Kez kelgen memlekettiń densaýlyq saqtaý salasy úshin qan qyzmetiniń mańyzdylyǵy sol eldegi transfýzıologıalyq terapıanyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý daıyndyǵynyń deńgeıimen anyqtalady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qan qyzmetin 2008-2010 jyldary damytýǵa arnalǵan salalyq baǵdarlama qabyldanyp, sonyń sheńberinde elimizdiń óńirlerinde jańa úlgide jabdyqtalǵan 10 qan ortalyǵy ashylǵany málim.
biz Astana qalasyndaǵy Transfýzıologıa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń dırektory Jandos BÚRKİTBAEVPEN áńgimelesken bolatynbyz.
– Jandos Qonysuly, Elbasy tapsyrmasymen qolǵa alynǵan baǵdarlama aıasynda elimizdiń qan ortalyqtary qandaı jańashyldyqtarǵa ıe boldy?
– Qan qyzmetin tolyqtaı damytý ony tehnıkalyq turǵyda jańǵyrtýmen shektelmeıdi. Tipti, eń joǵary sanattaǵy qural-jabdyqtardyń ózi saýatty basqarý júıesi men joǵary dárejeli mamandar bolmaǵan jaǵdaıda, tez isten shyǵatyn «temir» retinde qala beretini túsinikti. Osyǵan baılanysty bizge basqarý júıesindegi ıntellektýaldy strategıalyq quramdas baǵyttardy damytýymyz qajet boldy. Aldymyzǵa qoıylǵan maqsattardyń biri kadrlyq resýrstar men transfýzıologtardyń ulttyq mektebin daıarlaý bolyp tabyldy. Sondyqtan da Úkimettiń sheshimimen qan qyzmetiniń ádistemelik-uıymdastyrý jumystaryn úılestirý úshin Astana qalasynda Transfýzıologıa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy quryldy.
Búginde bul ortalyqta qan qyzmetin jetildirý boıynsha qomaqty jumystar atqarylýda. Qazaqstanda qan qyzmetin qaıta qurý nátıjesinde, tikeleı 14 oblystyq qan ortalyǵy, sondaı-aq sapaly qan komponentteriniń emdik jelisimen qamtamasyz etý jáne donorlyq qanǵa laboratorıalyq zertteý júrgizý úshin barlyq qoıylǵan talaptarǵa sáıkes, jaqsy jabdyqtalǵan Almaty jáne Astana qalalarynda ortalyqtar ashyldy. Tek Almaty qalasynda búgingi kúnge deıin eki qan ortalyǵy qyzmet kórsetýde. Taǵy bir erekshelik – óńir halqynyń sanyna baılanysty jáne iri gematologıalyq jáne onkologıalyq klınıkalary bar Semeı qalasynda qalalyq qan ortalyǵy qyzmetin usynyp keledi.
– Al bul ortalyqtardyń quqyqtyq bazasy men zerthanalyq áleýetin zamanaýı talapqa saı jetildirýdiń jaı-kúıi qaı deńgeıde?
– Biz qan qyzmetiniń tájirıbesine halyqaralyq standarttardy engizý úshin 2011-2012 jyldary zańdyq turǵyda aýqymdy shyǵarmashylyq jumystar júrgizip, tıisti quqyqtyq bazamyzdy jetildirdik. Atap aıtqanda, qan donorlarynyń zerthanalyq dıagnostıkasy; qan komponentterin óndirýdiń sapasyn qadaǵalaý; qan komponentterin klınıkalyq turǵyda paıdalaný sekildi standarttar qaıta qaralyp, ózgertildi. Osy atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi qan qyzmeti salasyn reglamentteıtin 18 normatıvtik akti qabyldady. Al onyń 8-i Ádilet mınıstrliginiń tirkeýinen ótti. Osylaısha, búgingi kúni 2013 jyldyń 1 qańtarynan bastap barlyq densaýlyq saqtaý sýbektilerinde qoldanýǵa mindetti bolyp sanalatyn qan qyzmetiniń ulttyq standarty qabyldandy dep aıtýǵa bolady.
Sheteldik sarapshylardyń pikirinshe, memlekettik deńgeıde skrınıngtiń eki kezeńdi zerthanalyq dıagnostıkany qoldanýdy zańdy túrde reglamenttegen TMD elderi ishindegi jalǵyz memleket – Qazaqstan bolyp otyr.
Onyń syrtynda, zerthanalyq testileý aldyndaǵy eki kezeńdi skrınıngti qoldaný jabyq túrde tolyǵymen avtomattandyrylǵan júıede júrgiziledi. Sondaı-aq, óńirlerdegi qan qyzmetiniń jumysyn baqylaý júıesin retteý maqsatynda, 2012 jyly ortalyǵymyzda respýblıkalyq referens-zerthana ashyldy. Sonymen birge, tolyq baqylaýdy júzege asyrý úshin jylyna eki ret qan ortalyqtarynyń zerthanalyq zertteýleriniń sapasyna syrttaı baǵa berý úshin standarttalǵan qan úlgileri daıyndalyp turady. myna bir máselege erekshe nazar aýdartqym keledi. Eger de buryn zerthananyń qyzmeti tek zań talaptaryna sáıkes bolýy tekserilgen bolsa, qazirgi tájirıbede zerthana jumysynyń sapasyn tekserý – bıohımıalyq, ımmýnogematologıalyq, gematologıalyq baǵyttary boıynsha da júzege asyrylady. Halyqqa joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómek kórsetý úshin Ortalyǵymyzda aǵzalardy jáne tinderdi transplanttaý kezinde donor men resıpıenttiń úılesimdiligin zerthanalyq anyqtaýdy júzege asyratyn elimiz boıynsha balamasy joq ımmýnologıalyq tıpırleý zerthanasy quryldy. Ol júrek, baýyr, búırek, súıek kemigin aýystyryp salý kezinde úılesimdilikke qajetti zertteýdiń barlyq spektrin júrgizýdi qamtamasyz etedi. Aıta keteıik, onyń qyzmeti ımmýnogenetıkterdiń Eýropalyq Federasıasynyń (EFI) standarttaryn qoldanýǵa negizdelgen.
– Al endi osy ortalyq ult saýlyǵynyń jaqsara túsýine qanshalyqty úles qosýda? Osy máselege qatysty naqty derek, dáıekter keltire alasyz ba?
– Jalpy, zerthanamyz usynatyn qyzmettiń arqasynda qannyń qaterli aýrýyna shaldyqqan jandardyń, súıek kemigin, tinder men aǵzalardy transplanttaýdyń belsendi damýyna múmkindik týdy. 2011–2015 jyldar aralyǵynda barlyǵy 600-den asa transplanttaý operasıalary ótkizilse, sonyń ishinde 400-den asa búırek, 28 júrek, 116 súıek kemigi, 78 baýyr transplanttaldy.
Zerthana jumysynyń nátıjesi boıynsha súıek kemigi donory bolýǵa óziniń kelisimin bergen adamdar týraly qajetti barlyq aqparattarmen qamtylǵan, gemopoetıkalyq baǵanalyq jasýshanyń áleýetti donorlaryn Tirkeý júıesi quryldy. Búgingi kúni oǵan 4000-nan asa donorlar tirkelgen jáne bul san jyl saıyn artyp keledi.
Qan quıý – ártúrli aýrýlardy emdeýdiń basty quraly. Al qan ketý, anemıa, eseńgireý, úlken hırýrgıalyq operasıalar sıaqty jaǵdaılar týyndaǵanda – aýrýlardyń ómirin saqtaıtyn balamasy joq birden-bir qural ekenin kez kelgen adam bile bermeıdi.
– Jandos Qonysuly, maman retinde sizden myna bir sózdiń mánisin naqtylaı tússek dep edik. El ishinde «qan tapsyrǵan adam uzaq jasaıdy» degen áńgime qanshalyqty shyndyqqa janasady?
– Ol ras. Bir ret qan tapsyrǵan donor, orta eseppen úsh adamdy dert pen ajaldan qutqarady. Negizinen, qan tapsyrý erikti donorlardyń ózderine de qaıyrymdylyq áserin tıgizedi. Al belsendi donorlar júrek-qan tamyrlary aýrýymen sırek aýyrady jáne qan ketý olar úshin qaýipti jaǵdaı týdyrmaıdy. Turaqty qan tapsyratyn adamdardyń ómir súrýi orta eseppen alǵanda qarapaıym statısıkalyq adamnyń deńgeıinen 5 jyl artyq bolatynyn ǵylym men tájirıbe dáleldep otyr. Demek, olarda qan almasý júıesi arqyly qyzyl súıek kemiginiń jasýshasy turaqtanyp, ımýnıtet belsendiligi arta túsedi degen sóz. Iaǵnı, adam donor bolyp, bireýge ómir syılap qana qoımaı, óz ómirin de uzarta alatyndyǵy aqıqat.
– Endeshe, búgingi qoǵamnyń qan tapsyryp, belsendi donor ataný kórsetkishi qaı deńgeıde?
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan donorlyqty damytý kórsetkishi boıynsha, Qazaqstanda 1000 adamǵa shaqqanda 25 bolýy qajet, al búgingi kúni ol bizde 17-18-di qurap otyr. Ulttyq deńgeıde bul –
jylyna 280 myń donor. Jalpy, bul kórsetkish jyldan jylǵa ósip keledi. Al Astana qalasynda 1000 adamǵa shaqqanda 54 kórsetkish tirkelgen. Ol qaladaǵy respýblıkalyq klınıkalar sanynyń kóptigine jáne olarǵa kórsetiletin joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómektiń kólemine baılanysty.
Sonymen qatar, jaqyn arada Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Qazaqstandaǵy keńsesimen birlese otyryp, ortalyqtyń júrgizgen donorlyq máselelerine degen halyqtyń kózqarasyn zerdeleýge baǵyttalǵan kólemdi áleýmettik zertteý aıaqtaldy. Qazirgi tańda, alynǵan nátıjelerdiń negizinde bizdiń DDU men mass-medıa sarapshylarynyń qatysýymen Qazaqstanda erikti óteýsiz qan donorlyǵy baǵdarlamasyn damytýǵa baǵyttalǵan kommýnıkasıalyq strategıa jáne osy baǵdarlamany júzege asyrý boıynsha jumystar júrgizilýde. Ol elimizdegi vedomstvolar men túrli uıymdardyń ózara áreketine negizdeletin bolady. Keleshekte, bizdiń Ortalyq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymymen birige otyryp, osy strategıany Úkimetke usynyp, onyń negizinde Qazaqstanda erikti óteýsiz qan donorlyǵyn damytý Ulttyq baǵdarlamasynyń salalyq jobasyn ázirleıtin bolady.
Qazirgi tańda, qan qyzmetinde kadrlar jetispeýshiligi ótkir máselelerdiń biri bolyp otyr. Bul salaǵa kásibı bilikti mamandardy tartýdyń naqty joly eńbekaqyny kóterý bolyp tabylady.
Halyqty qan preparattarymen qamtamasyz etý problemasyn sheshý úshin sheteldik zaýyttarda plazmany kelisimshart arqyly fraksıalaý jobasy engizilýde. Daıyn preparattardy satyp alý qymbatqa túsetindikten, kelisimshart arqyly fraksıalaý, ıaǵnı otandyq shıkizatty (qandy) sheteldik óndirýshi zaýyttarynda qaıta óńdeý onyń balamasy bolyp tabylyp otyr. Osyǵan oraı, 2013 jyly «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekske kelisimshart arqyly fraksıalaýdy engizýge zańdy turǵyda negiz bolatyn ózgerister engizildi.
Kórip turǵandaı, respýblıkanyń qan qyzmeti sońǵy jyldary birshama turaqty jáne serpindi damyp keledi. Bizdiń jumysymyzdyń nátıjelerine áser etetin onyń damýynyń barlyq aspektileri men faktorlary muqıat taldanady jáne bul qan qyzmetiniń aldyna qoıylǵan mindetterin sheshý joldaryn anyqtaýǵa negiz bolady. Bul óndiriletin donorlyq qan komponentteri sapasynyń múddesinde qolda bar qarjylyq, tehnıkalyq jáne kadrlyq resýrstaryn durys paıdalaný úshin óte mańyzdy.
Bizdiń jarqyn bolashaqta birige jumsaǵan kúshimizdiń arqasynda qazaqstandyq qan qyzmeti týraly álemdik standartqa saı keletin densaýlyq saqtaý salasynyń biri retinde aıta alatynymyzǵa kámil senimdimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
