murnyn buzbaı, tisin syndyrmaı alǵan qaryzyn ıesine bergizý. Birinshi «joryqty» jaqyn kúnderde bastap synaqtan óteıik. Úshinshi taraý – Uıymnyń músheleri jınaqtalǵan qordan kómek alýǵa huqy bar. Basqa pýnkt joq bolǵandyqtan:
- Bizderge, endi qandaı huqyq kerek, qaǵazǵa túsireıik - dedi Baǵys kúlip
- Pále izdegen bireýler elden aqsha jınap júr dep mılısıaǵa aryzdanbaı ma?
- Qaryz bergen adamnan da, alǵan adamnan da tilhat alyp otyramyz. Aýdandyq mılısıanyń orynbasry Ábilahat Qypshaqbaev kómektesip aqyl keńes berip otyrady. Búl áńgimeni eshkim bilmeý kerek.
Bazarkom, sholaq qol Eshmuhambettiń elde 10 myńǵa taıaý qaryz aqshasy bar ekenin estigen Baǵys sener senbesin bilmeı «bul neǵylǵan shashylyp jatqan kóp aqsha» dep balasymen tanystyǵyn paıdalanyp, úıine kitap suraı baryp, Eshekeńmen amandsyp sóz arasynda bárin biletin adamdaı «Sizge kóp adamdar bazar aqysyn ýaqtyly bermeı júr» dep eetip edik dedi Baǵys. Eshekeń:
- Senderge kim aıtyp júr? - dep balasynyp senimsizdikpen betine qarap alyp ákesin jaqsy tanyp, syılasqandyǵy sebep boldy ma, bir jótkirinip alyp:
- Ol qyzyl shunaq Qarasart ury, «ury» demeske amalym joq bazar saıyn 10-15 iri qarany soıǵanyn soıyp, soımaǵanyn tirideı satady. Álimjettik kórsetkisi kele me, bazar aqysyn bermeı julqynyp, ótpegen malyn aıdap shyǵyp ketedi. Mılısıaǵa da aıttym, «mal ótpeı jatyr, ótse bárin qosyp bir-aq tóleımin» dep qutylyp ketedi. Bazar saıyn oryndaıtyn josparym bar, ony kerek qylmaıdy.
- Esheke, bizde «Jábirlenýshini qutqarý uıymy» degen uıym bar. Jábirlengen admdarǵa kómektesýmen aınalysady. Erteń komandamyzben kelip, sizben aqyldasaıyq. Jaraıma - dedi Baǵys.
- Jaraıdy.
Kelesi kúni besin namazyn oqyp boldy-aý degen keshki mezgilde «Kúltóbe» aýylynda turatyn Eshekeńniń úıine kirmeı bıik dýaldy qorasyna kirip eki-úsh oryndyqqa Manash, Baǵys, Eshekeń otyrdy da qalǵany qorshalap sóz tyńdap turdy. Eshekeńniń kórsetken tiziminen Qarasartqa baılanysty qaryzdardy aıy, kúni, jylymen aq qaǵazǵa kóshirip, jazyp alǵan Manash astyna Eshekeńniń qolyn qoıdyryp aldy da?
- Qarasartyńyz kelip «aqshany qaıtardy» degen tilhat surasa bermeısiz, shyn qaıtarsa daýymyz joq - dep sózin nyǵyzdap qoıdy.
- Bermegen aqshaǵa qaǵaz berip, jyndy boldym ba - dep keńkildep bir kúlip aldy. Jigitter de qosyla kúldi.
Kóp uzatpaı Málik, Manap, Baqyt, Áláıdar Qarasarttyń úıinde ekenin anyqtap alyp úıge kirerde bet perdelerin kıiv ishke kirdi. Áláıdar esik aldynda baqylaýda qaldy. Shoshyp ketken Qarasart:
- Sender kimsińder mılısıa shaqyramyn - dep edi jýan daýysty Málik.
- Biz «Jábirlenýshilerdi qutqarý uıymynanbyz» bazarkom Eshmuhanbetke qansha qaryzsyz, sony qaıtaryńyz!
- Ottamasyn, qaryz emespin - dep baj ete qaldy. Manap Eshmuhambettiń qaǵazyn kórsetip edi:
- Ol qaǵazben kótimdi súrttim dep shirengende Máliktiń aýyr judyryǵy qoltyqtyń astynan tıip búk túsirgende, Manaptyń judyryǵy kókjelkeden qonjıdy. «Óltiremisińder» dep áıeli shyr ete qalǵanda «qaryzdy qaıtarsa ólmeıdi» dep Málik «erteń qaıta aınalyp soǵamyz, jaýabyn daıyndap qoıyńyz» dep Qarasartty turǵyzyp kereýetke otyrǵyzdy. Qosh aıtysyp shyǵyp ketkende qarańǵylyq túsip bireýdi bireý kórmeıtindeı bolǵan. Áláıdar úı ıesiniń áıeline «bizdiń kelgenimizdi mılısıadan basqa eshkim bilmeıtin bolsyn» dep eskertip ketti.
«Jalmaýyzǵa da jan kerek eken» degendeı túnimen ahlap-ýkilep kúrssinip shyǵyp tań atpaı Eshmuhambettiń úıine kelip:
- Bunyń qalaı, basyna qapshyq kıgen buzyqtardy jiberip uryp soqqyzyp qaryzyńdy qaıtaraıyn dep pe ediń «qaryzdan qutyldy» degen qaǵaz ber. Bar malymdy satsamda kelesi bazarda beremin.
- Ondaı qaǵaz bere almaımyn. Bersem ózim taıaq jeımin - dep Eshmuhambet azar da bezer boldy.
Sóz qysqa qaıyrylyp pátýaǵa kelmeı renjisip tarqasqan Qarasart tańǵy sháıin paıyz taýyp ishe almaı, jıǵan tergen aqshasyn qımaı dóńbekship jatyp-jatyp kósheniń buzyqtarynan taıaq jep jatqansha «berip qutylaıynǵa» toqtady. Tús aýa Eshmuhambetti taýyp qaryzynan qutylyp qolynan tilhatta almaı ketti.
- Buzyqtaryń endi kelse men seni baýyzdap óltiremin dep kijinip ketti.
Eshmuhambet aqshany sanap alyp, brezent plashyn asyǵys jamyla kıip Manashty uıyqtap jatqan jerinen úıinen tapty. Ol da aqshany sanap alyp:
- Esheke, mynaýyńyz kóp qoı.
- Kóp bolmaıdy. Uryp soǵyp, aldyma keltirip keshirim suratyp aqshany qaıtartqandaryńnyń baǵasy budan da qymbat. Senderge Alla razy bolsyn dep tez burylyp shyǵyp ketti.
Bundaı kóp aqshany buryn ustap kórmegen Manash keshki bas qosýdy kútip aqshany mamasyna berip qoıdy. «Bul neǵylǵan aqsha» dep qyzyqqan mamasyna da «eshkimge eshteńe aıtylmasyn» degen ýáde esine túsip «keıin túsindiremin» dep qutyldy. Keshkisin bir jeti buryn afıshalanyp teńizdegi tolqynmen qaǵysyp, ústinen asyp túsip kele jatqan jeńil kemeniń aldyńǵy basynda qara saqaldy kapıtan-komondıri dúrbimen alysqa qarap tur. «SADKO» dep úlken jazýmen jazylǵan jazýǵa kózi túspegen bala joq. Qatty qyzyqtyrǵan sýrettiń kórermenderi shynynla da kóp jınaldy. Ashyq muhıtta úlken saýda kemelerine shabýyl jasaıtyn qaraqshy-pırattar osy kemeniń komondıriniń esimi-Sadko. Kıno teńizshilerdiń ómirinen, tirshiliginen jaǵalaýdaǵy eldermen tanystyrady. Qaraqshylardyń batyldyǵyn qyzyqty sújettermen kórsetiledi. Balalardy eliktirip «men sondaı bolsam» dep jeliktiredi. Balalyq emes pe «sen Sadkosyń» dep aralrynan batyrlar izdeıdi.
JQU-nyń keshki kezdesýi Jorabaı shaldyń jońyshqalyǵynda ótip kınonyń áserin bólisip biraz demalǵannan keıin Manash bes myń aqshany Eshmuhambettiń qalaı ákep bergenin, ne aıtqanyn táptishtep qıtalady.
- Al endi ony ne isteımiz - degende Baǵys:
- Biz óz rızalyǵymen berilgen aqsha qorǵa túsetinin ótkende keliskenbiz. Aqsha tıynnan quralatynyn bilesińder. Túsken aqshanyń ıesi (jaýapker) Manash, Alıhan, Esken bolǵan. Aqsha Manashtyń atynda Jınaq kasada saqtalady. Tuńǵysh «joryǵymyz» oljaly bolǵandyqtan bir usynys aıtaıyn
- Erteń Áláıdar men Áıtbekke bir-bir kostúm, botınka, tósek oryndaryn jańǵyrtyp bereıik. Qalǵanyn salyp qoııayq.
Erteńine úsh «Qarjyger» eki kostúm, kóılek, botınka tósekterine aqjaıma alyp berip eki dostyń rızalyqtaryn aldy.
Oqý jyly jaqsy aıaqtalyp 7«A» klasynan Manash, Baǵys, Baǵıla eki jaǵynda Lenın men Stalınniń sýreti bar qyzyl gramotamen marapattaldy. Aýdan kólemine belgili fýtbol sheberleri jetinshi «A» klasynyń ataǵyn dúrildetip turǵan Álıhan men Saǵatty birin Pele, birin Strelsov dep maqtan tutatyndaryn «sporttaǵy sheberligi úshin» grmotasy tapsyryldy. Demalysqa shyǵysymen Saǵat, Baǵys, Áláıdar jaldanyp Shaıannyń saz balshyǵynan kesek quıýmen aınalysty. Bir kesek 1,00 som kúnine 500-600 kesek quıylady. Baǵysqa ákesi kómektesip, topyraǵyn qopsytyp, sý quıyp bóktirip ketedi. Baǵys tańalakóbeńnen kelip 1000 kesekti keshki 5-6 deıin emin erkin shyǵarsa ákesi mal aıaǵyna bastyrmaı qoryp júrip, kúrekpen bosatylǵan topyraqqa sý quıyp daıyndaıdy. Kúnine 1000 som tabys tapqan balasynyń qasynan shyqqysy kelmeı túski tamaǵyn ákelip jumysqa degen yntasyn arttyryp daǵdylanǵan.
«Uıym» músheleriniń keshki tabysatyn jerleri klýb mańy. Kınoǵa belet alyp jońyshqalyqqa kirgen «Uıym» músheleri syrt kózge túsip el aýyzynda, oqýshylar arasynda uzyn sonar áńgimege aınalyp «bularǵa basqalar nege qosylmaıdy», «bir kisiden taıaq jemeıtin adamdy kim uryp soqqan» degen jumbaqtyń sheshýi tabylmaı gýlep júrgen-di. Eshmuhambet te, Qarasart ta jarytyp eshteńe aıtpaıdy. «Ótti, ketti qoıyńdardan» basqa sóz jarmaıdy. Mılısıa basshylyǵy «bizge ondaı aryz túsken joq» dep qutylady. Áıtbek, Beket, Jaken úsheýi aınaldyrǵan eki aıdyń ishinde tórt «joryqtan» kúsh jumsamaı, tilge kóndirip 10-15 adam alatyn zeınetaqyny (ol kezde zeınetaqy 45 som) qorǵa túsirgenin Manash jarıa etip habarladdy. Buny jaqsylyqqa joryp ún-túnsiz bedelimizdiń artyp kele jatqany dep baǵalady. «Uıym» músheleriniń láji bolsa qol jumsamaı sózben tabystyrýdy basty qarý etip júrdi. Oqý kezinde «Uıym» múshelerin eshkim izdep, mazalamas úshin bógde adamdy «mal tapqysh» Kópbaı shaldy ishke tartyp tyńshy retinde paıdalanýǵa kelisti. Ol kimniń kimde esesi ketip júrgenderdi jaqsy biletin. Senim artqan soń shıraı túseri anyq. Biraq ony uıymnyń bas qosýyna qatystyrmaı Baǵyspen jeke kezdesip turatyn boldy.
«Sadko» degen kınony kórgeli Áıtbekten maza ketip «bizdiń Baǵys-naǵyz Sadko ǵoı» dep Manash, Álıhan, Esken de, basqalarmen de oı bólisip júrdi. Búgin oıyn syrtqa shyǵaryp tosynnan:
- Men bir usynys aıtaıyn. El basshysyz bolmaıdy degendeı «Uıym» da basshysyz bolmaıdy. Basshy qosshysyz bolmaıdy. Biz qosshy bolsaq Baǵys basshymyz bolsyn. Aty Sadko bolsyn. Uıymdasqanymyzǵa bir jyldan asty. «Uıymnyń» jumysy Sadko komandasynyń jumysyna para par. Olar baılardyń dúnıesin barymtalasa, bizder ozbyrlardyń jábirlenýshisin qutqarýdamyz. Uqsastyq bar. Aty Sadko bolsyn dep oń qolyn joǵary kóterdi. Otyrǵandar qoldaryn qalaı kótergenderin de bilmeı qaldy. Eriksiz basyn shaıqap jymıǵan Baǵys dostarynyń usynysyna ne derin bilmeı «bizge Sadko bolýdaı qaıda» dep dostarynyń sózin tyńdap kútip otyrdy da:
- Meniń atym Baǵys. Barys deseńder bir jón. Ekeýi uqsas. Sadko degen uqsaspaıdy da, uqsamaıdy da. Sózge aralasqan «Uıymnyń» eń úlkeni Álıhan:
- Jaraıdy. Uqsasyn, uqsamasyn qol kóterip qoıdyq. Sadko bolasyń, qutty bolsyn - dep eriksiz kelisimin alyp kóńilderi mol kúlkige bólenip, qulaqqa sińissin degendeı «Sadko, Sadko» dep birneshe ret qaıtalap baryp toqtady.
- Aqyry ózgertken ekensińder bárińde ózgertińder. Jeńil aıtylatyn qysqa esim bolǵany durys. Qysyltaıań jerde bolmasa, meniń atymdy «Sadko» deýdiń qajeti joq. Jigitterge at qoıý Manashqa tapsyryldy.
Kópbaı tyńshy biriniń artynan biri úsh «joryq» taýyp qoıypty. Alyq beriktiń azy kóbine qaramaı «qaıtaryp berem» degen ýádesinen 1-2 aı assa qatal eskertýmen aldynan ótse bastaryndaǵy tazkepesh-aq (shlem) júrekterin oınatyp shyǵa keletin kórinedi. Tazkepesh kıgenderdiń kim ekenin bilmekke áreket jasaǵandar taıaq jep tynyshtalyp únderin shyǵarmasa da «pálenshe ala almaı júrgen aqshasyn alypty», «aqshamdy bermeı júr» Sálıma da qaryzǵa bergen aqshasy kókten túskendeı baıyp shyǵa kelgenin kórshileri aýyzynyń sýy quryp aıtady. «Qalaı aldyń» dep surasa jumǵan aýyzyn ashpaıdy. «Ózi ákeldi» dep jónin aıtpaıdy. Gýildegen ósekter osylaısha otyz tisten shyǵa almaı tunshyǵyp qalyp júrdi. Shaıan aýylynyń Júzimdik jaq shetinde turaty Baıǵabyl shaldyń bes jylqysy birdeı qoldy bolǵanyna bir jyldan asqan eken. Aıdap ketken «uryny» da kórgen adamdar bar, biraq moıyndamady. İzine túsip indetip izdese «Qyzylaryq» aýylynynan bes jylqynyń Sozaqqa attandyrylaıyn dep túrǵan jerinen habary shyqty. Baıǵabyl shal atpen izdep baryp jylqylary Baıǵabyldy tanyp shurqyrap kisinep qoıa beredi. Kózinen jas shyǵyp jylap jibergen Baıǵabyl jergilikti aýylsovetke baryp sózin sóıler adam tappady. Jylqyǵa ıelik jasap júrgen kisi de tabylmaıdy. Qamaýda turǵan jylqylaryn kúzetip qalǵyp múlgip otyrǵanda tún ortasy aýa eki-úsh adam kelip qoranyń esigin ashyp kirdi. Qaltasyndaǵy bákisin ashyp, nede bolsa pyshaqtasyp ólmek bolyp aldarynan qarsy kezdesedi. Adam bar dep oılamaǵan Qyzdarbek óziniń kórshisi Baıǵabyl shaldy tanymaı qalady. Ne aıtyp, ne qoıaryn bilmeı qatty sasqan Qyzdarbek: «Sozaqqa aparatyn mal edi, tań atpaı shyǵyp keteıin» - dep kelgenderin aıtyp saldy.
Mal ashýy jan ashýy degen Baıǵayl shal Qyzdarbektiń jaǵasynan ala túsip baýyzdap jibergisi-aq keldi. Úsheýdiń aty úsheý emes pe, Baıǵabyl shaldyń óziniń qol aıaǵyn baılap tastadyy. Eki jigit basyn shúberekpen orap mashınaǵa mingizip, aldyńǵy buryshqa júresinen otyrǵyzyp qoıdy. Maldy salyp alyp qyr asyp, kún kózi naıza boıy kóterilgende mashıany toqtatyp Baıǵabyl shaldy túsirip:
- Malyńdy tanısyń ba? Qandaı eni, belgileri bar?
- Qyzdarbek qaıda?
- Ol kim? Ondaı adam joq - dep zekirip malyńdy tanymaıtyn bolsań osy jerde qalyramyz. Biz Arqanyń urylarymyz.
Aıqaı shýmen eki jigitke áli kelmeıtinin bilgen Baıǵabyl Qyzdarbektiń aýylda qalǵanyn mise tutyp «isim senimen tússin» dep ury jigitterge:
- Maldy soıyp jibermeńder, aınalaıyn dep jalynyp, tiri júrsem Qyzdarbektiń butyn but, qolyn qol qylyp baýyzdaımyn. Baýyzdalmsa senderdi izdep tabady.
Shaldyń sózinen sekem alǵan urylar jylqylardy ózderiniń senimdi adamdaryna tapsyryp áliptiń artyn baǵyp Shaıan aýylynan tyń tyńdap júrdi. Baıǵabyl shad elden estigen áńgimesimen Eshmuhambetti izdep taýyp úıinen shyqpaı «Qarasarttan aqshańdy alyp bergen adamdarmen tanystyr» myna Qyzdarbektiń qorlyǵy ótti. Suraǵandaryn bereıin dep jalynyp etin jep, sháıin iship jumysynan qaldyryp mazasyn alǵan soń keshki qarańǵylyqta Manashtyń úıine alyp bardy. Baıǵabyl shal bárin túsindirip bolyp:
- Shyraǵym, kómektesińder. Ábden qanymdy qaraıtty.
- Bizde oqý bastalyp ketti. Mılısıaǵa aryzdanyńyz.
- Mılısıa qursyn, shyraǵym. Olar 2-3 kún qamap shyǵaryp jiberedi, Sot sottasa 3-4 jyl berer, odan meniń jylqym ónbeıdi. Al maǵan jylqy qymbat.
- Qazir oqý kezi ǵoı. Jigittermen aqyldasyp kóreıin, senbi kúni kelińiz.
Taǵatsyz kútken senbi kúni Eshmuhambetti ertip taǵy keldi. Bolǵan isti baıandap jazdyryp alǵan soń
- Urymen siz sóılesesiz, dáleldep moıynyna qoıyp bere alsańyz, ári qaraı biz sóılesemiz, kelistik pe?
- Keliskende qandaı! Áneýkúni «Qyzylaryqta» moıyndatatyn edim, eki sybaılasy qutqaryp qashyryp jiberdi. Sodan beri qolyma túspeı júr, shyraǵym.
Ózara kelisken «Uıym» músheleri soǵys kınolarynan estigen jargonmen bul «opersıany» oktábr merekesindegi kanıkýlda ótkizýge kelisti. «Bir sybys shyǵarmaı» ótkizýge Áıtbekti bas etip Jaken, Baqyt, Mansh pen Saǵatty qosty. Aldyn ala is qımyldy baǵdarlaý Áıtbekke tapsyrylyp, úıdi bos ustap, apasyn «Turmys» kolhozyndaǵy jekjattaryna 3-4 kúnge qonaqqa jiberý eskerildi. Ózderimiz qyzdarmen bas qosyp «bastańǵy» ótkizemiz degen syltaý aıtylatyn boldy. Oqýshylar arasynda, el ortsynda «Uıym» týraly ósek aıańnyń bolmaýy, mılısıa tarapynan da áńgimeniń shyqpaýy Ábilahat Qypshaqbevtyń arqasy ekenin túsinikti edi. Ańda sańda kezdesip qalǵan jaǵdaıda «Qaldaryń qalaı, balalar» deýden artyqqa barmaıdy, qazymyrlanyp eshteńe suramaıdy.
Shaıan óńiriniń yzǵyryq jeli bıyl erte bastalyp áıgili «arystandy-qarabas» qarashanyń basynan soqqannan úzdige soǵyp, keıde qara sýyqqa ulasyp jeltoqsannyń qysyn qarly borandatyp jetkizdi. Qystyń erte túsetinin kútpegen el bes jyl soǵystyń zardabynan shyǵynǵa ushyrap, tuıaqsyz qalǵandar endi maldanyp kele jatqanda erte túsken sýyq qatty sastyrdy. Jazdyń ystyq aptaby, jańbyrsyz qurǵaqshylyǵynan qyrdyń shóbi sartap bolyp, erte qýrap, jem shóp daıyndaı almaǵandar alashapqnǵa tústi. Malsaq shal-shaýqandar jıǵan tergen shópterin únemdep, qoralaryn qymtap álde qalaı qystyń aıaǵy 1951-52 jylǵy qatty qys esterinen ketpegender Arqa qysyndaı sozylyp ketse kúnimiz ne bolady dep belderin qatań býǵan-dy. Balalarynyń qysqy kıiminiń ózi joqshylyqtyń zardabynan aryla qoımaǵan ata analardy áýre sarsańǵa salyp kishi balasy úlkeniniń eskisin jamap jasqap bútindep kıse, kórshi qolań, aǵaıyn týystan aýysqan kıimdermen boı jylytyp oqýlaryn jalǵastyrdy.
1951 jyly komsomolǵa qabyldanǵandardyń ishinen komsomoldyń jalpy jınalysynda ádebıet pániniń muǵalimi, mekteptiń oqý isiniń meńgerýshisi Ámze Sarıevtiń usynýymen Baǵys Jambın komsomol komıtetiniń organy «Komýnızm urpaqtary» gazetiniń redaktory bolyp saılandy. Baǵysty tanystyrýda maqala, óleńderi aýdandyq gazette jıi basylyp turatyndyǵyn tilge tıek etip, ádebıetten shyǵarma jazdyrǵanda tek erkin taqyrypqa jazyp daǵdylanǵandyǵyn, daryny ashylyp, talanty ushtalyp kele jatqan jas jazýshy dep maqtaǵan-dy. Sol Baǵys 1953-shi jyly 7-shi noıabrde «Oqýshylar men muǵalimderdiń arasyndaǵy altyn kópir» degen tuńǵysh ocherkiniń basty keıipkeri etip Ámze Sarıevti jazyp aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Muǵalimder ujymynan ádiletti baǵasyn alyp, sypaıy syndy kótergen jas muǵalimderden de jaqsy tilekter estip, marqaıyp qalǵan Baǵystyń bedeli arta tústi.
Áıtbek óz jumysyn tyndyryp, kanıkýl kezinde qannen qapersiz júrgen Qyzdarbekti ańdyp júrip, esiginiń aldynan daıyndap ákelgen kenep qapty basyna kıgizip jetektep alyp ketti. Qoryqqanan dybys shyǵrýǵa da murshasy kelmedi. Sezgeni súırelep kele jatqan adamdardyń kóp ekeni, daýysy estilmese de Baıǵabyl shaldyń jumysy ekenin paıymdap keledi. Bir saǵatqa taıaý júrip kelip úsh jerinen ustap kóterip áketip taǵy 10 múınetteı júrip úıge kirgendeı bolǵanyn baıqady. Bir adamnan dybys shyqpaı sham jaǵylyp Baıǵabyl shaldyń daýysy shyǵyp:
- Áı, Qyzdarbek! Óler jerińe keldiń. Bes jylqy úshin áýeli sen ólesiń. Seniń qunyńdy arqalap men ketemin.
- Seniń jylqyńdy men alǵanym joq. Alǵan adamdardy kórdiń. Óziń taýyp al. Mende ne ákeńniń quny qaldy – dep ári beri bulqynyp qaptan bosana almaı tynyshtaldy.
- Júzimdiktń jolynda júrgen jylqyny «Qyzylaryqqa» aıdap aparyp bergen sensiń. Mal ashýymen baýyzdap jiberetin jerden qutqarǵan seniń alymsaqtaryń. Endi qutyla almaısyń - dep kijinip otyrǵan Baıǵabyl shaldy turǵyzyp dalaǵa shyǵaryp úıine qaıtardy. Jaýap alýǵa kirisken Áıtbek, Jakenniń sózderi qysqa bolyp «jylqyny qaıtarasyz ba, joq álde osylaı jatasyz ba?» boldy. «Sender kimsińder?» degen suraǵyna «eki úsh kún osylaı jatasyz, sonan keıin mıdısıaǵa tapsyramyz» olar aıaǵyńa qaqpan salady, shynyńyzdy jylap otyryp aıtasyz degen jaýap alyp ári sári oıǵa qalǵan Qyzdarbek kóp ýaqyt únsiz qaldy. Dalaǵa shyǵyp ketken Áıtbekter ózara aqyldasyp serikterin úıine qaıtryp Jaken ekeýi kúzette qaldy. Uıqylaryn qandyryp Baqyt pen Saǵat keldi.
- Bastyq qaqpan berip jiberdi - dep jatqan adamǵa estirtip daýysyn shyǵara aıtty. Aıaq kıimin shesh bir aıaǵyna salyp kóreıik, ne aıtar eken, estıik dep Áıtbek baqaılaryn kesip ketpesin dep shúberek orap salǵan qaqpannyń daýysymen birge Qyzdarbektiń jan dýysy shyqty. Ekinshi aıaǵyn shesh degende «oıbaı, sheshpe. Baıǵabyldy shaqyryńdar. Jylqysyn qaıtaramyn. Qaqpandaryńdy alyńdar. Mılısáǵa barǵyńyz kelmeı, ońaı qutylǵyńyz kelgen eken dep qaqpandy aldy.
- Qolymdy sheship, basymdy bosatyńdar.
- Ol áli erte - dedi Áıtbek.
Ekinshi kúni túste Baıǵabyldyń úıine kelgen Qyzdarbektiń áıeli:
- Shalymdy qaıda qurttyń - dep bajyldady.
- Meniń atymdy minip «Qyzylaryqqa» ketti. Jylqyńdy aıdap kelemin - dedi.
- Baıqus, baıaǵydan beri sóıtpeı me - dep burylyp shyǵyp ketti. Baıǵabyl apyl-ǵupyl sháıin iship bul jańalyqty Áıtbekke jetkizýge asyqty.
Qyzdarbektiń qolyn bosatyp bir kese sý berip, bos qolyn ishinde qaldyryp qoltyǵynan tómen qaptyń aýyzyn qatty tartyp baılap tastady. Baıǵabyl shaldyń kelýimen ekeýin tildestirip jylqyny qalaı jetkizip beretinine ýádelestirdi.
- Aınalaıyn Baıǵabyl aǵataı, basymdaǵyny sheshtirt. Jasaǵan uıat isim úshin soǵymyńa bir semiz tý bıe bereıin.
- Sheshtirý meniń qolymnan kelmeıdi. Jigitter bastyqtaryna ketti bilem. Seni qaraýyldaýdy maǵan tapsyrdy.
- Meni mılısıaǵa ótkizip jibermesin. Myna jerden shyqsaq ekeýmiz eki atqa minip, alty jylqyny biraq aıdap kelemiz. Keshir aǵataı, meniń uıat isimdi? Ekinshi qaıtyp aldyńdy kesip ótpeıin.
Áıtbekter keshki qarańǵylyqta bir-aq oraldy. Baıǵabylmen dalada ońasha sóılesip bolǵan soń Qyzdarbekti eki jaǵynan súıemeldep turǵyzypǵ úsh jigit taǵy da, úsh jerinen ustap kóterip, jarty saǵatta úıine burylatyn joldan toqtap aıaǵymen júrgizdi. Bul qaıdan shyǵyp, qaıda kelgenin bildirmeıtin ádis edi. Qorasynyń ishine kirgizip, basyndaǵy kenep qapty alyp jıyrma múınetten keıin shyǵasyń dep eskertti. Qarańǵyda basy aınalyp qulap eki saǵattaı jatyp, áıeline ne aıtaryn oılanyp, basyn qaıta-qaıta soqqylap orynynan áreń turdy. Sıpalap júrip esikti taýyp syrtqa shyqsa dala tastaı qarańǵy. Terezeden jaryq kórinbeı toqyldatyp júrip esikti ashtyrdy.
Ómir kórgen, ómirde óz joly bar keshegi Baǵystyń ákesi, búgingi Sadkonyń kókesi alpys jastan asqan Jambynyń oı tolǵamy kóbeıip, kúrsinýi jıileı bastaǵan. Jeltoqsan aıynyń sońyna qaraı qarly borasyn údep, daladaǵy qımyl azaıǵan. Peshtiń túbinen shyqpaı qıaldyń qyzyǵyna batyp ózimen ózi bolyp jatqanda kempiri esikten sampyldaı kirip «áı, otaǵasy jańadan sovhoz ashylatyn bolypty, soǵan orystar kóship kelip jatqan kórinedi» dep kórshiniń úıinen estigen jańalyǵyn shalyna aıtqanda «áı, tatymaı júrshi, sen-aq birdeńeni estip júredi ekensiń, osy boranda esi durys el kósheme» dep jastyǵyn túzep ekinshi jaǵyna qısaıǵanda kempiri:
- Senbeseń, dalaǵa shyǵyp jolǵa qarashy - dep bóksesinen tartyp, turǵyzǵysy kelip edi oǵan yryq bermedi. Qyzyq qıaldaryn buzyp jiberdi me, renjigen keıip tanytyp:
- Tatısyń da júresiń. Bar, sen de kóship bar. Maza bershi óziń - dep keıip tastaǵanyna qaramaı:
- Nesi bar kóshsek, kóship baramyz - dep qıtyǵyna tıip syrtqa shyǵyp ketti.
Jamby aqsaqal Nıkolaı zamanynyń dámin tatyp, Stalın zamanynyń beınetin tartyp «Malenkov bergen baıtaldy, Qurekeń (Hrýshev) kelip qaıta alǵanyn kórip qartaıdy. Qurekeń «ýaqytsha» degen ýádemen et pen maı, sútti qymbattatyp, dalańdy astyqqa, toǵaıyńdy júgerige toltyramyn. - dep dyrdýlatty. Nurekeńniń jerdiń astyn sattyryp, ústin úptetip ándi arzandatyp, nandy ústemelete qymbatatqanyn kóre almaı ketti. Oqasy joq, urpaqtary kórip jatyr.
Keshki mal jaılaýǵa shyqqan Jamby aqsaqaldyń kózi Júzimdiktiń jolyna eriksiz tústi. Kempiri aıtqaly beri qansha mashına ótkenin kim bilsin, myna aǵash artqan, vagon súıretken mashınalardy sanap bolmaıdy. 1954-shi jyl «tyń kóterý-dúrbeleń jyly» bolaryna kózi jetip, jaryq barda maldaryn jyly qoraǵa qamap, kúni boıy azyn aýlaq shashqan shóptiń káshegin jınap úıge kirgeni sol edi balasynyń joldasy Manash kelip sálemdesti. Túregep turyp sharýasyn aıtyp:
- Baıǵabyl qurdasyńyzǵa aqsha jınap berip soǵym satyp aldyrdyq. Sony osynda soıdyrsaq uryspaısyz ba?
- Ystyq sorpa ishkenge qýanbaımyz ba - dep kúldirdi.
- Bazar kúni ertelep baryp túsken jylqynyń semizin tańdap saýdalsyp aldy da Jamby aqsaqaldyń jel soqpaıtyn jyly qorasynda soıyp on eki jilikke bólip qoıdy. Aldyn ala kelgen Álıhan aq qaǵazǵa dostarynyń atyn jazyp onekinshi adamdy «Shal» dep belgilep, jerebı tastady. Ettiń sánin kirgizip turǵan alaqannan jalpaq qazydan janaryn aýdara almaı turǵan Álıhan:
- Myna qazy bizdiń túsimizge kirmegen qazy ǵoı - dep tańdanǵanda Baıǵabyl aqsaqal:
- Nesibeleriń joǵary bolady eken, balalar. Buıyrtyp jegizsin, Áýmın - dep eki shal betin sıpady. Onekinshi jiliktegi «Shal» degen qaǵazdy oqyp «qaı shal alady» degende Baıǵabyl aqsaqal:
- Jamby aqsaqal alady. Bu kisideı mal soıǵysh, ettiń salmaǵyn kózben ólshep, jiliktegish adamdy kórgenim joq. Men, mal ıesimin, qýyrdaǵynan aýyz tıemin, jetedi - dep bas tartty. Tús aýa kelgen qaınysynyń dostaryna «Qystaýbaıdyń qyzy» moıyn etten mol týrap, atasy bergen súıekti etterdi qosyp bir qazan «sý qýyrdaqty» bóktirip qoıǵan. Úlken kisilerge bólek tabaqqa salyp dáý shara qýyrdaqty jastardyń dastarhanyna qoıyp, kómbesh nan týrap, bir-bir tarelka, qasyq berdi. Semiz qýyrdaqqa toıǵan jastar eki shaldyń batasyn alyp tarqady.
Aýyldyń irgesinde qurylǵan sovhozǵa jyr alyby Jambyl Jabaevtyń esimin berip, aýdan basshylary jańa klýbta saltanatty jınalys ótkizdi. Sovhoz dırektory áskerı kıim kıgen polkovnık, tósi tolǵan orden, keýdeli de nardaı jigit aǵasy eken. Aýdannyń birinshi basshysy qysqasha sóz sóılep, jınalysty ashty da jańa qurylǵan sovhozdyń derektiri - Albert Denısovıch Jıvkov dep tanystyryp ómirbaıanyn, soǵystaǵy erligin aıtyp, qansha ordenmen marapattalǵanyn tizbektep shyqty. Sovhoz úı qurlystarynan basqa alpys myń gektar jerge, joǵary sortty aq egis egip, ónimin Otan qambasyna quıady dep toqtady da Albert Denısovıchtiń ózine sóz berdi.
- Asalaýmaǵalákúm, qazaq aǵaıyndar! - dep sózin bastaǵanda zaldaǵy qazaqtar dý qol shapalaqtady. Qolyn kóterip basý aıtqan polkovnık sózin oryssha jalǵastyryp:
- Men Kýrsk túbindegi soǵysta dvızıa basqarǵan adammyn. Bizde bir rota qazaqtar boldy. Batyr halyq. Qonaqjaı halyq. Men ózim Bolgarıada týyp óstim. Ultym bolgar. Men úshin qazaqsha úırený jeńil, orystar úshin de ońaı - dep ózin tanystyryp sovhozdyń aldynda turǵan mindetterge toqtalyp jumysshy kúshiniń jetispeıtindigin, qazaqtar jumysqa kelse jeńildikpen qabyldaıtyndyǵyn túsindirdi. Qatysýshylardyń kóptegen suraqtaryna jaýap berip rızashylyqtaryn aldy. Saltanatty jınalystan soń kórkem ónerpazdardyń shaǵyn konsertin berdi. «Jambyl» sovhozynan kelgenderdiń arasynan jaqsy ánshi orys qyzlar tabylyp, klýbtyń derektiri, ári rejıssory Kópjasar Momyshovtyń baıandy quıqyljyta oınatqan súıemeldeýimen birneshe ánder oryndaldy. Orystyń jastary orystyǵyn jasap tansy-bı uıymdastyryp kıno jaıyna qaldy.
Demalys saıyn eki mashınamen, keıde úsh mashınamen kelip tansy-bı uıymdastyrýdy ádetke aınaldyryp on jasar balalardy «kısh-kısh» dep qýalap ishke kirgizbeı klýbtyń aınalasyna topyrlatyp, úlkenderin «cherno jopa» dep artynan teýip jylatyp jiberip namysqa tıdi. Aýdan basshylry ata analardyń aryzyn tyńdamady. «Tyń kóterip astyq óndirýge kelgen jastar ǵoı, ózderine klýb salyp alǵan soń kelmeıdi, shydańdar» dep jubatyp shyǵaryp salady.
Aýyl adamdarynyń, oqýshylardyń renish yzasyn baıqaǵan «Uıym» músheleri Áıtbektiń úıinde bas qosyp bul «Jambyldyqtardan» qalaı qutylýdyń jolyn izdedi. Kópjasar aǵany tyńdaıtyn túrleri joq ekenin baıqady. Bizder túrmeden kelgendermiz dep, kúsh kórsetip, qorqytatynyn bilip júrdi. Naýryz aıy kirip, kún uzaryp kóktemniń jaıma shýaǵy kóbeıip kóńil sergip eldiń serýendeýi jıiledi.
- Jigitter - dedi Sadko - jasyryn «Uıym» qurdyq, jaman atymyz shyqqan joq. Endi Manash qoıǵan esimdermen ashyq aıqasqa shyǵyp tanylýdyń reti kelip tur. Ol Jambyldyqtarmen jan aıaspas tóbeles. Ol úshin eldi qulaqtandyryp, mekteptiń joǵary klasstarynan jigitter qatystyrý kerek, muǵalimder de bilsin. Tóbelesti Áıtbek uıymdastyryp «kısh-kısh», «cherno jopa» dep júrgen orysqa bir balany aıdap salady. Ol balany urǵan kezde Áıtbek da qarap turmaı arashaǵa túsedi. Bárimiz birden kirispeı birtindep aralasqanymyz durys. Olar kóp bolǵanmen bizdi qoldaýshylr da az bolmas. Balasy taıaq jep, jylap jatqan kezde kim shydap turar. Tóbeles qyzǵan kezde óz zańyn ózi tabady - dep toqtady.
Aýyl adamdary ne tóbeles, ne úshin tóbeles, kimmen kim tóbelesedi dep túsine almaı birinen biri suraǵanmen eshteńeniń ushyǵyna jete almady. Besinshi naýryz kúni keshki kınonyń qarsańynda úsh «Sýdovekr» mashınasynyń uzyn qoraby tolǵan «Jambyldyqtar» ákesiniń úıine kelgendeı klýbtyń artyna kelip toqtap ústinen bir-bir qyz, bir-bir jigit degendeı 40-50 adam tústi. Orkestr aspaptaryn arqalap, ishke kirgender oryndyqtardy qabyrǵaǵa jaıǵastyrsa, tártipke jaýap beretinderi kınoǵa kelgen balalalardy «kısh-kıshtap» qýyp ishke kirgizbeı álekke tústi. Kınoǵa keldik dep, syrtta kóp jastar jınalyp «orystan basqalar bı bılemeıme», ishke kirip «tym bolasa bılegenderin kóreıik» degenderge de ulyqsat bolmady. Osy kezde qatty jylaǵan balanyń daýysy shyqty. «Nege urasyń» degen Batkonyń da daýysy qosarlana shyqqanda Manaptyń shoqpardaı judyryǵy balany urǵan orystyń qulaq shekesine tıdi. Qashyp qutylýǵa jer tappaı aıaq astyna qulaǵanda tepkilemegen bala qalmdy. İshtegi tansy-bı toqtap, bári syrtqa qaraı ytyryldy. Bul kezde ymyrt túsip qarańǵylyq qoıýlana bastaǵan. Esiktiń mańdaıshasyndaǵy jalǵyz lampochka da kómeskilenip jaryǵy uzamaıdy, sodanda ma, tóbeles qyza túsip shegarsy keńidi. Esiktiń taq aýyzynda baqylaýshy bolyp kelgen Qasymbek pen Asqat muǵalim orystardy tynyshtandyramyz dep júrgende esiktiń arǵy jaǵynan qolyn sozyp urǵyshtap jatqandar kórindi. Urǵan olaı emes bylaı» dep ekeý úsheýin esiktiń aldyndaǵylardyń aldyna qulatyp berdi. Ortaǵa endi kirgen orys tili muǵalimi Tursynbektiń jaǵasyna jarmasyp, túıgishteı bastaǵan orystyń jon arqasyna Sadko qaıys beldiktiń qorǵasyn quılyǵan bláhasyn otyrǵyzǵanda orystyń basy salbyrap Tursynbektiń aıaǵyna qulady. İshtegi orystar tóbeleske aralasqan kezde Saǵat pen Baqyt, Jaken men Málik jas balalardy shetke shyǵaryp qoıanqoltyq aıqasqa kirisken. Qasha tóbelesken orystardyń qulaǵany biri aıaǵyn qushaqtap, biri isken kóz, jarylǵan basyn sıpap jıyrmashaqty orys isten shyqqan kezde bir top mılısıa keldi. Jigitter tym tyraqaı qashyp qýys-qýysqa uzap ketti. Baǵys belindegi beldikti bir tanysyna berip mekteptiń belsendisi retinde Qasymbek, Tursynbektiń qasynda tóbelestiń neden shyqqanyn tekserisip, orystardyń balalardy «kısh-kısh», «cherno jopa» dep aıtqanyn rastap protokolǵa qol qoıdy. Kelgen 7-8 mılısıa «Jabaılyqtardy» túgeldep mashınalaryn mingizip aýyldaryna qaıtardy.
Sadyq Smaǵulov
Jalǵasy myna siltemede.
