Telefonda maza joq. «Oqydyń ba?» deıdi habarlasqandar. Iá, oqydyq. Taǵy bir daýǵa jol salynypty. Budan... Iá. Shyńǵys han qyzyq edi. Mynaý... Maqalaǵa kelmeıdi. Aryz deýge... Kóńil qońyltaqsydy. Tyshqanshylap ketkeni qalaı degen de oı keldi. Ósekke beıimdilik tabıǵatynda joq sıaqty edi. Japtym jalanyń da óz reti bar emes pe?!
Aıtpaǵymyzdy basynan bastaıyq. «Qazaq ádebıeti» gazetinde (01.07.2016j.) jáne áleýmettik jelide, saıttarda, jeke paraqshalarda M.Maǵaýınniń «Joq ógizben shaıqas» atty úshbý haty (osylaı degendi jón kórdik) jarıalanypty. Úshbý hat óziniń máńgilik oponenti M.Shahanovqa qarata jazylypty. Jazylǵanda qalyń kópshilik baıaǵyda qabyldap, aqıqattyǵy áıgilenip qoıylǵan Muhańnyń ómir jolyndaǵy keı máselelerdi ózinshe saralap, tosyn dolbarlar jasapty. Qalaı bolǵanda da bul M.Shahanovtyń týǵan kúnine oraı jasalǵan tosynsyı boldy. Muhań bul joly da týǵan kúnine oraı áke-sheshesine quran oqytatyn daǵdysynan jańylmaı, aǵaıyn-týysqa dastarqan jaıý úshin Qasqasýǵa ketken bolatyn. Sodan keıin-aq júregi syr berip, Shymkent aýrýhanasyna tústi. Sondyqtan muhıttyń arǵy jaǵynan jetken «sálemdemeni» jáne soǵan oraı júzbe júz de, telefonmen de aıtylǵan kópshilik pikirin bizdiń bólisýimizge týra keldi. Jáne de máseleni jetik biletin adam retinde de qolǵa qalam alýǵa quqylymyz dep bildik. Bárinen buryn tutanǵaly turǵan taǵy bir daýdy órshitpeı, aldyn alǵymyz keldi.
Burynǵy daý... Iá. Shyńǵys handy aıtamyz. M.Maǵaýın men M.Shahanovtyń teketiresi sonaý bir jyldary búkil aqparat quraldarynyń kúndelikti betashar sózine aınalyp edi. M.Maǵaýın Shyńǵys handy adamzattyń abzaly retinde máńgilik dańq tuǵyryna qondyrý úshin erekshe qajyrlylyq tanytqan bolatyn. Alaıda ol qajyrlylyq astarynda jeke múddeni kózdeıtin qupıa syrlar jatqandyǵy da kezinde ortaǵa shyqqan. Ol kisiniń búgingi qalam siltesi de sol kezde «búgilgen saýsaq» syrlarymen úndesip jatqandaı áser qaldyrady. Ol týraly sóz sońynda aıtamyz. Kópshilikke uǵynyqty bolý úshin áýeli «Shyńǵys han daýyna» qysqasha sholý jasaı ketelik. Ol da «Qazaq ádebıeti» gazetinen bastaý alǵan bolatyn. Kóne estelikter bylaı deıdi:
«...Rasýl Ǵamzatovtyń úıindegi qonaqasy ústinde áńgime oıda-joqta Shyńǵys han tóńiregine oıysty.
– Shyńǵys Aıtmatov ekeýiń jazǵan, «Trýd» gazetinde jarıalanǵan Shyńǵys han týraly esselerińe oraı Ýlan-Ýdede bas qosqan júzge jýyq ǵalym ekige bólinip saıysypty ǵoı, – dedi Rasýl bir top qonaqtardyń kózinshe.
– Iá, sondaı «baqytqa» ıe boldyq, – dedim men kúlip. – Buǵan qosa «Jazager jady kosmoformýlasynan» órbigen osy Shyńǵys han daýyna tek Qazaqstannyń ózinen 80-ge jýyq gazet-jýrnal aralasty. Kúnde tańerteń qaı gazet qandaı syn aıtar eken degen úreımen oıanyp júrdim. Árıne, «Shahanov shyǵarmasynda myna obrazdy shyǵara almapty, nemese myna jerinde tarıhı shyndyqtan aýytqyǵan» dese oǵan rıza bolasyz ǵoı. Negizgi aıtatyndary «Shyńǵys han bizdiń babamyz eken, monǵol emes, qazaq eken, sondyqtan uly babamyzdy jaýyz, qanisher etip kórsetý ádilettilik emes» degen pikirdiń aınalasynda. Shyńǵys Aıtmatov maǵan bolysyp edi, álgi top oǵan lap qoıdy. Olardyń uǵymynsha, Aıtmatov ortasha ǵana jazýshy eken jáne shyǵarmalaryndaǵy ózekti máselelerdiń bárin qazaq jazýshylarynan urlap alypty-mys. Qoıshy, áıteýir aıtpaǵandary joq. Myna qyzyqqa qarańyz. Aıtmatov ekeýmiz birlesip jazǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» atty esse kitaptyń Muqabasyna taý baýraıynda úı eshkisiniń múıizinen ustap túsken sýretimiz berilgen edi. Bir shyńǵysqanshy jazýshy sony kelemejdep: «Eshkide tórt aıaq bar. Myna ekeýinde de (Aımatovta eki, Shahanovta eki) tórt aıaq bary ras. Endi bulardyń eshkige qanshalyqty jaqyndyǵyn dáleldeý ǵana qalyp tur. Iaǵnı, «ekeýiniń maldan ozǵan jeri shamaly» degen pikirge aparyp tireıdi.
– Sumdyq eken. Seniń «Jazager jady kosmoformýlasy» atty týyndyńdy bir el Nobel syılyǵyna usynǵanda qazirgi Shyńǵys han daýyn Qazaqstandaǵy óz qarsylastaryń órbitkenin men Aıtmatovtan estigenmin, – dedi Rasýl.
– Shyǵarmańnyń IýNESKO sheńberinde qaralyp, álemniń basty-basty tilderine aýdarylýy aınalańdaǵylardyń nege pendeshiligi men qyzǵanyshyn oıatpaýy kerek? Meniń de bul salada az púshaıman tartpaǵanymdy bilesiń. Eń bastysy, rýhyń qulamasyn. Sen odan da mynany aıtshy. Qazaqstandaǵy Shyńǵys han urpaqtarynyń qazirgi jaı-kúıi qalaı?
– Eger tarıhqa júginsek, Shyńǵys han 900 qala men qala tektes eldi mekenderdi qıratqan. Sonyń 26-sy Qazaqstanǵa tıesili – dedim men. – Ras, Shyńǵys han, teńdesi joq dara qolbasshy. Onyń áskerı strategıalyq óneri ózinshe bir ǵylym. Biraq, osy tırannyń san mıllıon jazyqsyz adamnyń qanyn tókkenin joqqa shyǵarýǵa bola ma? Tipti, musylman dininiń jolbasshy kitaby «Quran-Kárimde»: «Eger bireý jazyqsyz ózge bir adamnyń qanyn tókse, búkil adamzatty óltirgenmen barabar» dep jazylǵan. Osy turǵydan alyp qaraǵanda da Shyńǵys handy túbegeıli aqtap alý ıdeıasynda gýmanısik negiz joq. Jaraıdy, bul jaǵyn doǵara turalyq. Eń qyzyǵy mynada. Shyńǵys han jaýlap alǵan ár eldi mekenge óziniń bir ókilin jáne oǵan adal qyzmet etetin tóleńgit (qyzmetshi) qaldyryp otyrǵan. Ókildi tóre (bastyq) dep ataǵan. Birte-birte olardyń qazaq jerindegisi qazaqqa, ózbek jerindegisi ózbekke, tatar jerindegisi tatarǵa aınalyp ketken. Kezinde sol tóreler el arasynda óz bedel-parqyn arttyrý úshin mynadaı tásil qoldanǵan. Bir jas jigit úılenetin bolsa, onyń kelinshegi óziniń birinshi túnin tóremen ótkizip shyǵýǵa tıis bolǵan. Óıtkeni, tóre Shyńǵys hannyń tikeleı ókili, qasıetti adam, «altyn urpaq», «altyn uryq» sanalǵan. Al ol qasıet urpaqqa áıeldiń jatyry arqyly ǵana enedi-mis. Birte-birte tóreler erekshe sulý qyzdarǵa ǵana nazar aýdarǵan. Sonda keıbir dańǵoı erkekter «meniń súıikti jarym óziniń birinshi túnin tóremen ótkizdi, al seniń áıelińe tóre tipti nazar da aýdarǵan joq qoı» dep maqtanǵan. Keıinnen tórelerdiń bul qylyǵyn tóreden shyqqan ataqty qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń ózi qatal synǵa alǵan. Eń ǵajaby, tóreden qazaqqa túbegeıli sińip ketken Abylaı han da, Kenesary han da, dańq tuǵyryna ótken ǵasyrdyń basynda kóterilgen Álıhan Bókeıhanov sekildi dara tulǵalar da qazaq halqynyń ulttyq múddesin qorǵaýǵa janyn saldy. Olardy qadirlemeý men baǵalamaý úlken ádiletsizdikke aparar edi. Biraq, qazirgi Shyńǵys han tóńiregindegi daý-damaıdyń otyn úrlep júrgender de sol tóre urpaqtary ekeni aıqyndaldy. Shyńǵys handy áldekimderdiń qoly arqyly qazaq etýge jasyryn túrde kúsh salyp jatqandar da solar».
(«Jeltoqsan epopeıasy», 426-bet)
Mine, Shyńǵys han daýynyń jalpy nobaıy kezinde osy úzindide kórinis bergendeı óristegen bolatyn. M.Shahanovtyń «Jazager jady kosmoformýlasy» (Shyńǵysqannyń pendelik qupıasy) atty shyǵarmasynan bastaý alyp, halyqaralyq deńgeıge deıin kóterilgen bul daýǵa aralasqan adamdardyń pikirin jınaqtap bastyrar bolsaq, shynynda da 20 tomnan asyp jyǵylǵan bolar edi. M.Maǵaýınniń «Eshki jetektegen ekeý» atty shaǵyn hıkaıatqa barabar maqalasynda barynsha ǵaıbattalyp, jazýshylyǵy joqqa shyǵarylǵan Shyńǵys Aıtmatov bul daý-damaıda Muhań aıtqandaı, «naǵyz erkektik minez» tanytty. Ol daýdy M.Shahanov óz óleńinde bylaı túıindeıdi:
«...Qanǵa bólep, qorlasa da kóp eldi,
Qıratýshy qorǵaýshydan bedeldi,
Mine, quldyq sana bizge ne berdi?..»
Alaıda bul daýǵa áli kúnge deıin aýyq-aýyq ún qosyp qoıatyndar bar. Qarystata, súıemdete júrip Shyńǵys hannyń týǵan jerin Almatynyń tóńiregine alyp keldik. «Shyńǵysqanshylar» onyń qazaq ekendigine shúbásiz ılanǵandaı bolyp edi, endi qaı rý jasaımyz degen másele alǵa shyǵyp, qazir olar ózdi-ózi aıtysa bastady. Bul taqyrypta aıtaryn aıtyp, qalǵanyn ózgelerdiń ar tarazysyna qaldyrǵan M.Shahanov óz sózinde turyp, Shyńǵys han taqyrybyna keıingi jyldary múlde qalam tartqan emes.
Shyńǵys han daýynyń qalaı bastalyp, qalaı óristegendigi oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin keltirgen qysqasha maǵlumatymyzdyń sońyn Shyńǵys Aıtmatovtyń tikeleı basshylyǵymen 2003 jyly «Pendelik adasýlardan – adamı tazarýlarǵa» degen atpen Birikken Ulttar Uıymyna, IýNESKO-ǵa, Dúnıejúzi memleket basshylary men qoǵam qaıratkerlerine arnalǵan hattan úzindi jarıalaýmen túıindegendi jón kórip otyrmyz.
«...Biz barlyq memleket basshylaryn, álemdik mádenıet pen ǵylym qaıratkerlerin qatygezdik pen zulymdyqty nasıhattaýdan, eń bastysy, bıleýshi-tırandardy aqtap alý men madaqtaýdan bas tartýǵa, ómirdiń túrli salalaryndaǵy rýhsyz sybaılastyqty joıý jáne gýmanızmniń baǵaly uǵymdaryn bekitip, rýhanı adamgershilik ıdeıalaryn qyzý qoldaýǵa shaqyramyz. Tek osylaı kúsh biriktirgende ǵana biz belgili bir dárejede josyqsyz dáriptele bastaǵan rýhsyzdyq basqynshylyǵyna tótep bere alamyz.
Hans-Peter Dúrr,
Nobel syılyǵynyń laýreaty (Germanıa)
Evgenıı Evtýshenko (Reseı)
Shyńǵys Aıtmatov (Qyrǵyzstan)
Frıdrıh Hıtser (Germanıa)
Rasýl Ǵamzatov (Daǵystan)
Davıd Kýgýltınov (Qalmaqstan) t.b…»
Kezinde búkil álem jurtshylyǵynyń nazary aýǵan bul daýdyń sońǵy núktesi osylaı qoıylsa da, M.Maǵaýın Muhańa aýyq-aýyq tas atyp qoıady. Áýelgide myna úshbý hat ta sol eski daýdy qozdyrý úshin jazylǵan shyǵar degen oıda bolǵanbyz. Baqsaq, baqa eken demekshi, bul hat tipti soraqy eken. Tyrnaq astynan kir izdedi deýge de kelmeıdi. Qyp-qyzyl jala. Birinshiden, Muhańdy bılikpen sybaılas adam sıaqty kórsetýge tyrysady; ekinshiden, Muhańnyń Ispanıanyń Barselona qalasynda ógizben jekpe-jek saıysqa shyqqanyn joqqa shyǵarady; úshinshiden M.Shahanov óleńderin shetel jurtshylyǵynyń jatqa oqıtyndyǵyna sengisi kelmeıdi; tórtinshiden, B.Momyshuly men M.Shahanov arasynda tilge baılanysty órbigen áńgimeniń shynaıylyǵyna kúmán keltiredi; besinshiden, M.Shahanov Jeltoqsan oqıǵasynyń shyndyǵyn Q.Myrzalıevti kústánalaý arqyly búrkegisi keldi degendi aıtqysy keledi. Biz jaı aqparat retinde maǵlumat berdik. M.Maǵaýın bolsa, munyń bárin ózine tán sheberlikpen, ájýá-kelemejben tuzdyqtaı otyryp maıyn tamyza jetkizedi. Já, bárin retimen aıtaıyq.
M.Maǵaýın emıgrant bolǵan soń (ózi osylaı aıtqandy unatady-aý deımin) kóp nárseni bilmeıtin sıaqty. Bolmasa M.Shahanovtyń qasynda júrgen qanshama jyldardan beri bıliktiń ol kisige oń peıil tanytqanyn baıqaǵan emespiz. Resmı baspasóz, ózge de aqparat quraldary M.Shahanovtyń ómirde bar ekenin múlde umytqan. Tipti, ánderine de buǵaýlyq salynǵan. Shúkirshilik etetinimiz, ázirge áleýmettik jelige toqtaý joq. M.Maǵaýın M.Shahanovqa sonyń ózin kóp kóretin sıaqty. Qashanǵysyndaı ǵalymdyq tıanaqtylyqpen Muhań shyǵarmalarynyń ǵalamtorda qansha ret jarıalanǵandyǵyn sanamalap shyǵypty. Mynandaı shikámshildikten keıin ol kisi Shyńǵys handy qaı kezde jazyp júr degen oıdyń kelgenin nesine jasyraıyq.
Muha, siz M.Shahanovty qoldaıdy deıtin bılik M.Shahanov basqaratyn «Jalyn» jýrnalyn qarjylandyrmaı qoıdy. Jylda 6-7 aılap jalaqy almaıtyn boldyq. Biz siz sıaqty jalaqy almasa da Amerıkada turatyn shalqyǵan dáýlet ıesi emespiz. Áıteýir el ishi. İldábaılap júrip jatyrmyz. Onyń ústine bizde krızıs. Sizdiń elde ol joq qoı. Aıtpaqshy, siz jaqsy kóredi dep oılaıtyn bılik M.Shahanovtyń shyǵarmashylyq keshin de ótkizbeı qoıdy. Bıletter satylyp ketip edi. Biraq bılik ılikpedi. M.Shahanov sonda da óz ustanymynan qaıtpaı, «Jerdi satqyzbaımyz da, jalǵa da bergizbeımiz» dep siresip tur. Alaıda siz muny da, Muhańnyń ózge de qaıratkerlik is-áreketterin de joqqa shyǵaryp, kúlkige aınaldyrýǵa tyrysyp baǵypsyz. Álde siz erlikti shekara asyp ketý (qashyp ketý degenge tilimiz barmady) dep oılaısyz ba?!
Já, taqyrypqa oıysaıyq. Shynymdy aıtsam, sizdiń «ógizińizge» kóńilim tolmady. Kók ógizdi, jalpy siz, dindi onsha qolaı kórmeısiz ǵoı. Óz oıyńyzdy ylǵı Táńirmen búrkeısiz. «Qara Qypshaq Qobylandyda neń bar edi, qulynym» demekshi, musylmandar áspettegen kók ógizdi oraǵytyp-aq ketýińiz kerek edi. Ol oı uǵymy siz oılaǵannan áride jatyr ǵoı. Beker-aq kústánaladyńyz.
Al M.Shahanovtyń «ógizine» kelsek, siz ony «joq ógiz» dep aıtasyz. Iá, sizdiń oıyńyzdy aıshyqtaıtyn sátti taqyryp. Biraq taqyryp úshin kózi qaraqty oqyrmannyń bári biletin shyndyqty joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy ǵoı. Bul týraly baspasóz betterine san ret jazyldy. Siz joqqa balaǵan ógizdiń de sýreti jarıalandy. Ol oqıǵanyń qalaı bolǵandyǵyn Muhańnyń ózi aıtsyn.
«1982 jyly maǵan Búkilodaqtyq Lenın komsomoly syılyǵy berildi. Sol kezde Búkilodaqtyq lenınshil Komýnıstik Jastar Odaǵy Ortalyq komıtetiniń arnaıy qaýlysymen birneshe eldi kememen aralaıtyn sapar uıymdastyryldy. Aqyn-jazýshylar arasynan bul topqa meni ǵana endiripti… Sonymen, birneshe kún saıahat shegip, aldymen Italıaǵa, sosyn Ispanıanyń Barselona qalasyna kelip tumsyq tiredik. Sodan bárimizdi qala ortalyǵyndaǵy stadıonǵa alyp bardy. Bul arada jurt, negizinen, ógizben jekpe-jekti tamashalaıdy eken. Edáýir ýaqyttan keıin bireý shyǵyp: «Sizderdiń aralaryńyzda ógizben aıqasqa túser talapker bar ma?» – dep surady. Stadıonda bizdiń 700 adamnan bólek, basqa jaqtan da kememen, ózge kóliktermen kelgen saıahatshylar jeterlik eken. Eshkim til qatpady. Ana jigit ekinshi, úshinshi ret daýystady. Eshkim qozǵala qoımady. Sol sátte jelke tusymda otyrǵan bir áıeldiń «Bizdiń aramyzda erkek kindik múlde joq eken-aý» degen sózine namysym qaınap ketip, alańǵa sekirip tústim…
Jekpe-jekti uıymdastyrǵaly turǵan jigit qolyma qyzyl matany ustata saldy. Buryn teledıdardan qyzyl shuǵany qalaı ustap, ógizdi qalaı aldaý kerektigin birneshe ret kórgenim bar. Ádette qyzyl mata ógizdiń qanyn qaınatyp, jynyn keltiredi eken. Teledıdardan kórgenimdi jasamaqqa bekindim. Bir ýaqytta taıynsha ógizdi bosatty. Ol kózin alarta maǵan qaraı umtyldy. Men qolymdaǵy matany birese oń jaǵyma, endi birde sol jaǵyma ustap, ógizdi aldap turdym. Zeńgi baba urpaǵy órshelene, yzalana bastaǵandaı. Qyzyl matany tastaı salyp, qashyp keteıin desem, erkektik namysym jiberer emes. Olaı etý naǵyz masqaralyqtyń kókesi bolary haq. Qysylǵannan terlep kettim. Birte-birte táýekelge bel býyp, aqyryna deıin shydaýǵa sert ettim… Jurttyń bári maǵan erekshe qurmetpen qarap, shýlap, shapalaq soqty. Naq bir ulttyq batyrdaı qoshemet kórsetip, qyzyq boldy…»
(«Ańyz Adam». №12, 2012j).
Osylaısha órbigen shyndyqty siz óz hatyńyzda bylaısha ájýalaısyz:
«...Qyzyq emes, shyjyq boldy. Shahańnan keıin Ógiz-saıysqa shyqqan tatar jigiti qansha degenmen, bizdiń kisideı eptilik kórsete almaı, ótkir múıizge ilinip, qatty jaralanady. Áıtkenmen, «jaraqat alǵanyna qaramastan, ógizdi múıizinen ustap, jerge atyp urdy». Osydan soń, «naǵyz erkektik kórsetken» tatar jigitin emhanaǵa alyp ketedi. Shyjyq emes, sumdyq bolypty».
Biz bul áńgimeni Muhańnyń aýzynan san ret estigenbiz. Aıtpaqshy, ógizden jaraqat alǵan tatar jigiti qaı jyly redaksıaǵa kelip, Muhańa sálem berip ketti. Bul áńgimeni sol kisiniń aýzynan da estidik. Ol jigit Muhań jazǵandaı asa iri de emes eken. Bálkim, shaý tartqan kezin kórgen soń sondaı oı kelgen shyǵar. Biraq arada qansha jyl ótse de, Muhań ógizben qazir ǵana jekpe-jekke shyǵyp kelgendeı qurmet kórsetip otyrdy. Tatar aǵaıyndar sizdiń myna aıtqanyńyzdy estimesin. Estise qazaqtan kóńili qalyp júrer.
Muha, álgi úshbý hatyńyzda ózińizdiń Amerıkańyzdy, sosyn sheteldiń ózge aımaqtarynda bolǵanyńyzdy tilge tıek etesiz de «Eshkim kóshede M.Shahanovtyń óleńderin jatqa aıtyp júrgen joq» dep tań qalasyz. Sonda sizdińshe qala kóshelerinde ártúrli sharýamen júrgen halyq tura qalyp óleń oqı berýi kerek pe?! Alaıda siz M.Shahanovty shynynda da jete tanymaıdy ekensiz. Álde ótirik bilmegensısiz. Biz kúndelikti kórip júrgen soń aıtamyz. Qazaqstanda Muhańnyń óleńin jatqa aıtpaıtyn adam kemde kem. Tipti 3-4 jasar búldirshinge deıin byldyrlap, Muhańnyń óleńin oqıdy. Ol bizde qalypty jaıtqa aınalǵan. Al M.Shahanov bolsa «Meni ózimizden góri sheteldikter qatty qurmetteıdi» deıdi. Muhańnyń ózine kezek bereıik:
«...Germanıanyń bir qalasynda nemis kórermenderine arnap spektákl qoıyp júrgen belgili qazaq rejıseri Bolat Atabaevpen jolyqtym. Nemis tilinde sóılegende nemistiń ózin jańyldyratyndaı parasaty bar Bolat baýyryma bul eldiń kórermenderi zor qurmetpen qaraıtynyna kóz jetkizdim. Ol biz ótkizgen kezdesýge de qatysty. Kóp jyl ótken soń «Jas Alash» gazetinde Janbolat Mamaıǵa bergen suhbatynda (27 tamyz, 2009 j.) Bolat Atabaev sol kezdesýdi bylaı eske alypty:
«...Almannyń 12 qalasynda Shahanovpen kezdesý ótti. ...Muhtar Shahanov shyǵarmashylyǵy Otan, til, ulttyq rýhqa negizdelgen. Bul problemanyń birde-bireýi Germanıanyń kún tártibinde turǵan joq. Almandar qazaq aqynyn qalaı qabyldar eken» dep ishteı ýaıymdap júrdim. Sodan, M.Shahanov, onyń qasynda belgili aýdarmashy Frıdrıh Hıtser keldi. Kezdesýge qalyń kópshilik jınaldy. Shahanov óleńderin oqyp, óz oıyn ortaǵa salǵanda almandardyń aýzy ashylyp qaldy. Kózderi shyradaı janyp, Shahanovtyń árbir sózin yjdaǵattylyqpen tyńdady. Muhtar aǵamyzǵa sonda tánti boldym. Almannyń bir áıeli ornynan turyp, Shahanovqa: «Chego jdalı postsovetskıe strany ot Zapada posle prıobretenıa nezavısımostı?» dep suraq qoıdy. Muhtar Shahanov buǵan: «My jdalı, chto polýchım dostýp k chıstomý rýchú razvıtoı sıvılızasıı, no nas podklúchılı k kanalızasıı Zapada», – dep jaýap bergende, almandar qyran-topan boldy... Ol kisi qazir de bılikke maza bermeıdi. Osyndaı qaısar minezi úshin ony erekshe syılaımyn...»
(«Qyrǵyz everesi jáne máńgúrttendirýdiń
egeýquıryqtyq tásili», 72-bet)
Biz bul áńgimelerge de qanyqpyz. Al Pákistandaǵy kezdesý jaıyn Pákistandaǵy Qazaqstannyń sol kezdegi elshisi Bekjasar Narybaev ta maıyn tamyza aıtyp bergen bolatyn. Muhań sonyń bárin áńgime arasynda esh maqtanyshsyz aıta salady. Jáne de ózin emes, óz óleńderin jatqa aıtqan ózge el halqyn joǵary baǵalap otyrady. Shetelden kórgen qurmetin óz elinen kóre almaǵanyna qynjylys bildirip, kóńili qońyltaqsyp ta qalady. Al siz, Muha, attasyńyzǵa shetel halqy qurmetin de qıǵyńyz kelmeıdi.
Ózimizge oıysaıyq. Muha, biz sizdiń tegin adam emes ekenińizdi jaqsy bilemiz. Qalamyńyz da áli qalpynda. Oıyńyz da ushqyr. Ulylarda bolady deıtin ańǵaldyq biraq sizde joq. Al qýlyq aıtýly tulǵalarǵa tán be, joq pa ony bilmedik. Siz úshbý hatyńyzda M.Shahanovty qazaqtyń uly perzenti Baýyrjan Momyshulynyń ataq-abyroıy arqyly tuqyrtyp alǵyńyz keledi. Eshteńe tappaǵan soń sóz oınatyp, aǵaıyn namysyn qamshylaýǵa tyrysyp baǵypsyz. Biz bul áńgimeni de Muhań aýzynan talaı ret estigenbiz. Ol áńgimeniń baspasóz betin kórmegen biraz qupıa jaqtary da bar. Muhań Baýkeńe óleń arnasa, Oljekeń aıtpaqshy, taýlardy alasartpaı, ózine laıyq qurmet bıiginde kórsetip otyr. Kóńilińizge kelse de aıtaıyq, qansha sheber bolsańyz da bul shaǵylystyrýyńyz sátti shyqpaǵan. Muhańnyń ózine sóz bereıik:
«– Al, Baýyrjan Momyshuly týraly kitapqa enbegen, ıaǵnı, sál yńǵaısyzdaý tımesin degen nıetpen búgip qalǵan eki esteligim bar edi, – dedim men. Reti kelgen suraqqa oraı sonyń birin nazarlaryńyzǵa usynaıyn: Birde maǵan Baýkeń telefon soqty. Óıtkeni, eki kún buryn Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynda ótken bir jıynda úı telefonymnyń nómirin jazyp alǵan edi. Nege ekenin qaıdam, ol áńgimesin birden oryssha bastady.
Men Baýkeńniń sózin bólip:
– Siz kimge telefon soǵyp tursyz? – dedim.
– Ia zvonú Mýhtarý Shahanový, – dedi ol daýsyn kóterip.
– Muhtar Shahanov orys ultynyń perzenti me edi? – dedim men qyzynyp. – Ózińiz qanshama jyldardan beri qazaq halqynyń salt-sanasyn, dástúrin, tilin saqtaý jaıly júıeli áńgimeler aıtyp kelesiz. Sóıte tura óz ana tilińizdi mensinbes minez tanytasyz, qazaq azamatyna orys tilinde til qatasyz. Sózińiz ben isińizdiń arasynda eki jarym shaqyrym aıyrmashylyq boı kórsetip tur... Saý bolyńyz!
Osylaı dedim de telefon tutqasyn tastap jiberdim.
Jarty mınýt ýaqyt óter-ótpesten Baýkeń qaıta telefon shaldy:
– Muhtar, keshir aınalaıyn, – dedi ol salıqaly únmen. – Áskerı tárbıe, áskerı psıhologıa jáne ondaǵy orys sóziniń qýaty búkil sanamdy jaýlap alǵan. Keıde qazaqsha sóılep turyp ta orys tiline aýysyp kete beremin. Orystandyrý saıasaty bizder arqyly zor tabysqa jetti. Ulttyq qundylyqtarǵa júrdim-bardym qarap, ıt bop kettik qoı. Synyń óte oryndy jáne odan shama-sharqymsha qorytyndy shyǵarýǵa ýáde etemin!
Sol tustaǵy aǵa, ata býyn sanalatyn aqyn-jazýshy qaýymy ókilderiniń basym kópshiligi óz qatesin moıyndaýǵa qulyqsyz bolatyn. Baýyrjan Momyshulynyń rýhanı tazalyǵy jáne totalıtarlyq júıe qalyptastyrǵan óz aǵat isin batyl moıyndap, aǵynan jaryla keshirim suraýy, meniń ol kisige degen yqylasymdy onan saıyn qanattandyra tústi...».
(«Qyrǵyz everesi jáne máńgúrttendirýdiń
egeýquıryqtyq tásili», 111- bet)
Bul oqıǵa keıin Muhańnyń «Jeńilip turyp jeńilmeý nemese Baýyrjan Momyshulynyń keshirim suraýy» atty jyryna da arqaý boldy.
Qadyr aǵamyzǵa da jettik-aý. Muha, siz tarıhqa jetik adamsyz. Tarıhı shyndyqty burmalaýǵa bolmaıtynyn siz tipti jaqsy bilesiz. Al jeltoqsan oqıǵasy bizdiń tarıh qoı. Muhańnyń ony óz qalaýymen jazyp shyǵýyna eshqandaı da qaqysy joq. Onyń ústine shyndyqty bura tartý M.Shahanovtyń «Kim aqty aq, qarany qara dep aıta almasa, sózi basqa, isi basqa bolsa, eldik-ulttyq múddege tereń tamyr jibere almasa, júz jerden úlken jazýshy, úlken aqyn, úlken ǵalym, úlken saıasatker bolsyn – onyń quny kók tıyn» degen ustanymyna qaıshy keledi. Siz syrtta júrgen soń sol jeltoqsanǵa baılanysty qanshama qoǵamdyq uıymdardyń bar ekendigin bilmeıtin shyǵarsyz. Eger M.Shahanov ózi jazǵan úsh tomdyq «Jeltoqsan epopeıasynda» shyndyqty Qadyr aǵasynyń yńǵaıyna qaraı burmalasa, álgilerdiń bári óre túregelgen bolar edi. Olardyń ishinde bıliktiń yńǵaıymen M.Shahanovty atýǵa oq tappaı júrgender de az emes. Al siz M.Shahanov jeltoqsan oqıǵasynyń aqıqatyn Q.Myrzalıevti kústánalaý arqyly búrkegisi keldi degendi aıtqyńyz keledi. Al máseleni baıyptaı tarazylasańyz, M.Shahanovtyń Qadyr aǵasyn udaıy qorǵashtap otyrǵanyn ańǵarar edińiz. Sóıte tura shyndyqty alǵa shyǵarý, M.Shahanovqa tán sheberlik. Muhańnyń ózine sóz bereıik:
«...Meni tań qaldyrǵan, ári rýhanı arnamnan shyǵaryp jibere jazdaǵan – A.Vasılevtiń haty edi. Sońǵy komısıa óz jumysyn bastaǵan jáne aıaqtaǵan kezeń aralyǵynda Qadyr Myrzalıev kúndelikti ótip jatqan sansyz jıynǵa qatyspaq túgili, tym qurysa bir ret te boı kórsetpepti. Al, bizdiń komısıa isin joqqa shyǵarǵysy kelgen MQK, İİM jáne Prokýratýra qyzmetkerlerinen qurylǵan toppen Qadyr aǵamyzdyń jolyqqany jáne olardy qoldaǵany maǵan tóbemnen jaı túskendeı áser etti.
Hatty oqyǵan komısıa jumysshy tobynyń múshesi, Jeltoqsan qaıratkeri Amanjol Nálibaev: «Myrzalıevtiń jaqsy aqyn ekendiginde daýym joq, biraq, mynaý isi naǵyz satqyndyq qoı» dep ornynan turyp ketti. Sosyn, maǵan shúılikti: «Baıaǵyda, medısınalyq ınstıtýtta, stýdenttermen kezdesýde Qazaq KSR Prokýrory Elemesov ekeýi bir-birin ashyq túrde qoldap, «alańǵa shyqqandardyń kópshiligi nashaqorlar, maskúnemder, buzaqylar ekeni ras. Bul týraly KOKP Ortalyq komıteti Saıası Búrosynyń sheshimin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy» dep pikir aıtqanda, biz bir top jeltoqsanshylar, onyń úıine baryp, esik-terezesin qıratyp qana qoımaı, ózin de sabamaqshy bolǵanymyzda: «Úlken aqyn ǵoı. Bir jolǵy pendeligin keshirińder!» – dep oryndyǵyńyzdy esiktiń aldyna qoıyp otyryp alǵanyńyzdy umyttyńyz ba? Endi mine, komısıanyń búkil ult rýhyn kóterer, shyndyq jolyndaǵy ıgilikti isin, beti búlk etpesten bılikke qaıta satyp otyr...»
Amanjoldyń maǵan qoıǵan kinási durys. Qadyr Myrzalıev shyn máninde qazaq ádebıetiniń klassıgi. Onyń jyrlary qazirdiń ózinde tarıh sahnasynan oryn alyp otyr. Ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ishinde meniń tuńǵysh kitabymdy Tólegen Aıbergenov Almatyǵa alyp baryp, Qadyr Myrzalıevtiń kómegimen jeke kitap etip bastyryp edi. Keıinnen Qadekeń ekeýmizdiń aramyzda jaqsy baýyrlastyq órbidi. Men ol kezde Shymkentte turatynmyn. Qadyr aǵa eki-úsh ret Almatydan Shymkentke kelip, bizdiń úıimizdiń syıly qonaǵy bolyp ketkeni bar-dy. Sol saparynda ony ulymen birge Otyrar aýdanyna, keıinnen Tóle bı aýdanynyń Qasqasý aýylynda turatyn İzet ápkemniń úıine aparyp, aptaǵa jýyq qonaq etkenmin. Qasqasý ózenin jáne ol mańdaǵy eń kórkem jer «Búrkituıa» aýmaǵyn aralap júrip, ekeýmizdiń aramyzda ózgege aıtyla bermeıtin qanshama syrlar, ádebıet, poezıa jáne zaman týraly oı-pikirlerimiz birlese qanat qaǵyp edi. Birde Qadyr aǵa áıeli Saltanattyń jıi naýqastanatynyn, sondyqtan jańa týǵan balasyna qaraý jubaıyna edáýir qıyndyq týǵyzyp júrgenin aıtyp, qolymda turatyn ápkemniń kenje qyzy Qalampyrdy bir-eki aı merzimge Almatyǵa jiberýimdi ótingen bolatyn. Bul da aradaǵy kóńiljyqpastyq pen baýyrlastyqtyń bir belgisi bolar, Qalampyr Qadyr aǵamyzdyń balalaryn qarap, Shymkentke toǵyz aıdan keıin oraldy. Mine, osyndaı jaqyndyqqa núkte qoıǵan, ekeýmizdiń aramyzdaǵy rýhanı baýyrlastyqqa syzat túsirgen Jeltoqsan kóterilisi tóńiregindegi kózqarasymyz, ıaǵnı, bizdi kútpegen jerden ekige bólgen halyq pen bılik aralyǵyndaǵy teketires múddeler edi. Eger Qadekeńdi bılik basyndaǵy keıbireýler ózine buryp almaǵanda, ekeýmiz de birdeı ult múddesin tý etip kótergenimizde, Jeltoqsan rýhynyń juldyzy qazirgiden áldeqaıda bıik belesten jarqyrar edi...»
(«Jeltoqsan epopeıasy», 851-bet)
Aıtpaqshy, sóz basynda ýáde etken «búgilgen saýsaqqa» qaıta oıysaıyq. Keı sarapshylar dál ańǵarǵanyndaı M.Maǵaýın ylǵı da M.Shahanov sátti bir qadam jasaǵaly turǵan kezde búıirden kelip kıligedi. Shyńǵys han daýy, shyn máninde, M.Shahanovqa Nobel syılyǵyn bergizbeý úshin bılik tarapynan jasalǵan josparly saıasat edi. M.Maǵaýın oıda-joqta sonyń beldi oıynshysyna aınalyp shyǵa keldi. Nátıjesi... Iá. Búgingi amerıkalyq mamyrajaı ómir. Al myna úshbý hattyń týra jer daýyna dálme-dál kelýi qaıta qaıtalanǵan tarıhtaı áser qaldyrady. Sizdi ondaı usaq pendeshilikke qımasaq ta, Amerıkadan jetken tosyn syı eriksiz solaı oılaýǵa jeteleıdi. Já, osymen támam. Ádeptilik ólshem deńgeıinen shyǵyp ketpeýge barynsha tyrystyq. Shamaly órekpigendeı bolsaq, ǵapý etersiz.
Qudıar BİLÁL
