Ermurat arǵy betten Almatyǵa alǵash attanarda ata-anasy da tiri edi, balasyna batasyn berip, aq jol tilep jolǵa salǵan. Ózi ulyqtaǵan osy bir ónerdiń jolynda ol, sátke bolsada basyndaǵy bar baqytyn qaıyryp qoıyp, «Qazaqstan qaıdasyń» dep tartty da ketti. Bolmasa yńgalap endi ǵana ómir esigin attaǵan, áýeldeseńiz, qyrqynan da shyqpaǵan jórgektegi qyzyl shaqa «qabanbaıyn» kóterip, erjetkizem dep quljada júretin edi ǵoı. «adamnyń basy-allanyń doby» deıtin, osy bir qarapaıym qazaqtyń fılosofıasyna keıde myń márkstiń da quryǵy jetpeıdi. Tek munda ton-shalbar kıgen babalarymyzdyń bar jazyǵy - bitken ómir qubylystaryn «allanyń alaqanyna» salyp qana bere salǵany. Kim bilsin sol da durys shyǵar?! Sonymen Erekeń sol ketkennen mol ketti. Eli-jurtyn kórmegenine jeti jyl boldy. Osy barysta arǵy bettegi ata-anasy da dúnıe salyp, sol kisilerge óz qolynan da topyraq sala almady. Jeti jasqa kelgen Qabanbaıy anasynyń eteginen ustap, ákesin izdep Almatyǵa kelgeni a-ne-ý kúni ǵana. Qosaǵy Turan bolsa jeti jyl kórispegen jarynyń Qazaqstandaǵy qal-jaıynan beıhabar, Almatyǵa ulyn jetektep jolaýshydaı bolyp qana kele salǵan. Bul kezderi shynynda da marqumnyń baspanasynyń buryshynan jetim qyzdyń júgindeı ǵana shoshaıǵan kórpe-jastyqty kórýshi edik. !?.
Erekeń bir kezde tósektiń basyndaǵy keregege súıelgen qara dombyraǵa qol sozdy. Qaıyrmasy: .
_ ana, tús kórdim jańa,
Túsimde meni terbetip otyrsyń, ana,-dep keletin analarǵa baǵyshtalǵan bir ándi tosynnan bastap ala jóneldi. Atalmysh ándi marqumnyń aýzynan tuńǵysh estýim. Onyń ústine ózim kórip júrgen ánshilerdiń ishinde ózin umytyp, shyn dilimen osylaısha oryndaıtyn ákter-ánshini shynymdy aıtsam buryn-sońdy keziktirmeppin. Sol saǵattarda Aýyt ekeýimizdiń de shyıqanymyz jarylyp kete jazdap, pysyldap, pyshyldap otyrdyq.
- Ereke,-dedim bir kezde bozadaı buzylyp otyrǵan kóńilderdi basqa bir jaqqa burǵym kelip, - meniń anam kim, sizdiń anańyz kim, túbin qýsań bir atanyń, bir aýyldyń qyzdary emes pe?! Sizdiń búgingi synyńyz da oryndy, analarymyzdyń adal eńbegin syılaǵanyńyzǵa áserlenip otyrmyn. Endi meniń sıymdy qabyl alsańyz; osy syrmaqty anańyzdyń kózindeı kórip júrińiz, sizdiń tórińizge aparyp salaıyn,-dedim. Bul oıymdy Aýyt ta alaqanyn aıamaı soǵyp qýattap áketti. Sonymen sol kúni túnde Aýyt ekeýimiz syrmaqty erekeńniń tórine aparyp salyp, ózimizshe saltyn ótkizip degendeı tań atyryp tarastyq. Sol kúngi jataqhanada aıtylǵan ánniń áseri kópke deıin meniń kóńilimnen kóterilmeı qoıdy. Aıtýly áserli shaqtyń meniń bar tanazarymdy tartyp áketkeninen bolsa kerek kóp uzamaı, osy ándi ózine ottyq etken «ándi súıgen adam» atty Erekeńe arnalǵan óleńim jazyldy:
Kúı terbetip, áldılegen án bizdi,
Babalardan bir qasıet qaldy izgi.
Arǵy betten alyp ushyp án seni,
Bergi betke uıalatyp qalǵyzdy.
Han Táńirdyń tanyp mynaý marqasyn,
Alataý da tosty saǵan arqasyn.
Arǵy betti saǵynǵanda án salyp,
Shyńbulaqqa aýnap-qýnap qaıtasyń.
Almaty da ketti saǵan kóktem bop,
Az jaradyń, az jýsadyń kóp terlep.
Sulýlar da ókpeli emes ereke,
Sulýlarǵa ózińniń de ókpeń joq.
Jylasań da, qýansań da, kúlseń de,
Án degen bir asyl arman júr sende.
Ándeı súıgen joq shyǵarsyń áı, dosym,
Qansha qyzdy alqyndyryp súıseń de.
Aýylyń da án, baýyryń da án, anań da án,
Án qashama, ándi súıgen adamnan.
Jumyr jerdiń betindegi tirshilik,
Bir sen úshin án bolýǵa jaralǵan.
Mynaý ánniń sher ǵoı turǵan notasy,
Tyńdaǵannyń shymyrlaıdy-aý jotasy.
Arǵy bette bozdap jatsa bozingen,
Bergi bette bebeýleıdi botasy.
Bozingenniń bul daǵy bir kúıi me,
Ne bop ketti, oıhoı, mynaý dúnıe!
Án bop shyǵa keledi eken áýender,
Jolyqqanda seniń kóńil kúıińe.
Jalǵyzdarǵa jaratqanym jar bosyn,
Qonysyna qonar kelip nar kóshiń.
Arǵy betti saǵyndyq qoı, saǵyndyq,
Taǵy bir án salyp jiber al, dosym («aqsaq bóri», 2004-jyl, astana, «elórda» baspasy, 103-bet) .
Mine osyndaı jalǵyz ánge ǵana emes jalpaq qazaq ónerine óziniń kisilik bar ǵumyry men aldynda turǵan adamdyq bar baqytyn baılaǵan, osy jolda «myń bir túndegi» Májúniniń kúıin keship kún keshirgen, qaıran bizdiń qabylan bolmysty Erekeń elimen erte qoshtasty. Artynda aıtylyp taýsylmaıtyn, kúnder ótken saıyn kóbeıip maıalana beretin máńgi ańyz qaldy. Ermurattaı er tulǵanyń basyndaǵy keıbir qupıa da jumbaq haldy halyqqa oraıy kelgende tek qana tarıh túsindirip beretin bolar?! Mundaǵy «oraı» degen sózdiń ózi de menińshe ońyp turǵan joq, arǵy jaǵy kóp jaǵdaıda múlde sheshilmeıtin túpsiz túıinshekke aınalyp, tarıhtyń tylsym betterine kóship ketýi de bek múmkin. Óıtkeni, ulylardyń ómiriniń ózi kóbinde osylaı tańǵajaıyp qupıalardan turady. !?.
Marqum dúnıe salǵanda janazasyna qatynasa almadym. Qısyny kelip qyrqyna úlgerip, aǵamyzdyń Almatydaǵy shańyraǵyna bas suqqanymda, samaldyqtyń edeninde jatqan baıaǵy sol syrmaq kózime ottaı basyldy...
*****
2005 jyldyń kúz aılarynyń birinde jolym túsip, Qazaqstannyń el ordasy - Astanaǵa bardym. Belgili aqyn, ádebıet tanýshy Bekqoja Jylqybekuly aǵamyzdyń úıinde otyr edik, telefon qońyraýy shalyndy. Trýpkany qulaǵyna kótergen Bekeń, «bolady, bolady» degen qysqa qaıyrymdy maquldyqpen tutqany ornyna qondyryp jatyp: .
- el ordadan sóılep turǵan Ermurat! Uly otan soǵysy jeńiske jetkeniniń 60 jylǵa tolý baılanysymen óner ujymdary erteń kangresqolda úlken konsert beredi eken. «kelip kórem deýshilerge esik ashyq, bıletsiz oıyn kórińder» dep bizdi shaqyryp jatyr,-dedi baıaǵy jymıa kúlip, jumsaq sóıleıtin ádemi ádetimen. Tegin tamashadan kim qashady, bárimiz de barýǵa peıildiligimizdi bildirip bárekeldi destik. Ertesi jaǵa-jeńimizdi túzep Bekqoja aǵamyz bastap, belgili dybys ákteri Ásemǵazy Qapanuly úsheýimiz úıden shyqtyq. Oıyn bastalar ýaqyttan jarym saǵat buryn jetsek te, ortalyq saraıdyń aldy qaptaǵan qalyń adamdar legimen tolyp ketipti. Jeńis kúni bolǵasyn ba, kim bilsin?! Keýdesi ordenge tolǵan Keńester odaǵy kezindegi áskerı formalaryn kıgen qarttar da júr. Ásirese, alańnyń tórt qubylasynda sapqa turǵan qarýly saldattar, búgingi bul konserttiń aıbatyn tipten de asyra túskendeı. Sóıtsek, búgingi bul jeńis toıyna Qazaqstannyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi kelip qatynasady eken. Úlken kisi keldi degen sóz, bitken mınstırlik atqa mindi degen sóz. Sonymen soldattardyń nusqaýymen sáýletti saraıdyń eń artqy qataryndaǵy oryndyqtarynyń birine kelip tize búktik. Prezıdent kirdi, búkil el ornynan turyp qurmet kórsetti. Kónsert shymyldyǵy túrildi, sahnadan birinshi bolyp baıaǵy bizdiń Ermuratymyz kórindi. Búgingi bul konserttiń asabasy da Erekeń eken. Kezegi kelgende barıton daýysymen kelistirip otyryp óziniń «kók týdyń jelbiregeni» ánin asqaqtata shyrqady. Saraıdyń ishi bólek saltanatqa bólenip, alaqanymyz shymyrlap ashyp ketkenshe qol soqtyq. Óıtkeni, ol kez bul ánnyń búgingideı kópke keń taralyp kete qoımaǵan kezi edi. Meniń baıqaýymsha osy óner kollektıviniń ishindegi eń myqty jeke oryndaýshy da marqum Erekeń sekildi. Dese de jasyryp keregi ne bir nársege kóńilim tolmaı, janym ashyp, keńsirigim kermek tatyp otyrdy. Nege deseńiz marqum sol kúni bastan aqyr sahna tórine etek-jeńi men balaǵy tújirkelengen meshpet-sym, aıaǵyna shaqaı, basyna qasqansyz qarapaıym shákpi kıip shyǵyp otyrdy. Ádette aspaz ben shoshqa baǵatyn óndiris áskerleri ǵana osylaı kıinse kerek edi. Al, ujymdaǵy óner ıeleriniń Ermurattan basqasy, qylaıaǵy árkestirdiń qolyna shyldyrmaq ustap shyǵatyn qatardaǵy qarapaıym múshesine deıin, nesin aıtasyń er-áıel demeı omyraýlary sap-sarala, ıyq-jeńderine qadalǵan áskerı belgileri jaryqpen jarysyp juldyzdaı jarqyraıdy, bas kıimderi quz basyndaǵy arqardyń múıizindeı tipten aıbattanyp ketken. «bunysy nesi?» deımin ishteı óz-ózimnen qorlanyp! Ary oılanyp, beri oılanyp oıymnyń eń sońǵy tıanaǵy baıaǵy sol «oralman» degen ataýǵa tireldi de tyndy. Konsert te bitti. Aldymen soldattar aldyńǵy qatarda otyrǵan el basyna jol ashty, qalǵan kórermender sonyń artynan shúıkedeı shubalyp saraı esigine bet aldy. Aldymyzdaǵy eldiń qatary setinep, sýsyp adymymyz endi ashyla bergende, Bekeń: .
- jigitter asyqpańdar, sahnaǵa baryp Erekeńdi quttyqtaıyq,-dep taǵy da aǵalyq aqylyn kórsetip, aldymyzdy orap ketti. Bizdiń de sol ortadaǵy mundaı qoǵamdyq saltqa kóńil úırete bastaǵan kezimiz, Bekeńe erip sahna jaqqa bettedik. Záýlim sahnanyń bir buryshyndaǵy torǵyn shymyldyqtyń jaqparynan Erekeń, bizdiń kele jatqanymyzdy kórip kúzetip turypty. Kezekpen kelip bárimizdi qushaǵyna aldy. Bilgen maqtaý men madaǵymyzdy jaýdyryp jatyrmyz. Marqumnyń kóńilinde keremet tolqý bar eken: .
- ómirimde úlken burylys bolatyn boldy, baýyrlarym...,-dep qaıtalap kelip úsheýimizdi taǵy da qushaqtady. Taǵy bizder ol qýanyshtyń ne ekenin qazirshe bilip ketpesek te, «qutty bolsyn» aıtyp, aq tilegimizdi jamyrattyq.
- mınıstrdiń ózi osy qazir meniń áskerı shenimdi ósiretin boldy,-dedi Erekeń daýysy tarǵyldanyp. Bekeń bastaǵan bizder de es qalmady. Kezek-kezek Erekeńdi jerden kóterip alyp, tósimiz qaıqaıyp tóbemizge kótergen bolamyz. Ózi de etti-jendi shoıyndaı jigit, qyńar emes. Bizge salsa ony osy qazirdiń ózinde jelkemizge otyrǵyzyp alǵymyz bar. Baqyttan basymyz aınalyp turǵanda kókten tústi me, jerden shyqty ma bilmeımiz?! Sahnadaǵy alańda 3-4 áskerı adam paıda bola ketti. Úıirmeniń úbir-shúbir bolysyp júrgen soldat músheleri qaqqan shegedeı qazdıa qaldy. Ásirese, ortadaǵy bireýiniń keýdesindegi tós belgisi tipten bólek. Mınstriń Osy kisi bolsa kerek dep topshyladym. Úıirme jetekshisi Erekeńdi famılasymen qosyp atap qastaryna shaqyrdy. Oń qolyn ántek shekesine apara bergen mınstr (umytpasam sol kezdegi Qazaqstannyń qorǵanys mınstri Muqtar Altynbaev) : .
- kapıtan shenińmen quttyqtaıym, baýyrym,-dep Erekeńe qolyn usyndy. Boıyn túzep, qazyqtaı qadala qalǵan Ermurat bas qolbasshysyna osy sát qolyn shekesine qadap turyp áskerı sálem berdi. Sonymen kelin túskendeı keremet bolatyn shyǵar dep topshylaǵan bizdiń jańalyǵymyz, qas pen kózdyń arasynda aqyrlasyp, Erekeń kishkene jarǵaq qaltaǵa qoraptalǵan ýystaı nárseni mańdaıyna tıgizip qala berdi. Shen bergen mınstr tek áskerı formanyń jaǵa-jeńine, mańdaı-tósine qadaıtyn belgilerdi ǵana tapsyrdy. Qolbasylary ketken soń marqumnyń úıirmedegi saptas soldattary samala juldyzdaı tizilip kelip, Erekeńdi quttyqtap qoshamettep ala jóneldi. Erekeńniń konsert barysyndaǵy sahnaǵa kıip shyqqan, bizdiń kózimizge qorashtaý kóringen formasy, marqumnyń sol kezdegi áskerı sheni kishi lıtenanttyń kıetin kıimi ekenin biz baıqus osydan keıin baryp bildik. Soldattar sahnada óner kórsetkende sózsiz óziniń shenine laıyqty áskerı formasymen ǵana shyǵatyn, eshkim de ony ózgerte almaıtyn úıirmeniń óz zańy baryn qaıdan bileıik, bekerge bir eldiń mızamyn jazǵyryp júriptik. Onyń ústine mınstr bul joly bizdiń Ermuratty aradaǵy áskerı eki shennen attatyp, tóte «kapıtandyqqa» kóterip otyrypty. Bul da soldattar ómirinde sırek kezdesetin baqyt eken. Sonymen sahna syrtyndaǵy bul dyr-dýman kishkene sabasyna túskendeı bolyp, ortamyzda Ermurat bar úsheýimiz bir buryshqa uıysa qalǵanda:
- Beke, Erekeńniń qalyń joldas-jobalary bar, qarap turamyz ba?! Erteńgi poıyz bıletine jetetindeı teńge saqtap qalsańyz bolǵany, qalǵanyn búgingi qýanyshtyń shashýy retinde óz qolyńyzǵa ustattym,-dep, ámıanymdaǵy bar tıyn-tebendi ýystap Bekeńniń alaqanyna saldym. Qaıyr tileýge shaq qalyp júrgen meniń qaltamda, qaıdaǵy shalqyp shashatyndaı kóp aqsha bolsyn. Áıteýir Erekeńniń jataǵyna erip baryp, Bekeń ákelgen birdemelerimizdi «tatqan da birdeı, toıǵan da birdeı» degizip, marqumnyń qalyń joldastarymen birge sol kúngi qýanyshqa yrym jasaǵanymyz bar. Sondaǵy úıirme músheleriniń kóńildenip otyryp aıtqan áńgimesiniń qysqasha mazmunyna qulaq túrsek: konsertti tamashalap otyrǵan prezıdent Nursultan Nazarbaev, qasyndaǵy qorǵanys mınıstrine: !?.
- sahnadaǵy júrgizýshi jigittiń formasyn durystap shyǵarsańdar bolmaı ma?,-dep qalypty. Mundaıda patshanyń «bolmaı ma?» degen sóziniń ózi qol astyndaǵylarǵa qamshydan qatty tıetini bar. Mınıstr atyna minip, osy kezekti merekelik oıynnyń jaýaptysyn shaqyrtyp jaýap alsa, bizdiń Erekeń búgingi osy sahnadaǵy eń tómen shendi «kishi lıtenant» bolyp shyǵypty. Sonymen barlyq jaǵdaıǵa qanyqqan mınıstr myrza, ónerimen el basynyń ózin eleń etkizip otyrǵan Ermuratqa eki dáreje attatyp «kapıtan» shenin berý sheshimin sol maıdanda shyǵarypty. ?
Keıingi kezderi marqum mańdaıy qasqalanyp «maıor» ataǵyn da aldy. Tiri bolǵan da dárejesi munymen toqtap qalmaıtyn edi, talaı-talaı kún salyp Qaraıtyn kóp qurmettyń tóri asyl azamatymyzǵa yǵysyp oryn beretini munda tur. Erekeń osy bir alǵan áskerı shenimen-aq, tuńǵysh shyqqan «maıor» oralman atanyp, Alla qalasa kúnderdiń kúninde Qazaqstan eliniń áskerı tarıhynyń betterinen tabylary qah! Bul jaǵynan qarasańyz da Ermurat - «bolashaqtyń adamy» ...
Bilisbek Ábdirazaq
Tóte jazýdan aýdaryp daıyndaǵan: Qýanáli Almasbekuly
Maqalanyń basy: http://qamshy.kz/?p=8021
http://qamshy.kz/?p=8133
“Qamshy” silteıdi
