Jalǵasy. Basy myna siltemede.
Mektep dırektory Nuraqymetov Quttymbet oqıǵanyń izin sýytpaı baqylaýshy bolyp tóbeleske qatysqan úsh muǵalimderden jaýap alyp oqýshylardan kimniń qatysqanyn tekserdi. Tursynbek muǵalim derektir qatty kete qoımas degen oımen mekteptiń betke ustap otyrǵan úsh belseendisi Baǵys, Saǵat, Álıhanǵa qosyp 9-10 klasstyń oqýshylryn da atady.
- Atalǵandardyń barlyǵyn sabaq aıaǵynda maǵan alyp kelińler - dep tapsyrma berdi derektir. Sabaq aıaǵynda muǵalimder kabınetin toltyrǵan oqýshylar suraq jaýap alǵanda «biz barsaq klýbqa kirgizbeı 3-4-shi klasstyń balalaryn «kısh-kısh», dep qýyp júrgenin kórdik. Kishkentaı balanyń jylaǵan daýysy shyqqanda, bir úlken kisi balany urǵan orysty «nege urasyń» dep shapalaqpen tartyp jiberdi, tóbeles sodan shyqty dedi.
- Jaqsy, Baǵys sen aıtshy, saǵan senem - dep artta turǵan Baǵysty alǵa shyǵardy.
- Aǵaı, maǵan senseńiz - dedi Baǵys - bul «Jabaılyqtar» klýb qyzmetkerlerin ábden basnyp alǵan, bir aıǵa jýyqtady senbi, jksenbi kúnderi orkestrlerin arqalap kelip bizderdi klýbqa jolatpaıdy. Siz aıtqandaı bastary jarylyp, qoldary synsa oqýshylarda da ondaı jaraqat bolar edi. «Cherno jopo» degen sózge namystanyp tóbeleskender syrttyń jigitteri, bizder arashaladyq, kishkentaılardy qorǵadyq protokolǵa shyndyqty jazdyryp qol qoıdym - dep sózin aıaqtady. Ári qaraı sózin jalǵaǵan Qasymbek muǵalim
- Orystardyń ózderi kináli, balalardy bapaǵattap urys keráis kúsheıip bara jatqan soń esikti jaýyp, ishtegilerdi shyǵarmaı turdym. Arttaǵy esikti syndyryp shyǵyp tóbeles kúsheıip ketti. Men tanymaıtyn soıtaldaı-soıtaldaı jigitter «balalarǵa kıno kórsetpeı klýbyn nege tartyp alady» dep orystardy topalań tıgen qoıdaı domalatyp tepkiledi. Bastary jarylyp qutylsa jeńil qutylǵan eken, birin biri óltire me dep oılap oqýshylardy Asqat, Tursynbek úsheýmiz tratýarǵa shyǵaryp úıine qaıtardyq - dep túsindirdi. Ekinshi qaıtyp oqýshylardyń túngi kınoǵa barýyna tıym salynyp, kezekshi qoıýǵa nusqaý berildi. Jınalystan soń Tursynbek muǵalim Baǵysty bos klassqa aparyp jeke sóılesip otyryp klýbtaǵy tóbeleste jaǵasynan ustap urmaq bolǵan orystan arashalap beldikpen uryp sulatqanyna raqymet aıtty.
- Bizde bala bolǵanbyz - dep jalǵastyrdy sózin muǵalim Shymkentte óskenbiz, sonda oqyp, osynda jumysqa keldik. Seniń atyńnyń orysshasyn bildim. Artyńnan kelip urmaq bolǵan orysty «Sadko artyńda...» degenshe bolmaı, aıaǵyńmen shıyrylyp soqqanda aıaq qulaq shekeden tıdi me, joq jaqtan tıdi me orys eki aýnap túsip basyn kótermeı jatqanda jambasynan tıgen beldiktiń basy odan saıyn tuqyrtty. Aıaǵyńmen jaqsy jumys isteıdi eknsiń. Sabo, Jako, Bako degen esimder estildi, olar kimder? Aıta ber, jasyrma. Derektir men zavých seni qalaı jaqsy kórse, mende solaı jaqsy kórem. Eshkimge aıtylmaıdy - dep stoldyń ústindegi kóldeneń jatqan Baǵystyń qolyn qysa ustap, shyn peıilmen surap otyrǵanyn sezdirdi.
- Aǵaı, Sabomyz - Saǵat, Jakomyz - Jaken, Bakomyz - Baqyt.
- Esimderiń grýzınderge uqsaıdy. Qaıdan taýyp alyp júrsińder? Seniń atyń tipti uqsamaıdy.
- «Sadko» degen kınonyń geroıy kórinedi.
- Ol kınony kórgem. Saǵan myqty keledi. Senderdi uıymdastyryp, at qoıyp júrgen kim?
- Manash.
- Onyń oryssha aty kim?
- Mano. Muǵalim kúlip jiberdi. Basqy býyndaryna «O»-ny qosa beripti. Munda da bir bilgirlik bar. Birin biri shaqyrǵanda jýan daýysty qos áripten daýys qatty shyǵady. «Ne zrá otlıchnık» dep orysshalap jiberdi de orynynan turyp - Seni raqymet aıtqaly shaqyrdym. Áńgimemiz osy jerde qalsyn dep burynyraq shyǵyp ketti.
Áıelder merekesi aýdan basshylarynyń qatysýymen, mektep oqýshylarynyń qyzyqty konsertimen ótti. «Jambyldyqtar» ýaqytsha bolsa da kelgendi qoıdy. «Uıym» músheleri kúnniń salqyndyǵyna baılanysty Áıtbektiń úıinde bas qosyp, ótken iske taldaý jasady. «Tóbelestiń» óte sátti ótkenin, dene jaraqatyn almaı aman esen tarqaǵanyn úlken jetistikke sanady. Baǵys óziniń mılısıalar jasaǵan protokolǵa Tursynbek, Qasymbek muǵalim úsheýi qol qoıǵanyn, «tóbelesti bastaǵan orystar» ekeni jazylǵanyn jetkizdi. Óz klýbymyzǵa ózimiz ıe bolǵan sıaqtymyz. Tursynbek aǵaıdyń ózimen jeke sóıleskenin aıtyp:
- Bizderdiń jasyryn attarymyzdy bilip alypty. Oqasy joq, bizben nıettes adam kórinedi. Jaǵasynan ustap urmaq bolyp júrgen orysty jon arqasynan beldikpen otyrǵyzyp qulatqanyma raqymet aıtyp biraz sóılesip syrlastyq. oryssha esimderimizdiń kimder ekenin surap «grýzın bolyp ketkensińder me» dep kúldi. Oılap tapqannyń kim ekenine qyzyqty. Manash dedim.
- Óz aty qandaı - dedi
- Mano - dedim. Shek silesi qatyp kúlgen muǵalim «ne zrá otlıchnk» dep taǵy kúldi.
- Nege kúldińiz - dedim túsinbeı.
- Attaryń da ádemi, jarasyp tur dedi.
Áıtbektiń habarlaýynsha úsh talapkerdiń qaǵazy bar eken ony qarap, anyqtap ne jasaý keregin oılanyp kóktemgi demalysqa qaldyraıyq dep tarqasty.
Áıelder meıramyn ótkizisimen kóp uzmaı sý jańa Gaz-69 mashınasy mekteptiń aldyna kelip toqtady. İshinen úsh adam tústi. Aldyńǵy kele jatqan Albert Denısovıch Jıvkov ekenin terezeden kórip tanyǵan derektir Quttymbet qasyndaǵylardy ertip aldynan shyqty. Jyly amandasyp partorg, rabochkom úsheýin kabınetine kirgizip kelgen sharýalarymen tanysyp bolǵan soń mekteptiń voenrýgi Qarahodjaevty shaqyrtyp tańerteńgi oqıtyn 8-9-10-shy klasstardy karıdorǵa qatarǵa turǵyzýǵa tapsyrma berildi. Terezeniń aldyna úsh qatarmen turǵyzylǵan oqýshylardyń aldyna mektep derektiri bastaǵan tórt adam, artynan qorshalaı mualimder turdy. Mektep derektiri jańa qurylǵan sovhozdyń derektirin tanystyryp, aty jónin aıtyp, sendermen tanysýǵa keldi dep sóz berdi.
- Joldastar - dep bastady sózin áskerı úlgimen aýyldaryńnyń klýbynda bizdiń sovhozdyń jumysshylarymen tóbeles ótkeni belgili. Men senderdi kinálaýdan aýlaqpyn. Olar arasynda túrme kórgen buzaqylary bar tártip buzǵany ras. Sol úshin sazaıyn tartty. Bireýiniń aıaǵy synyp, ekeýinń qoly synyp jumysqa shyqpaı otyr. Basy jarylǵan, denesinen jaraqat alǵandar qanshama. Sonda da men senderden keshirim suraımyn. Jaman sózdermen balaǵattap jatsa árkim-aq shydamaıdy. Biraq men senderdi kek saqtamaýǵa shaqyramyn. Bizde qazir klýb joq, kıno kórmeıdi. Senbi, jeksenbi kúnderi avtobýspen kelip tursa shataq shyqpasyn. Qonaqpyz, qonaqty syılaý kerek - dep toqtady da:
- Tóbelesti kózimen kórgender bar ma - dedi. Derektir Tursynbekke ıek qaǵyp edi bir qadam alǵa shyǵyp:
- Qurmetti, Albert Denısovıch! Biz úsh muǵalim shataqqa der kezinde bardyq. Mekteptiń belsendi oqýshylarynyń kómegimen jas balalardy bólektep shyǵaryp, úıine qaıtardyq. Mılısıalar keshigip kelse de tártip ornatyp sizdiń jumysshylardy túgeldetip mashınalarymen qaıtardy. - dep sózdi kóbeıtpeı qysqa qaıyrdy. Oqýshylardan sóıleıtinder bar ma dep Albert Denısovıch ózi surap aldy. Derektir óziniń daıyn oratory Baǵysty shyǵaryp mılısıalarmen birge protokolǵa qol qoıǵan bala dep qabyrǵadaǵy «Komýnızm urpaqtary» degen qyzyldy jasyldy boıaaýy bar gazetti kórsetip, osy gazettiń redaktory dep tanystyrdy. Qatarda turǵandardyń aldyna shyqqan buıra bas suńǵaq boıly, jyp jınaqy kıingen bala shyǵyp sovhoz derektirine sálem ısharatyn bildirip birden sóılep ketti.
- Joldas dırektor! Tóbelestiń mán jaıyn ózińiz de jaqsy biledi ekensiz, shyǵyp sóıleýshi muǵalim de rastady. Meniń qosyp alarym joq. Aıtqandaryn rastap mılısıalardyń protokolyna qol qoıdym.
- Baǵys - dedi mektep derektiriniń sózinen esimin uǵyp qalǵan Albert Denısovıch - sen baıqaǵan joqsyń ba Sadko degen jigittiń kim ekenin bilesiń be?
- Joq, bilmedim. Syrttan kelgen jastardyń biri bolar – dep senimdi jaýap berdi.
- Jaqsy, ornyńa baryp tura ǵoı - dep sóılep turǵanyn paıdalanyp taǵy bir eki aýyz sóz dep derektirge qarady. Derektir basyn ızedi
- Oqý bitirýlerińizge jaqyn qaldy. Aýyldaryńyzdyń qasynan jańa sovhoz ashyldy. Bizge jumysshylar kerek. Traktorshylardyń qysqa kýrsyn ashamyz. Jańa traktorlar alamyz. Qurlysshylar kerek. Kóptegen úıler klýb, mektep, aýrýhana salamyz. Jeńildikpen jumysqa qabyldaımyz. Qoı da, sıyr da baǵylyp, fermalar ashamyz. Qysqasy jumys kóp - dep qoshtasty.
Shymkentke, erterekte jetim balalar úıine alyp ketken Esmurzaev Qadyr atalas týysy jyrshy Jorabektiń úıinen 8-B klassynda oqıtyn balasy Tashkenbaımen Baǵystyń úıine keldi. Ekeýi jyldam tabysyp, sháı iship bolǵan soń «keshke ózim taýyp alamyn» dep shyǵaryp saldy. Tashkenbaı jolshybaı óz áńgimesinde Baǵystyń oryssha aty Sadko kórinedi. Ózderiniń uıymdary bar, eshkimdi qospaıdy. Ótkende klýbta tóbeles bolyp Sadko degen atty sonda estidik. Músheleriniń de oryssha attary bar, otyzshaqty orysty eshkimniń kómeginsiz byqpyrt qylyp uryp klýbqa jolatpaı jiberdi dep Baǵys aıtpaǵan biraz syrǵa qanyqtyrdy.
Jaqsy dastarhan uıymdatyryp keń otyrý úshin et kerek bolyp Kópbaı shaldy Batko men Mano izdep taýyp bir toqty soıǵyzyp etin ákelip «shtabtaǵy» apaǵa berdi. Jarty toqtynyń etin basymen asyp úlken adamdarsha qonaq kútýge daıyndaldy. Jyrshy Jorabektiń úıinen Qadyrdy erterek ertip shyǵyp ınternatty, mektepti aralatyp klýb pen medresse-meshitti kórsetip kúndi batyryp «shtabqa» keldi. Jigitter de jınalyp qalǵan eken bárimen amandasyp erterek ketip eseıgen jerlesterin bet júzderin áreń shyramytyp tanydy. Óz jaǵdaıymyzdy asyqpaı bile jatar dep qonaqty sóıletip qaıda bolyp, qaıda oqyǵanyn suraǵandarǵa Qadyr jaýap berip:
- Shaıan aýylynan alyp ketken soń Lengrge aparyp jetinshi klass bitirtip Shymkentte FZO-da tokrlikke oqytty. Menimen birge barǵan Orazbek degen inishek menen eki klass tómen oqyp qalyp qalǵan. Sodan habarsyzbyn. Eki-úsh ret izdep bardym, bireýler bala qylyp asyrap alamyz dep alyp ketipti. Shynynda da súıkimdi edi. Eseıgen kezde men qusap Shaıan aýylyn izdep tabar. Týǵan elin, jerin umytpas. Uzaq áńgimesi kóńildi jadyratyp aıaqtaldy.
Apanyń tamaǵy kelip Qadyrdyń aldyna bas qoıyldy. Mundaı syıdy birinshi ret kórgen qonaq yńǵaısyzdanyp:
- Áleke! Siz úlken emessiz be - dep basty syrǵytyp edi, Álekeń:
- Sen 31 jylǵy, men 35 jylǵy, qaısymyz úlkenbiz dep kúldi.
- Basty saqaldy kisiler ustaıdy deýshi edi, raqymet, arnaıy qoı soıyp syılaǵandaryńyzǵa, aýyz tıeıin, ózderińiz mújińizder - dep Álekeńe qaıta berdi. Otyrǵandardyń qaısysy bolsa da basqa qumar emestigin bildirip basty tarelkasymen apaǵa usyndy. Shúıirkelesip otyryp dáý eki tabaq etti jáýkemdep, raqattanǵan dostar asyqpaı sháı ishisip, kesh tarqady. Qadyr Baǵystyń usynsymen úıge kelip, qatyq qosqan bıdaı kójeden bir-bir janan iship bólmedegi eki kereýetke demalýǵa jaıǵasty. Kópke deıin áńgime jelisin úzbeı aqtaryla sóılegen Qadyr:
- Kóldeneń aqshaǵa qyzyǵyp «Qorǵasyn zaýytynyń» beıresmı bıligine talastyq. Zaýyttyń aqshasynan salyq alyp otyrǵan uıymdasqan mafıamen san ret kezdesip bas ta jaryldy, kózde shyqty. Men aıaqtan aıyrylyp, tobyqtyń synǵany durys salynbaı, eleýsizdeý aqsańdap qaldym. Kóshedegi qýlar maımaq atap, klıchkam «Maımaq» atanyp ketti. Zaýyttyń «qamqorlyǵymen» úsh bólmeli úıli boldym. Byıyl Tehnalogıa ınıstıtýtyna oqýǵa túspekshimin. Seni el «Sadko» deıtin kórinedi. Namystanbaıtyn esim. Men «Maımaq» degen esimnen qutylý úshin basqa qalaǵa ketip, jańa ómir bastaýym kerek. Oǵan múmkinshilik bar, Shymkentti qımaımyn, semá qurý kerek, jospar kóp, qımyl az. Já, jaraıdy, uıyqtaıyq - dep teris aınalyp jatyp kórpeni búrkene tústi.
Asyqpaı turyp erteńgi sháıdiń ústindegi áńgimeniń barysynda Baǵystyń ákesi Jamby aqsaqal Qadyrdyń ákesi Esmurzany tanıtyn bolyp jumys armıasyna birge shaqyrylyp Jıtomır qalasynda biraz ýqyt birge bolǵan soń júzshaqty adamdy basqa jaqqa alyp ketti. Onyń ishinde seniń ákeńde ketti. Eki úsh aıdan keıin meni jasyma baılanysty elge qaıtardy.
- Kóke - dedi Qadyr men arǵy aptada taǵy kelem. Sizge arnaıy sálem berem - dep dastarhannyń jınalýymen Jorabek jyrshynyń úıine baryp qosh aıtysyp Shymkentke qaıtýǵa avtobýsqa ketti.
Kelisim boıynsha Álıhan, Áláıdar, Manash, Esken tórteýi Mádenıet úıiniń derektiri Kópjasr aǵaǵa kelip, aqyldasa otyryp «Jambyl» sovhozy orystarynyń klýbqa keltirgen zıanyn eseptetip shyǵaryp, qansha aqshadaı paıdadan aıyrylǵan kiristi kórsetip, balaǵattaǵan moraldyq shyǵyndy qoıǵyzyp AKT jasatyp qol qoıyldy.
- Áı, osynymyz duryspa, keshirimdi bolsaq qaıtedi? - dep taısaqtap edi. Manash, Esken qabattasa:
- Olardyń balaǵattaǵan sózderi, «kısh-kısh», «cherno jopa» dep qorlaǵany ótip ketti ǵoı. Ondaı sózdi sovhoz derektiriniń ózi de keshirmeıtin kórinedi. Bolgar emes pe, orystan qany bólek - dep Kópjasar aǵany kóndirdi.
Sovhozǵa barýǵa tóbeles izdep barǵandaı bolmaı, taıaq jesekte momyndyq tanytyp, derektirge jeke jolyǵýǵa tyrysyp, orysshasy durys Manash, Esken kirip Álıhan, Áláıdar syrtqy esiktiń aldyn baǵyp qaldy. Uzyn boıly eki jigitti balasynbaı orynynan turyp, qol usynyp amandasty. AKT-ni oqyp kórip «men maqulmyn» tek «Sadkony tanystyryńdar» dep shart qoıdy. biz ony tanymaımyz dep qıpaqtaǵanyna derektir kónbeı «Men áskerı adammyn, bizdiń de KGB jumys isteıdi» dep AKT-ni alyp qalyp «Sadkony tanystyryńdar, talaptaryń sheshiledi» dep qaıtardy.
Ýádeli ýaqtysynda kelgen Qadyr-Maımaq birden Baǵystyń úıine keldi. Túski sháıdiń aldynda Jamby aqsaqalǵa arnaıy ákelgen syıyn ashyp, qynaby da, saby da jaltyraǵan kúmispen órnektelgen qanjardy eki qolyna alyp «ákemniń kózin kórgen sizge syılamaǵanda kimge syılaımyn» dep jalpaq qyzyl qaıysty belbeýimen usyndy.
- Bul qanjardy «Qorǵasyn zaýytynyń» tájirbıeli tokari jasaǵan. Júzi qaıralmaıdy, shash alýǵa da bolady - dep túsindirdi. Jamby aqsaqal raqymetin aıtyp:
- Myna qanjardy kórse meniń shaldarym shash aldyra ma, qashar - dep, irgege kıizdiń astyna kózden tasalady. Sháı jasalynyp, eti mol kúrish botqasymen toıynǵan qonaq úıden Baǵyspen birge shyǵyp jigitterdiń keshke bas qosaryn bile tura jolyǵýdy maqsat etti. Eń jaqyn úı Saǵat pen Áláıdardiki sonda baryp tórteýi biraz otyryp áńgimeleskenshe kesh te batyp kınoǵa barmaq. Kınodan soń jońyshqalyqta jatyp áńgimelesip erteńgi sabaqtan keıin ınternattyń bos bólmeleriniń birinde, kózden tasa jerde Qadyr-Maımaq jigittermen jattyǵý ótkizip, óz ónerin kórsetýge shaqyrdy. Quba qup kelisken dostar jeńil kıinip, jattyǵý jasaıtyn bólmege keldi. Qadyrdyń ústinde kókpeńbek toqyma sport kostúmi, syrtynan kamzol kıe salǵan, tóbesinde shashaǵy bar toqyma taqıa, ózine jarasyp tur. Qolǵa túse bermeıtin kıim.
Jattyǵý bastalyp bólmeniń ishin aınala júgirip, kerilip sozylyp bolyp ózimen boıy teńdes Álıhandy shaqyryp qol aıqastyrysyp jambasqa túsirýdiń úsh túrin kórsetti. Buttyń arasyn jazyp tip-tik otyryp úırený býyn-býynnyń ıkemdi bolýyna, sińirlerdiń kezdeısoq túıilmeýine kóp áser etetinin aıtty. Ózi qabyrǵaǵa jaqyndap, Baǵystyń ıyǵyna bir qolymen ustap, qabyrǵa arqyly oń aıaǵyn kókke kótere butyn qabyrǵaǵa tıgizip turǵany shynynda da sheberlik edi. Taǵy da boıy uzyn Álıhandy ortaǵa shaqyryp, «basyńyzdy qorǵańyz, meniń aıaǵym tóbeńizde oınaıdy» dedi. Turǵan boıynda oń aıaǵyn tóbesine qatty tıgizbeı kezek-kezek bir sol aıaqpen, bir oń aıaqpen urýdy úırense eki-úsh jigittiń shaq kelmeıtinin qımylmen dáleldedi. Baǵystyń «tóbelestegi» ádis qımyldaryna basa nazar aýdaryp «sender kórińder» dep qarsylasyn ózine aıamaı «shabýyldatyp» qalaı toıtarys berýdi kórsetti. Kórsetkenderiniń barlyǵy búgingi «Kareteniń» qımyly. Karete degen uǵym ol kezde joq bolatyn. Baǵystyń úırenip júrgeni at qoranyń ishindegi qatar turǵan eki tireý. Jaman kórpe, eski kıizderdi orap, baılap qoıyp, ortasynda turyp eki aıaqpen kezek teýip úsh kúnde bir joǵarylatyp buty aýyrǵansha tepkileý. Osy ádisti kúndelikti ádetke aınaldyryp, aıaǵyn bir jarym metrge erkin kóterip, boıyn qaz qalpynda ustaýǵa daǵdylanǵan. Qadyrdan «jaman emes» degen baǵa alǵanyn dostary úlken jetistikke sanap kúnde bolmsa da jetisine bir ret sport zalǵa kelip jattyǵý jasaýǵa bolatynyna kózderi jetti. Tek aıaqty shynyqtyrý úshin voenrýkke, zavýchqa aıtyp júrip bokstyń tóbege ilip qoıatyn aýyr kenep qabyn aldyrý kerek ekenine toqtaldy. Qadyr-Maımaqtyń arqasynda úsh saǵattyń ishinde jigitterdiń qoltyǵy jipsip, mańdaıy terledi.
Baǵys Qadyrmen tabysqaly beri sheshilip syr aıtpasa da jumys kúni tańerteńgi avtobýspen «Jambyl» sovhozyna ertip barýǵa Saǵatty, Jákendi, Baqytty, Manashty qosýdy jón kórdi. «Aıqaı» shyqqandaı bolsa naǵyz Sadko Qadyr-Maımaq ekenin kórip tanysyn degen oıdy Manashqa ǵana aıtyp, ishteı nede bolsa kórip alaıyq dep bekingen-di. Tańerteńgi narádty ótkizip kabınetinde jalǵyz otyrǵan kezinde Manash men Baǵys kirdi. Orynynan turyp daýys shyǵaryp sálem bergen Albert Denısovıch
- O, Baǵys! Men qýanyshtymyn. Naǵyz Sadkony kórgenime - dep stoldan shyǵyp kelip, qushaqtap amandasyp qarsysyndaǵy kishkene stolǵa Manash ekeýin otyrǵyzdy. Hatshysyna partorg, rabochkomdy shaqyrtyp alyp, stolynyń sýyrmasynan AKT-ni alyp betine buryshtama qoıyp hatshy qyzdy shaqyrtyp «kasırge» aparyp ber dedi. Kasır ákelgen aqshany Manashqa ustatyp, qasyńda telohranıtel-qorǵaýshylaryń bar ma dep Baǵysqa qarap kúlip qaltasynan ámıanyn shyǵaryp 500 som aqsha alyp Baǵysqa usyndy.
- Mynaǵan Shaıanǵa baryp restorannan tamaq ishińder, bizde asqana áli bitpeı jatyr - dep kóńilderin rıza jasaǵannan keıin «Shaıan aýylynyń jastary men Jambyl sovhozynyń jastary tatý bolý kerek» degen taqyrypta áńgime qozǵap jarty saǵattaı jaqsy otyrdy.
Rabochkom shaqyrtqan júk mashınasy qonaqtardy Shaıan aýylyna aparyp salatyn bop soǵan mindi. Aýylǵa kire beristegi úlken magazınniń qasynda kútip turǵan jigitterdi mingizip, Toǵaı aýylynda turatyn Damır dýnǵannyń úıine kelip tústi. Damırdiń kásibi basqa bolsa da, úlken bir bólmesiniń esigin syrtynan shyǵaryp, qonaq úı jasap qoıǵan. Boıjetken eki qyzy qazaq mektebinde oqyǵandyqtan kelgenderdiń bári tanys. Kıiz alashanyń ústine kórpesheler tóselgen. Dastarhan jaıylyp úlken-úlken janan keselerge úıile salynǵan, qoldan sozylǵan kespe, et aralasqan jýsaıy, tátti buryshy, basqa da shópter týralǵan qazaqtar úshin dámdi, áýes as 12 adamnyń aldyna qoıyldy. Maıǵa qýyrylǵan qyzyl buryshty kereginshe salyp mańdaılary shyp-shyp terlep nan jemeı toıyp aldy. Qosymsha tamaq suraýǵa jigitter uıalmasyn dep:
- Damır aǵa, qyzdaryńyzdyń jasaǵan kespesi óte dámdi eken, aıyp bolmasa suıyǵynan orta kese quıyp bersin - dedi.
- Jigitter, keselerińizdi berińizder, uıalmańyzdar. Tamaqta uıat bolmaıdy dedi.
Toıdyq, toıdyq - dep raqymetterin aıtyp keıin sheginshektep otyrdy. Baǵys tamaǵyn iship bolyp Damırdi shaqyryp 100 som aqsha berdi.
- İnim, mynaý kóp aqsha ǵoı - dep tańdanǵan Damırge.
- Bizdiń jigitter kelip ketip turǵandaı bolsa qaryzdanyp qalmasyn. Sizde bolsyn. Mundaı dámdi tamaq basqa jerde joq.
Aýylǵa qaıtaıyn degen Qadyr aıaldamaǵa jetpeı toqtap:
- Aldaǵy aıdyń basynda jalǵyz basty áıeldiń úıin jaldap, qoı, kerek jaraq satyp alyp daıyndalyp, senderdi qonaqqa shaqyramyn - dep qosh aıtysyp avtobýsqa mindi.
Sabaqtan soń Álıhan, Áıtbek, Manash, Esken klýbta otyrǵan Kópjasar aǵaǵa kelip AKT-ti kórsetip suraǵan 5000 som aqshasyn bergende Kópjasr «eńbek senderdiki, esik tereze bári jóndelgen 1000 somdy men alaıyn, tórt myńdy sender bólip alyńdar» dep qaıtaryp berdi. Tórteýi raqymet aıtyp jınaq kasasyna kelip, murtyn buzbaı 9000 som aqshany qosyp salyp qoıdy. Oqý jyly aıaqtalyp keledi. Emtıhanǵa daıyndyq bastalyp keshki serýen, kınoǵa barý sırep turǵan shaqta Qadyr kelip demalys kúni qonaq úıge jaıǵasty. Artynan qýyp, izin ańdyp kelgen tórt jigit asqanadan tamaqtanyp shyqqan Qadyrdy arnaıy ákelgen arqan tuzaqqa túsirip, asqananyń artyna súırep aparyp uryp soǵyp, qol aıaǵyn baılap jaqyn turǵan saraıdyń kómir salatyn terezesinen ishke laqtyryp jiberedi. Súırep áketkenin baıqap qalǵan býfetshi kezdeısoq júrgen mılısıaǵa aıtady. Ol aldynan kezdesken Áláıdardan «kimder, tóbelesip júrgen» dep suraıdy. Birinen biri estigen adamdar «Sadkolar shyǵar, tóbelesip júrgender» dep qańqý sóz shyǵarady. Áláıdardan Qydyrbek estip Baqyt, Saǵat, Jáken asqanadaǵy býfetshiden surastyrsa, esik aldyna shyǵyp, aıaldamadaǵy tórt jigitti kórsetedi. Qyzý qandy Saǵat «jańaǵy baılap áketken adamdaryń qaıda?» dep dúrse qoıa beredi. Tórteý jaýap bermegen soń sart-surt tóbeles bastalyp, «arqandaryń qaıda, tabyńdar» degen tepkige shydamaı, asqananyń artynda degen daýys estildi. Tórteýin de jelkelep aparyp qaıta tepkiledi. Tepkige shydamaǵan kishisi saraıdyń tesigin kórsetti. Baqyt pen Jáken úlken darbazanyń kishkentaı esigin ashyp saraıǵa bettegende, úıden, esik aldyna shyqqan kelinshek «qaıda barasyńdar, mılısıa shaqyramyn» aıqaılady. «Biz ózimiz mılısıamyz» dep jaýap berip esiktiń ilgegin ashyp kirse baılaýly jatqan ózderiniń Qadyr-Maımaǵy, arqanyn sheship júre almaı qalǵan «batyrdy» Jako arqalap tórteýdiń qasyna ákeldi. Al «tiri qaldym, endi ne bolasyńdar» dep olardy ertip, avtobýstyń aıaldamasyna kelse, osylardy kútip turǵandaı avtobýs ta keldi. Tórteýin mingizip «mynalardy jaıǵastyrǵan soń keletinin» Jákenge aıtyp «qonaq úıdiń aqshasyn tólegem. Kelmeıtinimdi aıta salyńdar» dep júrip ketti
Bul tóbeles aýyldy da, mektepti de shýlatty. Raıkomnyń ekinshi hatshysynyń saraıynan «adam óligin arqalap shyǵypty» degen qaýeset jeldeı esti. Ekinshi hatshy mektepke «Sadkony komsomoldan shyǵaryńdar» dep nusqaý beripti. Muǵalimder ujymynan komsomol komıtetine ókil (kýrator) bolyp bekitilgen Úsenbaı muǵalim Baǵysty shaqyrtyp «ekinshi hatshynyń saraıyna nege kirdiń, klıchkańnyń Sadko ekenin» rastap túsinik jazyp ber. Komsomol jınalysynda qarap shara qoldanamyz degende Baǵys:
- Men eshqandaı Sadko emespin, ekinshi hatshyndy tanymaımyn. Úıiniń qaıda ekenin bilmeımin - dep teris burylyp, esikti tars jaýyp shyǵyp ketti. Buǵan qatty ashýlanǵan muǵalim «seniń kózińdi qurtpasa bolmaıdy» eken dep uıymnyń hatshysyna habarlandyrý jazǵyzyp komsomoldyń jalpy jınalysyn shaqyrtty. Kún tártibinde bir-aq másele «Raıkom hatshysynyń nusqaýyn oryndaý». Mundaı jumbaq habarlandyrý muǵalimder ujymyn da dúr silkindirip «ne bop qaldy» degen suraqtyń jaýaby tez tabylyp, «Baǵys Jambınniń jeke tártibi» bolyp ózgertildi.
Ózin kináli sezinbegen Baǵys jınalystyń aldyńǵy partasyna kelip otyrdy. Ár kezdegideı jınalys alqasy saılanyp tórge zavých Ámze Sarıev jaıǵasty. Qolyna ne jazylǵany belgisiz bir paraq qaǵaz alǵan Úsenbaı muǵalim minbege shyǵyp:
Joldastar! Bizdiń senip júrgen Baǵys Jambınimiz óreskel tártipsizdik jasap, ekinshi hatshynyń saraıyna túsip, ne alyp shyqqany belgisiz aıqaılaǵan áıeline jaýap bermeı qashyp ketken. Men shaqyrtyp sóıleseıin desem «meni tekseretin sen kimsiń» dep esikti syndyra jazdap, qatty jaýyp, shyǵyp ketti. Sondyqtan jınalys shaqyryp «múmkin senderdi syılar, ózinen suraıyq» dep sheshtik. Oqýshylardyń aldyna shyqqan Baǵysqa «minbege kóteril» degen Úsenbaıǵa «men baıandama jasaý úshin kelgenim joq» dep minbege kóterilmedi.
- Meniń sizge bergen jaýaym, jaýap. Basqa qosyp alarym joq - dedi.
- Qandaı jaýap berip ediń - estıik dedi alqada otyrǵandardyń bireýi.
- Meniń esimim Sadko emes. Saraıyna kirgenim joq. Úıiniń qaıda ekenin bilmeımin - dep ári qaraı sóılespeı shyǵyp ketkenim ras.
- Seni búkil aýdan «Sadko» dep biledi. Ótkendegi tyń kóterýge, ıgilikti jumys isteýge kelgen orystarmen tóbelesti uıymdastyryp júrgende sen - dep aýyzy kópire ashýlanyp, otyrǵandarǵa qarap:
- Káne, kim shyǵyp sóıleıdi. Bizden góri Baǵystyń buzyqtyǵyn sender jaqsy bilesińder - dep sóz tartqamen múlgigen tynyshtyqty eshkim buzbady.
Orta tustan qyzdyń daýysy shyqty «men sóıleıin» degen.
- Kel, kel - dedi Úsenbaı muǵalim. Baǵıla eken. Baǵystyń qasyna qatarlasa turǵan Baǵıla:
- Joldas komsomoldar! Búgin bizder sóıleýimiz kerek. Nege úndemeısińder?! Baǵystyń qandaı buzyqtyǵyn bilesińder, aıtyńdar. Keshe ǵana Baǵystan jaqsy adam joq edi. Oqý ozaty dep maqtadyq. Syılyqtar, gramotalar berildi. Jas jazýshy dep «Komýnızm urpaqtary» degen úlken gazetke redaktor qoıdy. Óleńderi, maqalalary úzbeı aýdandyq gazetke shyǵyp turady. Qaıda júrip buzyqtyq jasaıdy?
- Qasapına, otyr orynyńa - dedi Úsenbaı muǵalim qatqyl daýyspen Baǵıla partany jaǵalap ketip bara jatqan kezde Baǵys ashyq turǵan aıqarma keń terezeden sekirip qarańǵylyqqa súńgip ketkendeı boldy. Eki aıaǵymen qara jerge top ete túsken Baǵys jerdi alaqanymen bir sıpady da Shaıan ózenine qaraı júgirip ketti.
Eki shekesin judyryǵymen súıenip ashý qysyp otyrǵan zavých-Ámze basyn oqys julyp alyp «qus bop ushyp ketti me, qaıda ketti» degen qatty daýysynan qasyndaǵylar selk ete qaldy.
- Áı, Úsenbaı bulaı jınalys ótkizýge bolmaıdy. Jınalys jabyq. Baǵysty izdeńder, tabyńdar - dedi. Tas qarańǵy túnnen kóz aldyńdaǵy adam kórinbeıdi. Qaıdan izdeıdi?! Baǵystyń úıine kelip tyń tyńdasa, bóten dybys estilmeıdi. İshten kirip suraýǵa ákesinen qoryqty. Shaıan ózeniniń jaǵasyndaǵy jalǵyz úı Baǵystyń týysy Mombek aǵanyń úıi. Jas kezinde palýan atanyp, bilimdiligimen aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi bolyp turǵan kezde mazasyn ala bergen muǵalim-aryzqoıdyń artynan teýip, shatyn aıryp eki jylǵa sottalyp jaqynda ǵana kelgen. Baǵys entigin áreń basyp úıge kirse sháı dastarhanynyń ústinen túsedi. «Neǵyp keshtetip júrsiń» degen aǵasy Mombekke bar jaıdy túsindirip birer shyny sháı iship, úıine qaıtty.
Tańerteń sabaqqa barmaı ákesine «Qaraǵandyǵa shahtaǵa jumysqa ketem. Úsenbaı muǵalim jumys istegen mektepte oqymaımyn» dep aıtty da aýdandyq komsomol komıtetine kelip joldama surasa tizimge Tashkenbaı, Áıtbek jazylyp qoıypty. Áıtbektiń eki kún sabaqta bolmaǵanyn, jınalysqa qatyspaǵanyn endi túsindi. «Oqýdy nege tastadyńdar» dep jatqan komsomol komıteti joq. Bes komsomoldy jol pulyn berip avtobýsqa shyǵaryp salarda Áıtbektiń sheshesi, Tashkenbaıdyń aǵa, jeńgesi, Baǵys úıine meni «shyǵaryp salmańdar» deýimen eshkim kelmeı joldastary bir top qyzdarmen keldi. İshinde Baǵıla da bar.
Shymkenttiń obkom komsomoly Oraldan, Gýrevten kele jatqan vogonǵa 34 komsomol mingen vogondy tirkep ózinshe bir vagon qosty. Úsh kúnde Qaraǵandy qalasyna kelgende vokzaldan «Qosh keldińizder» degen qyzyl mataǵa jazylǵan uranmen qarsy aldy.
EPILOG ORNYNA
Eki jarym jyl óte shyǵyp, 1957 jyly maıda, eńbek demalysyn alǵan Baǵys áke sheshesine keldi. Saǵynyp qaýyshqan aǵaıyn týmalarǵa, ákesi bir qoıyn soıyp qudaıy tamaq berip, máre sáre body. Tórde otyrǵan Mombek aǵa «Aı, Baǵys-aı, bir muǵalimge eregisip eki jylyńdy bosqa jiberdiń RaıONO-dan ulyqsat alyp bereıin, dostaryńmen birge emtıhan tapsyr» dedi.
- Joq, aǵa Úsenbaı jumys jasaǵan mektepte oqymaımyn - dep ýáde bergenmin.
- Ol muǵalimdi segizinshi klasstyń emtıhanyna da qatystyrmaı «dostaryńnyń» múıizdep-múıizdep qýyp jibergenin senen kórip júr. Sen áli «Úsenbaı» dep júrsiń. Ol joq - dedi Mombek aǵasy.
Bul qýanyshty habardy estigen Baǵys Qaraǵandyǵa qaıta ketip «keshki mektepte, orys tilinde oqydy» degen anyqtamaǵa qosyp barlyq pánderdiń baǵasyn qoıǵyzyp ákeldi. Tabelin kórgen aýdandyq oqý isiniń meńgerýshisi óz buıryǵyn shyǵaryp mórin basty. Sol kúnnen bastap qosymsha sabaqtarǵa qatysyp mektep oqýshysy atandy. Dostarymen qaıta tabysty. Emtıhandy jaqsy tapsyrǵan Baǵys «óz dostarymen» kezdesýdi jıiletip júrgende Manashtan aqshalaryń qaıda, bólip aldyńdarma dep suraǵanda «aqshadan eshkimniń habary joq. aqsha suraǵan adamdy kórgenim joq» dep Baǵysty tań qaldyrdy.
- Mine qyzyq. Kitapshań qaıda?
- Sen ketkende «tyǵyp qoı» dep mamama bergenmin. Úıge baryp surap kóreıin.
- Nege teńdeı etip bólip almadyńdar.
- Biz aqshanyń baryn umytyp ketippiz. Onyń ústine sen joqsyń.
- Meni qaıtesińder, jumys istep júrgen shahter degen atym bar adammyn.
Erteńine kitapshany alyp kelgen Manash «mynaý kóp aqsha ǵoı, bir pálege urynbaımyz ba? Mamam qorqyp otyr.
- Nege qorqady? Bólip alǵan soń eki-aq myńnan tıedi. Baǵys ózi bastap jınaq kasasyna baryp 29 myń aqshany aldyrady. Sol jerde stolǵa otyryp 2900-den 10 adamǵa bóldi.
- Al saǵan qaıda? Seniń de úlesiń bar emes pe, Baǵys dep Álıhan úlkendik jasady. 29 myńdy 11-ge qaıta bólgende 2600 somnan shyǵyp 400 som qaldyq aqshany Manashtyń mamasyna kitapshay saqtaǵan eńbegi úshin berýge uıǵardy. Joǵarǵy oqý ornyna barý úshin qarajat uıymshyldyqpen jınalǵanyn pash etildi.
- Qartaıǵanda aıta júretin áńgime boldy - dedi Álıhan. Áláıdar men Esken qoshtady. Mende bir usynys bar dedi Áıtbek
- Damırdiń úıine baryp jýaıyq. Baǵana tapsyrys berip ketkenmin. Árqaısymyz ár jaqqa ketsek basymyz qosyla bermeıdi dep bárin de kóndirdi. Damırdiń eki qyzy «qonaq keledi» dep úıin tazalap, sypyryp sıyryp, kórpeshelerdi tósep lagmanyn daıyndap ákesiniń tapsyrysymen etin mol salyp dastarhan jasady. Uzaǵynan otyryp kóńildi áńgimelesken dostar oı armandaryn bólisip qaıda oqýǵa baratyndaryn aıtyp otyrǵanda Áláıdar:
- Men úılenetin shyǵarmyn, sheshem qartaıyp tamaq istep berýge de sharshap júr degende Áıtbek te qoshtap:
- Qadyr Shymkentten eki bólmeli úı áperýge kómektesem dedi. Ýádesinde tursa, meniń de sheshem aýrý syrqaýdan ajyramaı qoıdy, erterek úılenbeı bolmas - dep tap búgin úılenetindeı máz bola kúldi.
10-«A» klassynan 3 qyz Baǵıla, Hatıra, Dámegúl Shymkenttiń pedınıstıtýtyna baratynyn ózderinen estidim dep sózge qosylǵan Jáken men de soǵan baratyn shyǵarmyn, úıdegiler solaı sheship otyr - dep oıyn nyqtap aldyndaǵy kesedegi sorpany sarqyp iship dastarhannyń shetine qoıdy. Qalǵan jigitter aýylda qalatyndyǵyn áńgimelep, sháı iship bolǵan soń ózderinshe bata jasap «Júrer jolymyz ashyq bolyp, joldastarymyz qaıda júrse de aman bolsyn» dep betin sıpaǵan Saǵat ákesi molla bolǵanyn, ózi qoja tuqymy ekenin birinshi ret bildirdi.
Keshke qaraı mektepke jınalǵan kezde Baǵılany bólek klassqa shaqyryp alǵan Baǵys muǵalim stolynyń eki jaǵyna otyryp áńgimelesti. Jigittermen Damır dýngannyń úıine baryp qonaq bolǵandaryn, ózderi uımdastyrǵan «JQU» uıymyn tórt jyl ótken soń taratylǵanyn aıtyp, jınalǵan aqshany teńdeı bólip alǵandaryn áńgimeledi. Qaltasynan qaǵazǵa oralǵan aqshany Baǵılaǵa usynyp, «oqýǵa júrgeli otyrsyń» dep, aqyry Almatyǵa jibermeıtin boldy. Qaltańnyń bir buryshynda júrsin, Shymkentke barǵan soń kasaǵa salyp qoıyp kereginde alyp qajetińe jarat. Ashyp kórgisi kelip edi, esikti ashyp topyrlaǵan oqýshylar kirip, bular amalsyz shyǵyp ketti.
Atestat qolǵa tıisimen Baǵys Qaraǵandyǵa ketip, oqýǵa baratyn bolǵandyqtan jumystan shyǵyp, esep aıyrysyp, eńbek kitapshasyn alyp Almatyǵa jetti. KazGÝ jýrnalısıka fakúltetine qujat tapsyryp naǵashysy Isaldyń úıine jeti balasynyń biri bolyp ornalasty.
1990 jyldyń basynda Baǵys Shý aýdanynda orta mekteptiń derektiri bolyp júrip «Birlik» astyq qabyldaý pýnktine jumys babymen barady. Jańa elavator salynyp iske qosylǵanyn, onyń bas ınjeneri Esmurzaev Qadyr ekenin qulaǵy shalyp qalady. Sóılesip otyrǵan derektirden «bas ınjenerge jolyqtyr» degen ótinish aıtady. «Tanýshy ma ediń» dep qyzyqqan derektir Qadyrdy telefonmen shaqyryp aldy. Eki dos birin biri jyǵa tanı almaı abdyrap, shyramyta almaı «sensiń be, sen emessiń be» dep turyp «sen Shaıan aýylynyń Qadyry emessiń be?» deýi muń eken «Baǵys» degen daýysy qatty shyǵyp ketti. «Men qazir kelemin» dep burylyp ketkende «bul shaldy qaıdan tanısyń» degen derektir Bulantaev «eki qatyny bar, shirigen baı» dep aıtyp úlgerdi.
- Bake, sharýańyzdyń bárin osy kisi tyndyrady - dep Qadyrǵa meńzep aıtty.
Qol ustasyp shyqqan eki dos syrtqa shyǵyp Qadyrdyń Gaz-24 mashınasyna otyryp Shý ózeniniń jaǵasyna jetti. Mashınadan kórpesheler alyp tósep bir jartylyqty eki stakanymen gazettiń ústine kolbasa, tandyr nan qoıyp:
- Seni Qaraǵandydan kelip Shaıanda mektep bitirgennen keıin Almatylyq bolyp ketti dep Áıtbekten estigem. Ol qazir Shymkentte turady. Kezinde eki bólme úı alýǵa, jumysqa ornalasýǵa kómekteskem, qazir mılısıa podpolkovnıgi, zeınetke shyǵyp atvokad bolyp júrgen kórinedi.
Qadyrdyń ózi alpysynshy jyldyń aıaǵynda kegi ketken baqtalastarynyń qolynan úılenemin dep júrgen qyzy qyzǵanyshtan óltirilgen soń basyan baǵy taıyp Jambyl qalasyna jumysqa aýysady. Bunda da kóp turaqtamaı Shý qalasyndaǵy astyq qabyldaý pýnktine keledi. Osy jerde orys qyzyna úılenip balaly shaǵaly bolǵanda «Birlikke» kelip turaqtap qalady.
Shaıandaǵy dostaryńnyń kórsetýimen «Úsenbaı degen muǵalimge kezdesip aıaq qolyńnyń aman saýynda Shaıan aýylynan kóship ket» dep eskertip «men Maımaqpyn» dedim. Ol kóship ketýin, ketti. Sen segizinshi klasstyń emtıhanyna qatyspapsyń.
- Da, da - dedi orysshalap aýyr kúrsinip, talaı qyzyqtar ótti. Endi myj-myj bop otyrmyz. Ómiri qartaımaıtyndaı, aýyrmaıtyndaı kórindik. Talaı adamnyń obalyna da qaldyq, sonyń azabyn da tartyp jatyrmyn. Qant dıabeti degen pálege qaldym, ınsýlın almasam júre almaımyn. Orys áıelden tórt ulym bar. Tórteýinde tórt jıgýlı bar. Qazaqtan urpaq qaldyraıyn dep, jas qyzǵa úılendim. Aýrý meńdep, ómir ótip ketipti. Jaraıdy, Bake.
- Sender nesheý edińder, qazir qaıdasyńdar?
- Mektepti altyn medalmen bitirgen Manash Almatyda. Matematıka ǵylymynyń doktory. Úsh shalymyz Álıhan, Áláıdar, Esken oqymaı qaldy. Saǵat kátta molla bolyp Shaıannyń meshit-medressesin ustaıtyn kórinedi. Jaken aýdandyq oqý isiniń megerýshisi, Beket Kókshetaýda oblystyq prokýratýrada qyzmet jasaıdy. Qydyrbek týysqanyń №№ jyl eki aýdannyń komsomol uıymyn basqaryp kelip, partıa qyzmetine aýysyp partıany taratyp tynypty. Men kóz aldyńda otyrmyn.
- Jigitter baqyttaryna qaraı jaqsy ornalasqan eken. «Bir joqshylyqtyń, bir toqshylyǵy bolady» degen osy eken. Taǵy kezdesermiz, taǵy áńgimelesermiz.
- Bulantaevqa ne sharýamen kelip ediń?
- Ol sharýany basqa kúnge qaldyraıyn, senimen kezdesý bar sharýadan artyq, Qadeke - dep orynynan kóterildi Baǵys.
Bazanyń aldyna kelse Bulantaev úıine qaıtqaly tur eken «sháı ishsin» dep izdetip edim joq ekensińder. Elý jylǵa tarta kezdespegen dostardyń áńgimesi kóp bolady dep, qol alysyp mashınalaryna otyrdy. Uzap ketken Baǵysty qýyp jetken Qadyr:
- Bulantaevtan suraǵanyńdy erteń jibertemin - dep burylyp ketti.
Sadyq Smaǵulov
Sońy.
