Statýs- laıfer. Bul – Kanadada ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵan jáne 10 jyldan keıin merziminen buryn shartty túrde bosap shyǵýǵa múmkindik beretin aýyr jazanyń túri.

Lúdmıla Ilına kúıeýin óltirdi dep aıyptalyp, jer betiniń barlyq aýyrtpalyǵynan ótken adam: ár túrli rejımdegi bes túrme. Bir jyl buryn ol Reseıge qaıtyp oraldy jáne «Orys – demek kináli» atty kitap jazyp shyǵardy.

Ilınanyń isi 2011 jyly (SVS) televızıalyq telekanalynda  «Proekt Nevınovnost baǵdarlamasynda aıtylǵan bolatyn, biraq Reseıde bul oqıǵany eshkim bilgen joq.

Polák ultynan shyqqan amerıkandyq ekinshi kúıeýimen, Zbıgnev Mıchkovskımen, Lúdmıla 1979 jyly Habarovskde, Halyqaralyq Tynyqmuhıttyq kongreste tanysqan. Kúıeýi – Manıtoba kanadalyq provınsıalyq ýnıversıtetiniń profesory, polıtıkalyq geografıanyń muǵalimi. Lúdmıla – ǵylym kandıdaty. 

– Men ol kezde tabıǵat qorǵaý máselelerimen Baıkal-Amýr magıstralinde jumys istep júrgenmin. Sol kezde Ted (kúıeýi) maǵan kelip, Keńes odaǵynda jıi bolatynyn aıtty. Ol oryssha táýir sóıleıtin, MGÝ-da oqydy. Ekeýmizdiń ortaq áńgimemiz kóp bolatyn.

Lúdmılanyń jasy 40-ta, kúıeýi odan 16 jas úlken.

Lúdmılanyń birinshe nekesi sátsiz aıaqtalyp, ajyrasyp ketedi. Keıinnen birinshi kúıeýi júrek talmasynan qaıtys bolady.tTed Máskeýge kelgen saıyn Lúdmıla ekeýi kezdesip turady. Keıinnen ekeýi bas qosyp, otbasyn qurady.

 – Al siz ony jaqsy kórdińiz ba?

 – Men birden jaqsy kórip kete almadym. Sotta menen: «Al nege ekeýińiz súıisip turǵan birde-ber sýret joq?» dep suraǵan. Bizdiń jasymyzda adamdardyń kózinshe ondaı ádetke úırenbegenbiz. Biz basqasha tárbıelendik. Men oǵan Reseıge qaıtýym kerek degenimde, ol: «Nekemizdi zańdastyrmaǵansha, men seni eshqaıda jibermeımin» dep aıtty. Nekemizdi zańdastyrdyq, men Máskeýge ushyp kettim. Úıge jetken soń ǵana, men ózimniń jalǵyz ekenimdi, Tedtyń maǵan jetpeıtinin sezdim. Men Kanadaǵa baryp turdym. Úsh aı osynda, úsh aı sonda. Bulaı bir-birimizden jyraqta ómir súrý aýyr boldy, sosyn men kúıeýime qonys aýdardym. Taǵdyrymnyń jańa synaqtary bastaldy. Biz alty jyl otbasylyq ǵumyr keshtik. 1995 jyly 20 shildede Ted aıýandyqpen óltirildi. Men ony úıimniń esik aldynda qanǵa oranǵan kúıi taýyp aldym. Birden 911 shaqyrdym. Polısıa úshin men birinshi kúdikti retinde sanaldym. Men advokat suratqanymda, maǵan: «Kináli bolmasań, advokattyń ne keregi bar?» dep aıtty.

Keıinnen 30 dene jaraqatyn anyqtady, onyń 19-y bas jaraqaty. Bas súıegi synǵan. Aınalasyn bir aı boıy tekserse de, polısıa nemen óltirilgenin sol kúıi anyqtaı almady.

 – Birinshi tergeý esińizde me?

 – Mundaı nárseler eshqashan umytylmaıdy. Tergeý 16 saǵatqa sozyldy, túnniń bir ýaǵyna deıin úzilissiz jalǵasty. Meni sheshindirip tastap, áıel-polısmen denemniń ár santımetrin tekserip shyqty. Birde-bir jaraqat, kógerý, qannyń izin tappady. Eshqandaı dálel tappady. Biraq men kýágerden aıyptalýshyǵa aınaldym. En basty aıǵaq – úıde menen basqa eshkim bolmady.

Djordj Denjerfıld prokýror egjeı-tegjeıli uıymdastyrylǵan qandy-qol qylmys ekenin alǵa tarta beretin. Ol únemi: «Ol orys, reseılik tólqujaty bar, ol ár jerdi aralyp júredi jáne Reseıge qashyp ketýi múmkin» dep qaıtalaı beretin.

Lúdmılany Portıdjdegi túrmege úsh aıǵa qamap qoıady – Kanadadaǵy eń qorqynyshty túzeý mekemesi.

Qas pen kózdiń arasynda ol bárinen aıyrylady: kúıeýinen, úıinen, jınaǵan aqshasynan – bank kúıeýi ekeýiniń ortaq jınaǵyn tárkiledi. Lúdmıla qamaýǵa alynǵan keıin ertesine ınstıtýttaǵy jumysynan aıyryldy. Taǵy bir táýlikten keıin onyń aty profesorlar tiziminen alynyp tastaldy. Ataqty ǵalym, álemdik ǵylymı qoǵamdastyqtyń múshesinen qanisherge aınaldy.

 – Siz sol túni bolǵan oqıǵany saraptamadan ótkizip kórýge tyrystyńyz ba?

 – Men júz ret oılandym. Keshki jetide kúıeýimdi sońǵy ret tiri kezinde kórdim. Tańerteń ertesimen Vankýverǵa issaparmen ushýym kerek bolǵan. Ted tańǵy beske maǵan taksı jaldap qoıdy, al ózi Fabrıkovskıǵa dostaryna qonaqqa ketti.

...Oqıǵanyń qalaı oryn alǵany jaıly tek boljaýǵa bolady. Ol qonaqtan kelgen kezinde, urylar úıdi tonaýǵa kelýi múmkin. Ted qarsylyq kórsetken shyǵar. Múmkin urylardyń artyna túsken shyǵar, al ony ólimshi etip jaralaǵan shyǵar. Ústelden eki ámıan joǵalyp ketken. Onyki jáne Lúdmılaniki. Tedtyń ámıany kóshede batpaqta, qanǵa malynyp jatty. Onyń jaqynda ǵana Polshadan ákelgen ata-babasynan mura bolyp kele jatqan qundy zattary da joǵalyp ketken. Al jaqyn turatyn kórshileri qatty jyldamdyqpen júrgen mashına daýysyn estigenin aıtady.

 – Kóp uıqaspaıtyn nárseler boldy, – dep eske alady Lúdmıla. – Kúıeýimniń sol qolynda úlken kógerip qalǵan iz boldy. Patologıalyq anatomıa mamandarynyń esebi boıynsha, bul qatty soqqy bolǵan. Al meniń denemde eshqaıdaı jaraqat pen qantalaý bolǵan emes.

Sott alqabıler  júrgizdi. Daýys 50 de 50-ge bólindi. Mundaı jaǵdaıda sot ne keıinge qaldyrylady, ne aıyptalýshynyń paıdasyna sheshiledi. Al sot ony ózi istemegen isi úshin ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrdy.

– Birinshi sot otyrysynan keıin meni áli de bosatar dep úmitimdi úzbedim. Dostarym maǵan: «Kanada – demokratıalyq memeleket. Bizde bári zań júzinde bolady jáne jazyqsyz adamdy otyrǵyzbaıdy», – dedi. Biraq bári bitkenin túsingen kezde men kóp dozaly dári qabyldadym. Portıdjdegi túrmege qaıta oralý – men úshin ólimnen de jaman edi. Biraq men ólmedim.

– Siz bes túrmeden óttińiz. Kanadanyń penıtensıarlyq júıesi jaıynda ne aıta alasyz?

– Kanadada túrmeler ártúrli. Eń qorqynyshysy – «maksımým sekúrıtı». Ol jaqta qylmyskerler tolyq oqshaýlaýda táýlik boıy baqylaýda bolady. Eń birinshi olar sottalýshy óz-ózine eshteńe istemeýin qadaǵalaıdy, psıhologtyń tekserýinen keıin ǵana  federaldy túrmege jiberedi. Ol jaqta olar eki jyl jazasyn óteıdi, tek jaqsy tártibimen, óziniń kinásin moıyndaǵanda ǵana «medıým sekúrıtı» rejımindegi ádettegi túrmege jiberedi.

– Ol jaqta tutqynda ustaýdyń sharttary qandaı?

– Biz 10 adamdyq bólmede turdyq, meniń terezege qaraıtyn arnaıy bólmem bolatyn. Baqylaý júrip jatady, biraq sen esik aldyna serýenge shyǵa alasyń, eń bastysy kitaphana, medpýnkt, sportzal bolatyn.

Jaqsy tártip jaǵdaıynda «mınımým sekúrıtıǵa» aýysýǵa bolady. Ol jaqta bostandyq múmkindigi kóbirek: túrme syrtynda jumys jasaýyńa bolady. Biraq erlerdiń túrmesimen salystyrýǵa kelmeıdi. Olar esh baqylaýsyz jumys isteı alady, tipti, jeke avtomobılderi bolady. Meniń júrgizýshi kýáligimdi birden tartyp aldy. Men onyń ýaqytyn sozǵym kelgenimde, maǵan: «Túrmeden  tiri shyǵamyn dep oılap turmaǵan shyǵarsyń?», – dedi.

– Biraq sizge laıfer statýsyńyzǵa qaramastan,  Máskeýge, aýyryp jatqan ápkeńizge baryp kelýge ruqsat etipti ǵoı.

– Men ol kezde «parolǵa» aýysqan edim. Ol shartty túrde merziminen buryn bosatý. Bul barlyq tutqyndardyń armany. Meniń ápkem onkologıalyq aýrýmen qatty aýyryp qaldy. Meni úsh aıǵa Máskeýge jiberdi. Parol-ofıser Lında Hem maǵan senip, garantym boldy. Árıne, Kanadaǵa qaıtýǵa eshqandaı zaýqym bolmady. Biraq, sózimnen taıqyp, maǵan sengen adamdardy aldap kete almadym.

– Ózińizdi saqtaýǵa ne kómektesti? Synbaýǵa, berilmeýge...

– Men 8 jyl túrmeniń úkimin «kútkenge» deıin enjar boldym.  Bul ýaqytta maǵan ne istegisi kelse de, isteı beretin. Biraq túrmege túsken soń, men óz ómirim úshin kúrese bastadym. Oılanyp, saraptaı bastadym. Eger qolyńnan eshteńe ózgertý kelmese, jazańdy ótep júrgen jerińniń zańdary men tártipterin úırenýiń kerek. Eger ınternetke múmkindigińiz bolsa, bosap shyǵýyń úshin jumys jasaýyń kerek.

Meni olardyń kózimen qaraǵanda adam óltirýshi, onyń ústine orys bolǵanym úshin jek kórýi kerek degen adamdardyń ózderi syılaıtyn. Men olar bilmegen kóp nárseni biletinmin.

Mysalǵa, túrmede kitaphanaǵa barýǵa eshkimge ruqsat etilmeıtin. Biraq, men zańǵa qosymsha akttan laıfer statýsy bar, ana tili aǵylshyn, fransýz emes adamdarǵa óz ana tilinde oqýǵa múmkindik berýi mindetti ekeni jaıly bilip aldym. Shirkeýmen de solaı.

– Sizdiń tiri qalýyńyzǵa basqa ne kómektesti?

– Jumys. Jumyssyz adamnyń mıy óledi. Maǵan Máskeýdegi ápkemmen sóılesýge, vıtamınderge qol jetkizý úshin jumys isteýim kerek boldy. Portıdjde meni dárethana jýýǵa saılap qoıdy, Grand Vellı túrmesinde men tigin brıgadasynda jumys jasadym. Bir aıda 120 dollar tabatynmyn.

– Siz úıge qalaı orala aldyńyz?

– Birinshi ret densaýlyǵyma baılanysty Reseıge úsh aıǵa shyǵýǵa ótinish jazǵanymda, maǵan bas tartty. Men ápkemmen endi kórispeıtin shyǵarmyn dep qoryqtym. Jańa ótinishim uzaq ýaqyt boıy jaýapsyz qaldy, al maǵan zeınetaqy tóleýdi doǵardy. Eń sońynda 2015 jyly 28 qarashadan keıin úsh aıǵa baryp kelýime ruqsat etti. Men uzaq kúte almadym. 21 qyrkúıek kúni Kanadadan ketip qaldym. Sońyna deıin reısten toqtatyp, kisen taǵatyn shyǵar dep qoryqtym. Máskeýge deıin úreımen bardym.

– Siz burynǵysha Reseı men Kanada azamatysyz ba?

– Reseılik tólqujattan men eshqashan bas tartqan emespin. Biraq, ókinishke qaraı, áli de Kanadanyń azamatymyn. Árıne, dostarymmen kezdeskim keledi, biraq endi ol jaqqa qaıtpaımyn. Men áli de laıfer statýsyndamyn, meni túrmege toǵytyp qoıýy múmkin. Kanada meniń bárimnen aıyrdy – densaýlyǵymnan, ǵylymı jobalarymnan, zeınataqymnan. Men jarymjan bolyp qaldym. Áreń júremin –  kisen aıaǵymnyń tamyryn kesip tastaıtyn.

Qazir 77 jastamyn. Máskeýde óz páterim joq. Ápkemmen birge 15 myń rúbldyq zeınetaqymen kún kóremin. Kúnderdiń bir kúninde meni aqtaıtyn shyǵar, ólilerdiń sanatynda bolsam da...

Mk.ru saıtynan aýdarǵan Shaıhy Maral