Pýtınge tyqyr taıanyp keledi. Buryn Pýtın jaqsy taktık: Qyrymdy Reseıge dymyn shyǵarmaı Ýkraınadan qosyp aldy. Biraq, Pýtın jaman strateg deıtin: İstegen isi ózine jáne Reseıge zaýaldy bolyp shyqty. Biraq ómir basqasyn kórsetti: ol nashar taktık jáne nashar strateg eken. 2014 jylǵy Reseıdiń Ýkraınaǵa agresıasy, zańsyz qosyp alǵan Ýkraına terıtorıalary Batys elder birlestigi - NATO áskerı-saıası ujym músheleri úshin Ýkraına jerine jasalǵan basqynshylyq dep baǵalady. Batys elderi jáne olardyń odaqtastary Reseıge fınanstyq, ekonomıkalyq,tehnologıalyq sansıalar saldy. Reseı basqynshylary Ýkraınada separatıster kúshimen gıbrıdtik aralas-áskerı -partızandyq qosyndar taktıkasyn paıdalandy. Reseı basshylyǵynyń jeteginde júrgen separatıster Malaızıanyń pasajırlik ushaǵyn atyp túsirgen. Sonymen, Batys elder qaýymdastyǵy úshin Reseı - agresor memleket, oryssha aıtqanda «ızgoı». Al, Malaızıa ushaǵynyń obalyna Pýtın qalatyn túri bar.Olaı bolsa Pýtındi halyqaralyq sot kútip tur. Endi Batys elder qaýymdastyǵy baǵalaýynsha Reseıden jaman memleket joq, al Pýtındi Gıtlermen teńeıtin boldy.Sonymen Reseıdiń jaǵdaıy múshkil, ekonomıkasy tyǵyryqqa tireldi.Reseıdiń İJÓ (VVP) onynshy-on birinshi orynǵa túsip Reseıdiń İJÓ (VVP) kólemi Brazılıadan tómendep Ispanıaǵa jaqyndady. Kezindegi Reseıdiń ekonomıkalyq órleýi Gaıdar reformalary jáne munaı baǵasynyń kóterilýiniń áseri edi. 2014 jylǵy Ýkraınaǵa Reseı bastaǵan soǵysynan keıin Reseı halqynyń turmysy jyl sanap tómendep keledi. Reseıdiń ekonomıkalyq daǵdarysy orys halqynyń narazylyǵyn týdyrady, Reseı óz kúıreýine bet aldy.
1858 jylǵy Aıgýn jáne 1860 jylǵy Pekın kelisimderine sáıkes Reseı Qytaıdyń eki iri ólkesin tartyp aldy. Onyń aldynda Qytaı áskerı-saıası úlken daǵdarysqa túsken. Apıyn soǵystary men taıpınder kóterilisi Qytaıdy úlken daǵdarysqa ushyraýynyń kóp sebepteriniń biri ǵana bolatyn.
Reseıden basqa uly derjavalar Qytaıdan tartyp alǵan jerlerin Qytaıǵa qaıtaryp berdi. Eń sońǵy bolyp Ulybrıtanıa óz otaryn Qytaıǵa qaıtardy.Reseı Ýkraınadan Qyrymdy tartyp aldy, sondyqtan halyqaralyq quqyqty Eýropa terıtorıasynda buzdy. Olaı bolsa, Germanıa Kalınıngrad oblysyna (burynǵy Prýssıaǵa) dámeli. Sondyqtan, Germanıadan Qytaıǵa aıyrylǵan eki ólke týraly eski kartalardy jiberilýde, Aıgýn jáne Pekın kelisimderine astarly meńzeý. Osy sebepten jáne basqa faktorlarǵa baılanysty Qytaı Reseıge jyly qabaq tanytpaı otyr: ne kredıt bermeıdi, ne pálendeı ınvestısıa jasamaıdy. Batys pen Qytaı Reseıdiń tolyq daǵdarysqa túsýin kútýde-keıin Reseıdi talaıdy jáne Qytaı-Aıgýn jáne Pekın kelisimderdegi aıyrylǵan jerlerdi, al Germanıa Prýssıasyn qosyp alady.
Qazaq jerin fermerge berýdi qyzǵanbaıyq, fermerlerdiń 80%-y - qazaqtar. Birinshiden, jerdi jeke menshikke berý (100 teńgege fermerge satý jáne dereý jeke menshik ıelik týraly akt berý): fermerler kredıt alady bankiden jáne sol aqshaǵa tehnıka men tyńaıtqysh alady; fermerler óz jeke menshik jerin satýǵa nemese qosymsha jer satyp alýǵa tyrysady. Kóptegen orys tektiler óz jerin satyp qutylyp Reseıge kóshedi. Sebebi orta eseppen Reseıde turmys deńgeıi joǵarylaý, al jer alý sý tegin. Sondyqtan, basqa ult ókilderi qazaqtyń jerin ıemdenip qoıady degen oı negizsiz. Ekinshiden, iri jer menshigi, latıfýndıserdiń jerin zańsyz ıelik retinde tárkileý(konfıskasıa) kerek. Úshinshiden,bizdiń latıfýndızm -feodalızm.Feodalızm ary damyýmyzdy tejeıdi. Tórtinshiden,tárkilengen jer fermerlerge jeke menshikke beriledi. Qala túbindegi jer tek úı salýǵa beriledi. Olar da jeke menshikke alǵan jer arqyly úı salýǵa nesıe aldady, keıin qalada kásip jasaıdy, jumys tabady. Besinshiden, úsh memleket (ol Qytaı, Reseı jáne Ózbekstan) azamatyna nemese olardyń ekonomıkalyq sýbektisine jer arendaǵa da, menshikke berilmeıdi.
Kelispeımin, pálendeı mańyzdy uqsastyq joq. Birinshiden, Qazaqstan (qazaqtar) basqa memlekettiń jerin basyp alǵan joq, eshbir memleketpen soǵys jaǵdaıynda emes, al, Armenıa Qarabaqty jáne japsarlas jerlerdi basyp alyp, Ázirbaıjannyń kelesi shabýylyn kútýde. Ekinshiden, bizde demografıalyq jáne mıgrasıalyq saldo. Armenıa halqy azaıýda: 3 mln azyraq. Al qazaqtyń sany ósýde-12 mlnǵa jetip qaldy.1999-2009 jyldary 26,3%, kelesi onjyldyqta 2009-2019 taǵy da az degende 23% ke óspek. Qazaqtar óz eline kóshkendi maqsat, mártebe kóredi, al armándar shet elderge kóshýdi jaqsy álternatıv dep biledi. Úshinshiden, Armenıanyń syrtqa shyǵýy úlken problema – Túrkıa men Ázirbaıjanmen – araz, Grýzıamen qatynastary asa jaqsy emes. Al, bizde de logıstkalyq qolaısyzdyqtar bar, biraq Armenıamen salystyrýǵa kelmeıdi – bizde jaǵdaı artyq. Besinshiden, bizde – munaı, ýran, mys, qara metal-áǵnı shıkizattyq dıversıfıkasıa bar, bıik tehnologıany endi ǵana ıgermekpiz. Altynshydan, Armenıa bir ultty memleket deýge bolady, biz polıetnıkalyq memleketpiz, biraq qazaqtyń úlesi 69% jetti. Armenıa-jupyny memleket. Eki ult ta ultjandy keledi, eki ult ta táýir oqyǵan, ekeýi de orystildik jelide.
Ázimbaı Ǵalı
