Aqyn qyzdarymyzdyń jalǵyzdyq taqyrybyna arnalǵan óleńderin oqysańyz, eriksiz janaryńyzǵa jas úıiriledi. Olardyń alǵashqylary budan otyz jyldan astam buryn jaryq kórgen. Soǵan saı-súıegim syrqyrap otyryp, «Jaraly júrek jalǵyzdar» atty jyr jazyp, ol 1990 jyly «Ana tili» gazetiniń № 18 sanynda jarıalandy.

Jyr gazette jarıalanǵannan keıin, «Ana tiliniń» kelesi sanynda Taraz qalasynan Saıa esimdi qyzdyń «Ekinshi áıeli bolǵym keledi» atty maqalasy jaryq kórdi. Sodan aıtys-talqy bastaldy da ketti. Sol jylǵy «Ana tili» men «Qazaq ádebıeti» gazetteriniń betinen bul másele aılap túspeı qoıdy. Talqylaýǵa ataqty jazýshylar men ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri ún qosyp jatty. Ol kezde Kompartıa da, Odaq ta áli taraı qoımaǵan bolatyn. Soǵan qaramastan kópshiligi eki áıel alýdy jaqtap, onyń paıdasy men artyqshylyǵyn jan-jaqty dáleldeýge tyrysty. Sodan beri ótken 24 jyl boıy bul másele aýyq-aýyq qozǵalyp keledi.

2007 jyly parlamentte «Neke jáne otbasy» kodeksi talqylana bastady. Onda: «Dinı normalar boıynsha neke qıý (erli-zaıyptylyq) memlekettik azamattyq hal aktilerin tirkeý organynda tirkelgenmen teńestirilmeıdi jáne tıisti quqyqtyq saldarlar týdyrmaıdy» degen ádiletsiz tujyrym bar (3 taraýdyń 14 baby). Men zań jobasyn oqyp shyǵysymen osy bapqa qarsy «Kishijar kóbeıter qazaqty» degen maqala jazyp, ony Astanada shyǵatyn «El» gazetiniń 2007 j. 23 qazan kúngi sanynda jarıalandy.

Basyn ashyp alatyn jáne bir másele – ekinshi áıeldiń qalaı atalatyny. Basylymnyń bári toqal-toqal dep, taqyldaýmen keledi. Toqal degen turpaıy sóz. Qazaqtyń burynǵy zıalylary báıbisheden keıingi áıeldi kishijar dep ataǵan. Quda túsýge kelgende «qyzyńyzdy toqaldyqqa suraı keldik» demegen, «kishilikke suraı keldik» dep sypaıylap aıtqan. Toqal sózin qyzǵanshaq, kúndes, kókdoly áıelder shyǵarǵan, toqal eshki, toqal sıyr degendeı kemsitpek bolǵan. Qazaq halqynyń tarıhynda qanshama uly tulǵalar, batyrlar men bıler, bekter kishijarlardan týyp taraǵan. Mysaly, qypshaq batyry Tileýliniń toǵyz áıelinen órbigen urpaq qazir toǵyz rýly el bolyp tamyr jaıǵan. Sondaı bir ózinen bir rýly el ósip-óngen aıaýly analardy jáne Abaıdyń Áıgerimin qalaı toqal dep kemitersiń. Demek, ekinshi áıeldi kishijar dep óziniń negizgi ataýymen atap, qalyptastyrýymyz qajet.

Biz – ıslam dinindegi halyqpyz. Qudaıymyz – Allah, kitabymyz – Quran, paıǵambarymyz – Muhammed, musylmanbyz. Al, myna neke zańy bizdiń musylmandyǵymyzdy moıyndamaı, ıslam dinimizben eseptespeı otyr! Allanyń úıi – meshitte qıylǵan nekeni moıyndamaý, onyń zańdyq kúshi joq deý Qudaı zańyna qarsy shyǵý, kúnáhár bolý degen sóz. Osyny oıladyq pa? Parlamentte de, baspasóz betteri men telearnalarda da pikir-saıys osy bap tóńireginde bolýy tıisti edi. Biraq, olaı bolmady. Ekinshi áıel alý jaıyndaǵy máseleni jeńil-jelpi, ústúrt talqylady, bátýasyz qurǵaq áńgime kúıinde qal-dy.

Depýtat Baqyt Syzdyqova «…onda birneshe kúıeýge ıe bolǵysy keletin áıelderge de ruqsat berý kerek» dedi. Eger bir erkek tórt áıel alsa, ómirge kelgen balalardyń ákesi de, sheshesi de bolady. Al bir áıeldiń qansha kúıeýi bolsa da, týǵan balanyń sheshesi ǵana bolady, ákesi bolmaıdy. Óıtkeni, onyń qaı kúıeýinen paıda bolǵanyn áıeldiń ózi de bilmeıdi!

Tıto Syzdyqov qarsy shyqqanymen qoımaı: «Eger ekinshi ret úılengiń kelse, birinshi áıelińdi qoıa ber de, úılene ber» dep keleńsiz sóz aıtty. Osy depýtat aıtatyn sóz be? Ol olaı dep aıtpasa da, áıelin balasymen qosa tastap ketip jatqandar myń-myńdap sanalady. Jyl saıyn úılengenderdiń úshten biri ajyrasyp jatady. Sondaı tiri jesir áıelder men tiri jetim balalardyń taǵdyryn parlament depýtattary bir sát aqyl tarazysyna salyp, salmaqtap oılap kórdi me eken?

Eger kishijar alýǵa zań ruqsat berse, onda qyzdaı alǵan, kezinde súıip qosylǵan báıbishesin qoıa bermeı-aq, ózara rızashylyqtarymen tura bergen bolar edi.Ondaı otbasy el kóleminde júzdep sanalady.

Másele solardyń quqyqtaryn AHAJ-ǵa tirkelgenmen teńestirýde bolyp otyr. Ol úshin ne isteýimiz kerek? Quranda «nekesiz týǵan bala – shaıtannyń balasy» delinipti. Árıne, nekesiz, kóldeneń júristen týǵan balanyń da, ony tapqan ananyń da jazyǵy joq. Oǵan bar ákesin bar dep aıtyp, zańdastyrýǵa ruqsat bermeı otyrǵan búgingi qoǵam, onyń neke týraly ádiletsiz zańy kináli. Kináli ǵana emes, aıypty.Statısıkalyq málimet boıynsha, qazir elimizde 24-25 jastan joǵary 550 myń shamasynda buryn kúıeýge tımegen kári qyzdar men 445 myńnan astam kúıeýinen ajyrasqan nemese jas jesir kelinshekter, jalǵyzbasty analar bar dep esepteledi. Ekeýin qosqanda – 995 myń, mıllıon dese bolady. Bul kórsetkish Eýropadaǵy Lıhtenshteın, Lúksembýrg, Andorra, Monako, San-Marıno atty bes memlekettiń halqynyń sanyna teń degen sóz. Ne istep otyrmyz? Sonshalyq halyqty jetim-jesir etip, qorǵansyz, panasyz, tireksiz, súıenishsiz qaldyryp otyrmyz. Sumdyq qoı bul! Olarǵa parlament depýtattarynyń da, úkimettiń de jany ashymaıdy. Netken bezbúırektik!

Máselege kári qyzdar turǵysynan ǵana kelýge bolmaıdy. Jaraly júrek jalǵyzdar qataryna jyl saıyn úılengenderdiń ajyrasqan úshten biri kelip qosylýda. Solardyń kóbi jıyrmanyń ishindegi jap-jas kelinshekter. Olar da qaıtadan turmys quryp, joǵalt-qan baqytyn qaıta tapqysy keledi. Ajyrasqan jigittiń kóbi qaıtadan jas qyzǵa úılenip alady. Al, kelinshekterdiń kóbi boıdaq áıelderdiń sanyn kóbeıtken ústine kóbeıte beredi. Olarda bir ǵana jol bar, ol – bir erdiń eteginen ustap, kishijary bolý. Biraq bizdiń neke zańymyz olarǵa ondaı baqytty qımaı tur. Olar amalsyz áıeli bar jigitterdiń kóńildesi bolady. Ol da buıyrmaǵandary jezókshelik jolǵa túsedi. Jumyssyzdyq, qymbatshylyq qos búıirden jáne qysady. Al biz olardy aıyptaýdy ǵana bilemiz, sebebi men saldaryn saralaýǵa bas aýyrtqymyz kelmeıdi.

Joǵaryda mysalǵa keltirilgen alty memleket álemge aty áıgili elder. Solardyń halqynyń sanyna teń boıdaq qyz-kelinshekterdiń taǵdyryna burynǵydaı ústirt qaramaı, oǵan memlekettik turǵyda mán berip, jaraly júrek jalǵyzdar máselesin sheshýge barynsha kúsh salýymyz kerek. Maǵan: «seniń neń ketti, buǵan nege sonsha báıek bolyp júrsiń?» deıtinder bar. Ásirese, áıelimnen sóz estip jatamyn. Birinshiden, týǵan elińniń ǵana emes, álemniń qaıǵy-qasiretteriniń salmaǵy aldymen aqyn júr-egine túsedi. Bul jalań sóz emes, shyndyǵy solaı. Ekinshiden, «Jaraly júrek jalǵyz-dar» jyryn jazýǵa májbúr etken sol jaraly júrek aqyn qyzdardyń jan tebirentip qana qoımaı, júregińdi aýyr-typ syzdatatyn óleńderi boldy.«Myń jalǵyzdyń birine» dep, bireýine jyr arnap jibergenim de bar. Úzindi keltirelik:

Zamanǵa qandaı jettińder?

Jyr-monshaq kózden tóktińder.

Jaraly júrek jalǵyzdar,

Kóbeıip nege kettińder?

Qymbat dep arý basqan iz,

Jyr jazar edik tasqa biz.

Aqyn qyz muńlyq bolǵanda,

Qaıtedi sonda basqa qyz?

Mine, aldymda jaqsy aqyn Janat Áskerbekqyzynyń «Qarakóz—bulaq» jáne Elena Ábdihalyqovanyń «Shynar kóli» jyr jınaqtary jatyr. Osy eki aqyn qyzymyzdyń ózi-aq barsha jaraly júrek jalǵyzdardyń jan jarasyn, muń-qaıǵylaryn saı-súıegińdi syrqyrata, jerine jetkize jyrlap bergen. Janattyń lırıkalyq keıipkerdiń syryn shertken bir óleńinde mynadaı shynaıy jyr joldary bar:

…Bir qushaqqa sıady eken qos áıel,

Jer-kóńilin pash etedi kimge endi.

… Úsik urdy úlbiregen sezimin,

Basybútin jar súıýdiń ózi muń…

Basybútin jar buıyrmaı, nekeli erge telinip júrgen júzdegen myń jalǵyzbasty qyz-kelinshekter men beıbaq áıelderdiń muńly taǵdyryn aqyn óleńmen jeteńe jetkize beınelep bergen. Sonymen birge bir er qushaǵyna qos áıeldiń sıatynyn, biraq, átteń oǵan zań jol bermeıtinin ańǵartady. Bul barsha jalǵyzbasty áıelderdiń ortaq oı-pikiri desek kerek.

Olaı bolsa, musylman eli bola tura, Allany, Qurandy, Muhammed paıǵambarymyzdy moıyndap tanı tura, nege biz júzdegen myń qyzdar men jas jesir kelinshek, boıdaq áıelderdi kishijar bolyp, óz baqytyn taýyp, ana bolyp bala súıý quqynan aıyryp otyrmyz? Kimnen qorqyp, kimnen uıalyp bet monshaǵymyz úzilip júr? Eýropadan ba? Olarda bizdi aıyptaıtyndaı bet bar ma áýeli? Erkek pen erkektiń, áıel men áıeldiń úılenýlerin zańdastyryp, jezókshelikke ashyq jol berip, moraldyq azǵyndyqqa ushyrap otyrǵan Batystan qaımyqqanymyz qalaı? Bularyń ne dese jaýabymyz daıyn emes pe. Birinshiden, olarǵa: «dinimiz—ıslam, eki áıel alý adamdy da, qoǵamdy da azdyrmaıdy, qaıta túzeıdi, jetim-jesirlik, jezókshelik bolmaıdy, ekinshiden, qaıta adamzatty sender azdyryp jatyrsyńdar» demeımiz be.

Sheshenstan eki áıel alýdy zańdastyrypty. Reseımen uzaq jylǵa sozylǵan soǵysta ózi az halyq on myńdaǵan er azamattarynan aıyryldy. Solardyń orynyn toltyrmaq. Biz de az halyqpyz, ushy qıyrsyz alyp dalany alyp jatyrmyz. Kóz alartýshylar kóp. Az halyqpen uly dalamyzdy qalaı qorǵaımyz? Bul búgingi bárimizdiń bas aýrýymyz emes pe?

Túıindeı kelgende, bul – tolǵaǵy jetip, pisip turǵan, tezdetip sheshýdi talap etetin asa mańyzdy másele. «Aıqyn» gazeti 2009 jyly 24 qazan kúngi sanynda Olga jáne Taısa atty eki orys áıeli bar, ózi otyz segiz jastaǵy shyǵys qazaqstandyq Baıbolat esimdi azamat týraly qyzyq maqala jarıalady, sýreti qosa berilipti. Batyryń eki sulýdyń ortasynda kúlimdep otyr. «Pah, sabaz»! dep, eriksiz súısinesiń. Ekeýin de qyzdaı alǵan, ekeýinen de eki ul, eki qyzdan tórt balasy bar. Toıǵa ekeýin de ertip barady: bir áıeliniń tórkinine barsa, ekinshisin de qaldyrmaıtyn kórinedi. Gazetter ózge ult ókilderinen de suhbattar alyp jarıalap jatty. Mysaly, bir sán úıiniń dırektory Nına Kovaleva, «Intalev-Kazahstan» kompanıasynyń bas dırektory Evgenıı Plýjnıkter eki áıel alýdy qoldap qana qoımaı, onyń kóptegen paıdaly jaqtaryn jaqsylap aıtyp bergen. Sol birneshe jylǵa sozylǵan aıtys-talqylaý barysynda qoldaýshylardyń pikirleri tómendegideı tujyrymǵa toqaılasty.

Birinshiden, meshitte qıylǵan neke AHAJ-ben teńestirilse, erler jasyryn jansúıerlerin jaryqqa shyǵaryp, zańdy túrde tirketip, balasy ákesin tabady. Sóıtip, er de, áıel de Allah aldyndaǵy aýyr kúnásynan arylady.

Ekinshiden, qazaqtyń «aǵa ólse, jeńge mura» degen álemde teńdesi joq tamasha salt-dástúri qaıta jańǵyryp, jesir áıel, jetim bala bolmaıdy.

Úshinshiden, zańdy jar qushqan qyzdar men jesir kelinshekter, basqa da jas áıelder arman etken analyq baqytqa ıe bolady. Halyq tez, qarqyndy túrde eselep ósedi. Qazaq búginge kóp áıeldilik arqasynda ǵana jetken!

Tórtinshiden, ekinshi áıel alý zańdastyrylsa, qyzdaı súıip alǵan báıbishesin balasymen qoıa berý toqtar edi. Jetim men jesir sanyn solar kóbeıtip jatyr.. Ajyrasý – otbasy úshin de, ultymyz úshin de zor tragedıa. Sony tereń túsinýge parlament depýtattarynyń óresi jetpedi. Tek 2008 jylǵy ajyrasqandar sany 149195 eken. Sumdyq qoı! Demek, ajyrasýdy boldyrmaıyq, onsyz da kóp jetim-jesirlerdi odan ári kóbeıtpeıik desek, bul máseleni qaıtadan durystap qarap, oń sheshim shyǵarý kerek.

Besinshiden, jezókshelikti tıýǵa múmkindik týady. Qarakóz qyzdarymyzdy qor qylmaı, olarǵa januıaly bolýǵa jol ashamyz.

«Máńgilik el bolamyz»! dep, jalań urandy jalaýlatqanmen máńgilik bola almaımyz. Táýelsizdigimizdi saqtap, baıandy etý úshin uranǵa qosa is kerek. Sonyń biri – syrttaǵy qazaqty tezirek kóshirip ákelý; ekinshisi – kóp áıel alýdy zańdastyrý. Biz ol ekeýin de toqtatyp qoıyp otyrmyz. Muny Otan qaýipsizdigine jasalǵan qastandyq desek artyq aıtqandyq emes.

Demek, bul eki másele qazaqtyń bolashaqta táýelsiz el bolyp qalý-qalmaýyn sheshetin basty faktor. Búgingi 10-11 mıllıon qazaqpen qaı jyrtyǵymyzdy bútindeımiz? Onymen qosa basty samuryqtyń da, aýzyn arandaı ashqan aıdahardyń da jolyna kese turyp, betin qaıtara almaımyz. Olardyń biri búrem deıdi, ekinshisi jutam deıdi. Osyny tereń túsineıik! Men qaýiptiń aldyn erterek alýǵa, Otan qorǵaýǵa, táýelsizdigimizdi baıandy etýge kúni buryn qam jasaýǵa shaqyramyn! «Oılan, qazaq!» Mirjaqyp Dýlatovtyń bul urany qazir burynǵydan da ótkir. Shynynda, shyndap oılan, Qazaq!

Oılana kele iske kóshken márt minezdi jaısań jigitterdiń biri- ataqty boksshymyz, Sıdneı olımpıadasynyń kúmis júldegeri Muhtarhan Dildábekov. Al, úılengen kishijary oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy Albına Elshıeva eken. Odan da qyzyǵy – oǵan oramaldy birinshi áıeli, 3 balanyń anasy Janardyń ózi salǵan. Mine, márttik, mine qazaqtyń salıqaly salt-dástúriniń qaıta jańǵyrýy!

Juma-Nazar SOMJÚREK,

Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi, aqyn, sosıolog.