Vladımır Megre

«Zvenáshıe kedry Rossıı» aıdarymen shyǵatyn Vİİ «Energıa jıznı» kitabynan úzindi. 2009 jyl.

Sońǵy jyldary  lańkestik aktiler tolqyny álem elderin sharpýda. Búginde jer betinde ómir súrip jatqan adamdar 2011 jyldyń 11 qyrkúıeginde  Amerıkada oryn alǵan jantúrgshigerlik oqıǵalardy umyta qoıǵan joq.   2002 jyldyń 23-26 qazanynda  bizdiń elimizde de sumdyq terakt bolyp,  Dýbrovkadaǵay máskeýlik  Teatralnyı ortalyǵyna «Nordost» múzıklin kórýge kelgen 800 adamdy lańkester  qamaýda ustady.

Osy eki iri  lańkestik aktiler arasynda Jerdiń ár túkpirinde adamdardyń ómirin qıǵan kólemi  shaǵyn oqıǵalar ótip jatyr.

Bundaı jaǵdaıda   ár eldiń  úkimeti lańkesterdi aıyptaıdy. Arnaıy qyzmetter kinálilerdiń jazadan qutylmaıtynyn aıtyp, saqtandyrýdyń  nebir sharalaryn  qoldanady.

Lańkestikpen kúres júrgizetin halyqaralyq koalısıa da qurylǵan. Alaıda terror  qazirgi kúni de azaımaı otyr. Kerisinshe, ol qıturqylyqtyń san qyryn kórsetip, aýqymyn asyra túsýde. Kóptegen elderdiń úkimeti men arnaıy qyzmetterin áldekim asqan sheberlikpen jalǵan jolǵa baǵyttap otyrǵandaı áser qaldyrady.

Álemde bolyp jatqan qanshama  teraktilerdiń naqty oshaǵy men basty uıymdastyrýshysynyń shet jaǵasy týraly   jýyqta Reseıde aıtylyp ótti.

23-26 qazanda  lańkester   qanshama adamdy  kepilge alǵanda elimizdiń basty telearnalary   túsiniktemeler men suhbattar berip jatty.

Tótenshe shtab atynan da aqparat berildi  jáne ony Reseıdiń  ishki ister mınıstriniń  orynbasary berdi. Shashyna aq kirgen, jınaqy kelgen adam áskerılerge tán qalyptan aınymaı nyq  sóıledi.  Sózderinde «e-e-e» degen sıaqty basy artyq parazıt-sózder bolǵan joq. Sóılegen sózderi oıly jáne áserli boldy, ıaǵnı, onyń oıy tez ári  naqty jumys isteıtinin bildiredi. «Biz dinı fanattarmen betpe-bet kelip otyrmyz» degen oıdy da elden buryn aıtqan sol adam. Kópshilik kórermen bul sózge tipti mán de bermegen shyǵar. Túsinetin keıbiri úshin, ol «kókten jaı túskendeı» bolǵany anyq. Alǵash ret, ishki ister mınıstriniń orynbasarynyń ózi   lańkestiktiń irgeli negizderiniń birin  esh búkpesiz aıtyp saldy.

Teraktiden keıin taǵy bir oı aıtyldy. Bul: «Islam fýndamentalızmi». Islam fýndamentalısteri ıýdeılerge jáne hrıstıandarǵa, naqtyraq aıtsaq, Izrılge, Reseıge jáne AQSH-qa qarsy soǵys jarıalaǵany týraly aıtyla bastady.

Dinı fanattarmen qalaı kúresýge bolady degen suraq týyndaıdy. Sabyr saqtap, jaǵdaıǵa muqıat úńilýge keńes berem.

Aldymen  mynany  anyqtap alaıyq: dinı fanatızm tek ıslamǵa ǵana tán be álde basqa dinderde de bar ma? Árıne, bar. Tarıhty eske túsireıikshi. Hrıstıandardyń qaptaǵan kresh  joryǵyn eske túsireıik. «Boıaryná Morozova» kartınasyn  eske túsireıik. Qandaı da bir dinı qaǵıdalar úshin óz  ómirin qurban  etýge daıyn kóptegen azap shegýshilerdiń esimderin eske túsireıik. Ólgennen keıin olar áýlıe dárejesine kóterildi.

Jalpy alǵanda dinniń ózi emes, túrli dinge endirilgen naqty qaǵıdalar adamdardy óz ómirin  tárk etýge deıin jetkizetini aıdan anyq.  Ólim jolyn tańdaǵan dinı fanat, kerisinshe, ómirdi tárk etpeıdi, kerisinshe,  shynaıy ómirge ótedi-mis.

Bul qalaı júzege asady? Dinge sengen adamdardyń arasynda, musylman bolsyn, hrıstıan bolsyn, qashanda kez-kelgen qaǵıdaǵa berilgen bir toptardyń ushyrasatyny belgili. Ári qaraı, okkýlttyq joralǵylar  arqyly  olardyń senimin  odan ári kúsheıte túsip, fanatızm deńgeıine deıin jetkizýge bolady.  Sóıtip, ózi kóre almaıtyn, aqyl-oıymen  túsinip-jete  almaıtyn dúnıege senetin bıorobotty daıyndap shyǵarýǵa  bolady.

Ári qaraı, psıhıkany myqtap meńgergender  bıorobottyń qaı tetigin  basýdy  biledi jáne basyp  otyrady. Árıne, saýsaǵymen baspasy anyq. Ol bar bolǵany  jarqyn ómir úshin qurtýy tıisti nysandy ǵana  aıtady. Bıorobottar  joıý operasıasyna daıyndyqqa ózderi  kirisip,  ózderi júzege asyrady.  Jerdegi óz ómirleri mańyzdy emes. Óıtkeni, jarqyn ómirge ótetinderine senimdi ǵoı.

Jerde emes, áldeqandaı  bir jerde jarqyn ómirdiń bar ekeni týraly qaǵıda turǵan kezde, eshqandaı da arnaıy qyzmet pen áskerıler óz ómirin tárk etýge daıyn lańkesterdiń kózderin qurta almaıdy.

Kelesi kórinisti elestetip kóreıikshi. Alpaýyt  memleketterdiń arnaıy qyzmetteri birigip,  birlese kúsh jumsap, lańkes  bitkenniń birin qaldyrmaı kózin joıdy delik.  Bul birdeńeni ózgerte me? Jańasy paıda bolady. Solardy týyndatatyn qaǵıda tur ǵoı.

Sonda, sheshimi qandaı? Saqtandyrýdyń dástúrli sharalaryn qabyldaý qajet, árıne. Sonymen qatar, ózin ólimge baılaıtyn lańkesterdiń jańa tobyn  shyǵaratyn qaǵıdanyń kesiri men qaýpin  de jete túsinip, sony joıý qajet.

Túsiný! Qzirgi kezde eń mańyzdysy osy! Óıtpegen kúnde, lańkestikpen kúres anekdotqa bergisiz kúlkili jáıtke aınalady.

Mynandaı kórinisti elestetip kórelik. Dinı fanat, ólýge daıar lańkes, ushaqty basyp alyp, ony qandaı da bir eldi-mekendegi  mańyzdy derlik bir nysanǵa baǵyttaıdy. Lańkespen kelissózder júrgizedi, onyń qandaı da bir talabyn oryndaýǵa ázir ekendikterin  aıtady. Biraq,  dinı fanattyń talaptary  - onyń naqty maqsaty emestigin kelissóz júrgizýshiler paıymdaı da almaıdy. Onyń maqsaty – ómirin qıyp, qıalyndaǵy peıish baǵyna  bet alý.

Jerden tys peıish baǵy týraly qaǵıdanyń dinge  sene qoımaıtyn adamdarǵa da áseri bar.  Bul qaǵıda  túrli senimdegi adamdardyń ujymdyq oı-pikirinde de kórinis taýyp jatady. Áldeneshe myńdaǵan jyldar boıyna búkil adamzatqa qaterli áserin tıgizýde.

***

Qazirgi aıtarym, júzege aspastaı, tipti,  fantasıkalyq bolyp kóriner. Alaıda, máseleniń  jalǵyz da tez sheshimi mynandaı bolýy múmkin.

Patrıarhtar, múftııler, dinı baǵyttyń aqsaqaldary, jáne, eń aldymen, hrıstıandar, katolıkter men musylmandar ýaqyt ozdyrmaı   bastaryn qosyp, álemde oryn alǵan jaǵdaıdy durys baǵalap, ózderiniń dinı tanym-bilimderindegi ómirlik máni bar qaǵıdalardy ózgertýleri qajet.  Dinı fanattarǵa adamı dúnıe tanymǵa kelýine  kómektesý qajet. «Jaratqan ıemiz áldebir jerde emes, osynda, myna Jerde!» dep bar daýyspen jarıalaý  kerek.

Al, eger, dinı kóshbasshylar jınalmasa she? Eger olar osylaı dep  jarıalamasa she?

Qorqatyn dáneńesi joq.

Ol oryndalyp qoıǵan!

Túrli dinı konfesıa kóshbasshylarynyń  «Tattý-tátti bolaıyq» degeni eshkimge  shybyn shaqqandaı áser etpeıdi.  Lańkestikke esh qatysymyz joq degenge  qazir eshkim senbeıdi. Túbegeıli tásilder  qoldaný kerek.

Men aıtqandaı jınalý men jańa qaǵıdany jarıalaý oryndalmas qıal bolyp kórinýi múmkin.  Onda, nelikten osyndaı qarapaıym da naqty áreketter oryndalmastaı kórinedi, sol týrasynda oılanyp kóreıikshi.

Dinı joǵary  dárejege jetken, rýhanı bıik turǵan adamdardyń  jáı ǵana, ózara kelise  alatyndaryna nelikten senbeımiz?

Eger, olar kelise almasa, qarapaıym áleýmetten ne kútýge bolady?

Eger, olar ózderi kelise almasa, onda oı-pikiri durys qoǵam men úkimetterdiń kómegimen járdemdesý qajet.

Kelisetindeı bolý kerek! Eger  kelise almasa, ár jerde bombalar jaryla bastaıdy.

Eń durysy, adamı aqyl-oıdyń  sóılegeni.

Jaratýshynyń  jer betindegi balalarynyń aqyl-sanalarynyń sóılegeni...

Aýdarǵan: Baqyt Baıtybaeva