Eshkimnen eshteńe almasań da qaryz bolyp qaıtara almaı júretin sátteriń bolady. Bireýdiń yqylasyna, bireýdiń sıyna, bireýdiń ónegesine qaryz bolyp boryshqa batasyń! Meniń bul jolǵy aıtaıyn degenim, ustaz aldyndaǵy moıynǵa mingen qaryz edi...

1981-1983 jyldar Jetisýdyń shuraıly ólkesiniń biri Kúnes aýdanynda eki jyl bilim alyp stýdent bolǵanymyz bar. Iá, bul Ermurat Zeıiphan aqyn jyrlaıtyn áıgili «Úsh býryldyń»(Tekes, Kúnes, Qas ózenderi. Olar qosylǵan soń İLE bolady) bir salasy.  Sol Kúnestiń ońtústik qaptalynda Bestóbe dep atalatyn, aýdan ortalyǵy bar. Qalashyqtyń shetine taman salynǵan İle Pedagogıkalyq Tehnıkýmynda jalyndaǵan jastyqtyń baqytty shaǵyn ótkizgen edik. Oqý orny bolǵan soń, árıne ustaz aýyzǵa alynady. Onyń qyzyǵy da, qıyndyǵy da ustazdarmen baılanysty. Stýdenttik kezeńdi olarsyz eske alý múmkin emes!..

Ádebıetke degen qyzyǵýshylyq boıyńda bolǵanymen,  sham bolsa maıyn quıyp biltesine ot tamyzý, bulaq bolsa kózin ashyp arnasyna túsirý tek sol ustazǵa kelip tireledi eken. Orta mektep aqyn-jazýshy tárbıeleıtin oryn emes, jalpy bilimniń sońynda saǵat saıyn san ǵylymǵa aýysyp alǵa ketip bara jatqan kerýen dersiń... Joǵary órlep oqyǵan saıyn boıyńdaǵy erekshelikter bilinip bulqynystar boı kórsetedi. Baıqaýymsha, menen sezilgeni matematıka men fızıka tóńiregindegi belgiler bolsa kerek. Óıtkeni sol pánderdiń muǵalimderi úıirsektep, jarystarǵa daıarlap aınalyp júretin.

Syrtqy dúnıe sezbegen, kózge kórinbegen ózegimde bir búlkil boldy. Ondaǵan sabaq, klaskomdyq mindet, qoǵamdyq jumystar onyń ashylýyna múmkindikte bermegen bolý kerek, keıinge yǵysyp kenjelep qala berdi.  Ózińnen ósip shyǵyp, syrtqa tepsinip turmaǵan soń ekiniń biri baıqamaýy da múmkin. Keıde aldamshy eles pen setinegish sezimder bolady, ondaıda kóz baılanyp kórmeı qalýda ǵajap emes.  Degenmen, ishimde ádebıetke degen qyzyǵý, qulshyný bir báseńdegen joq. Ol oryndaǵan tapsyrmalardan, dostardyń álbomyna jazǵan estelik jyr joldarynan baıqalyp qalatyn.  Dál sol jyldary ishtesip til tabysyp ketpesek te, ádebıet páninen eki jyl boıy dáris oqyǵan ustazymyz, aqyn Ázilbek Kinázbek muǵalimdi qatty syılaıtynmyn. Bir jaǵynan ol kisiniń susynan yǵatynbyz, qaımyǵatynbyz. Boıynda bilimdi zıalyǵa tán tulǵalyq sıpaty mundalap turatyn. Sózi shalt, minezi tik, óte kirpıaz taza júretin. Bilimi bıik bolǵandyqtan taǵar aıyp, kórseter kiná taba almaıtynbyz. Ol kisi saǵat boıy, jazyp kelgen(tártip boıynsha bári jazylǵan bolý kerek) konspektke bir qaramaı óz sózindeı etip túsindiretin. Tyńdaıtynbyz, ilesip jarysa jazatynbyz. Keıbireýler sekildi áıeldermen jyrtyńdap qaljyń aıtyp otyrǵandy qyrtysy súımeıtin. Birde sabaqqa kire aldyńǵy partada otyrǵan eki qyzdy kóre sala, «ne, sender meniń tamaǵymdy tamashalap otyraıyn dep pe edińder? Iegime tyǵylmaı baryńdar anaý artqy partaǵa!» dep yǵystyryp jiberip sabaǵyn jalǵady. Qyz stýdentterge saýsaǵyn tıgizbeıtin, ári olardan keminde bir metrdeı alystan til qatatyn. Dáristi yjdaǵatymen berilip, tereńinen sóıleıtin. Teorıalyq tustaryna mysal keltirgende ádemi jadyńda jattalyp qalatyn óleń joldaryn oqıtyn edi!.. Sol tusta álgi oqyǵan óleńderiniń birinde "meniń jazǵan óleńderim" dep aıtqan emes. Biz keıin onyń kitaptaryn oqyǵan soń baryp baıaǵydaǵy óleńderdiń kóbi óziniki ekenin bilip edik. Álde neshe lırıkalyq jyr jınaqtary bolýmen birge sol jyldary «Aqqýlar ushyp barady» degen óleń romany kitap bolyp basylyp shyqty. Onyda aýdıtorıaǵa kirip alyp «men ...osyndaı kitap jazdym» dep maqtanyp saryn salǵan joq. Bizge keltiretin sulý shýmaqtaryn romannyń taraýlarynan taýyp alyp qaıran qalǵanbyz. Ol kisiniń otbasy, mahabbaty týraly árkim ártúrli ańyzdar aıtatyn... Shyndyǵyn eshkim bilgen joq. Stýdentterdiń kóbi alystan sılap, alystan elikteıtin. Onyń sabaǵyn oqyp, tapsyrmasyn oryndap jantalasyp jatatyn. Bir joly Ábdiǵalan degen kúldirgi sabaqtasymyz emtıhannan ótpeı qalyp, aǵaıdyń aldyna barady... «Muǵalim, maǵan qıyn boldy, endi ne betimdi aıtamyn?! Meni ótkizbeseńiz bitken jerim osy!..» demeı me. Sonda Ázilbek aǵaı «seni jurt kúldirgi dep júr ǵoı, dál osy jerde meni kúldirseń, baǵań tórt» deıdi. «Muǵalim, qapelimde sizdi qaıtip kúldiremin? Degenmen bir nárseni anyqtap alaıynshy... Siz ońqaı kúlesiz be, álde solaqaı kúlesiz be?» degende, raqattanyp kúlgen Ázilbek muǵalim oǵan ýádesi boıynsha «4» qoıyp berip edi. Maýsym sońynda emtıhandardy tapsyryp jattyq. Mende kóp qatarly sabaǵynan tapsyryp shyqtym, ózime senimdimin. Birer kúnnen keıin jaýap jazǵan qaǵazymyzdy taratyp berdi, qaperimde túk joq qarasam,  basyna "59" bal qoıypty. Bul degen úshke biri kem degen sóz. Iaǵnı ótpeı qaldym. Jaýaptaryma qaraımyn syzylǵan qate joq, tártip buzyp qýylǵan joqpyn... Muǵalimniń aldyna baryp baǵamnyń durys emes ekenin aıtamyn ǵoı, «Iá, bilemin klaskom! Sende másele bar! Jetekshilerińe(kýratorǵa) ne istep júrsińder?» dedi, kádimgideı yzǵarlanyp. Osydan buryn bir oqıǵa bolǵan... biraq, shynynda ol iske meniń qatysym joq edi. «Onda jetekshiniń ózinen surap anyqtańyz!» dep qaıtýdan basqa amal bolmady. Qortyndy shyǵarylatyn shaqqa bir kún qalǵanda aldyna taǵy bardym. «Iá, klaskom! Keldiń be? Men anyqtadym, saǵan senýge bolady eken. Óz baǵań 95(bes), 59-dy aýdaryp qoıdym» dedi júzi sál jumsaryp.

Tártip boıynsha muǵalim sabaqqa kirip kelgende bárimiz tegis ornymyzdan turyp qurmet bildirýimiz kerek bolatyn. Ádebıet páninen aǵaı arshyndap basyp esikten ishke endi. Men shyǵaryp otyrǵan esepterimniń sońǵy joldaryn jazýǵa úlgermegen soń, qolym qalamda, kózim dápterde ornymnan selqostaý jartylaı kóterilgen bolýym kerek... «Otyryńdar!» degen sózben ilese taǵyda álgi eseptiń jaýabyn jaza salaıyn dep shuqshıa qalyppyn. Qaıdan kelgeninde bilmeı qaldym,  «sart» etken dybyspen ilese aldymdaǵy matematıka oqýlyǵy Ázilbek aǵaıdyń qolynan ytqyp shyǵyp esikke qaraı ushyp bara jatty. Ekpini qatty bolǵany sonshalyq, tars etip tıgen esik ashylyp ketip oqýlyq syrtqa biraq jalbyrap baryp jaıylyp tústi. Synyp ishi qulaqqa urǵan tanadaı... «Meniń sabaǵymda eseppen aınalysýǵa ruqsat joq! Qashanǵy aıtamyn senderge? Qazir qazaq ádebıeti sabaǵy!» dedi ekpindeı nyǵarlap.  Bul tektes qyzyqtardan kende bolǵan joqpyz, Keıin aman-esen oqýymyzdy taýysyp aýylymyzǵa attandyq. Men fızıka muǵalimi bolyp moınyma mindet alsam da, qyzmetke shyqqan soń ádebıetke bir taban jaqyndaı tústim. Buryn basqa jaqta jumys istep kelgen ádebıetshi Áýes Áben degen ustazymyzben qyzmettes bolý násip boldy. Jaıymyz jarasyp kómeski kózder ashylǵandaı kúı keshtim. Baıaǵy Ázilbek tutatqan ushqyndy Áýes zoraıtty.  

Bir kezde sabaq ústinde jatqa oqıtyn avtory belgisiz jyrlardyń deni ustazymyz Ázilbek Kinázbektiń óleńderi ekenine keıin kózimiz jetti. Odan beride attaı 35 jyl óte shyǵypty... «Jas kezińde oqyǵanyń tasqa basqan tańbadaı»  degen ras eken, shýmaqtary sana da saqtalyp qalypty.

Dalaqtap eki etegi kúreń ishik,

Buzaý tis attyń sanyn tiledi shyp.

Jigiti bizdiń eldiń kókpar tartsa,

Júredi atan serke tóbede ushyp!..

***

Oıpyraı mynaý netken kópir edi,

Qosylǵan eki taýdyń kókiregi,

Basqandaı jelkesinen kári jylan,

Astynan aq jal ózen sekiredi.

***

Adam teńiz, qoǵam qaınar, ómir keń,

Sonyń bári mıǵa kelip tógilgen.

Mıdaǵy óńder jasaı berer qashanǵy,

Kózden ketse, umyt bolar kóńilden.

***

Taýlar, jondar, qyrattar,

Semiz nardaı sulaǵan.

Aına, móldir bulaqtar,

Óz keýdeńnen qulaǵan.

***

Sonyń bári boldy umyt,

Endi meıliń tanyp al.

Qyz betińde máńgilik,

Jas ernimniń taby bar!..

***

Qyzdardyń kózi qıylsa,

Súıemin deýiń beker Gep.

Taǵdyryń kimdi buıyrsa,

Súı, sony jarym eken dep!!!

Osylaısha kete berýshi edi... Ustazymyzdyń jyr joldarynyń ishinde, mynaý sońǵy shýmaq meniń ómirimde baǵyt-baǵdarǵa, ustanymǵa aınalǵan óleń. Qatelesýden, súrinip-taıyp ketýden saqtap kómegin kóp tıgizgen joldar!.. Óıtkeni onda TAǴDYR-ǵa boısuný, Jaratýshyǵa baǵyný bar... «Taǵdyryń kimdi buıyrsa, Súı, sony jarym eken dep» dep ylǵı da qasymnan til qatyp turdy. Shamasy aqynnyń ózide osy qaǵıdaǵa boısunǵan adam ekeni baıqalady. Odan ol esh zıan tartqan emes, mende sóıttim.

Aýylǵa kelip qanymyzdaǵy bardy bastaý etip, Áýes Ábenulyna arqalanyp «aqyn» bolyp óleń jazyp, basylymdarǵa joldaı bastadyq. Meniń ustazym Ázilbek Kinázbekuly da shaqyrý boıynsha Kúnesten kóship Qulja qalasyna kelip «İle aǵartýy» jýrnalyna Bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy. Oljabaıǵa oı tústi degendeı bir kúni, «Ustazyma»(Ázilbek Kinázbekke!) degen óleń kele qaldy.

«Adam teńiz, qoǵam qaınar, ómir keń,

Sonyń bári mıǵa kelip tógilgen.

Mıdaǵy óńder jasaı berer qashanǵy,

Kózden ketse umyt bolar kóńilden».

Deýshi edińiz tereńinen tolǵanyp,

Sodan beri bes-alty jyl boldy anyq.

Múmkin solaı umytqan da shyǵarsyz,

Túsirersiz esińizge zorlanyp!..

Bolǵan emes ózińizge keshe ókpem,

Aldyńyzdan kezderim joq kese ótken.

Kitabymdy laqtyryp edińiz,

Shuǵyldanyp otyrǵanda eseppen...

Eseppenen júrsem daǵy aǵalap,

Óleńnen de oı qorytqam jaǵalap.

Baǵban qansha bolsadaǵy kóregen,

Keıde durys kete almaıdy baǵalap.

Minezińiz qıyn edi keı shaqta,

Qoıýshy edi qıly-qıly oı sapta.

Sondaı sátter qalady eken eles bop,

Basqalaryn shyn umytyp qoısaq ta!..

Bárin kórer adam degen ómirden,

Bireý kúlip, bireýler júr egilgen.

Ótken kúnder anyq bassa tańbasyn,

Nege umyt bola qoısyn kóńilden?!

Osylaı qaǵazǵa túsken alty shýmaqty taǵy eki óleńmen qosyp «İle aǵartýy» redaksıasyna salyp jiberdim. Úsh aıdan keıingi jańa sanyn ashyp otyrsam, álgi Ázilbek ustazǵa joldaǵan óleńim sol kúıinde jýrnalda jaryq kóripti. Osy kezde baryp uıalǵanymnan denem shym etip, betime ystyq jalyn lap ete  qaldy... Bul ne, ustazdyń aıybyn betine basý ma? Kinálaý ma? Joq álde «óleńshi» boldym dep maqtaný ma? Qaıtken kúnde de shyǵarma  jaryq kórdi, ol kisi bilermendik tanytyp otyrǵany anyq. Ustazdan keshirim suraý maqsatymen, bir jaǵy rahmet aıtaıyn dep Ertesine avtobýsqa bılet alyp Quljaǵa tartyp kettim...

Birer jyldan soń ózim de oblys ortalyǵy Qulja qalasyna jumys babymen aýysyp keldim, áne sol kúnnen bastap men Almatyǵa ketkenshe aqyn aǵamyzben etene jaqyn bolyp óleń ólkesinde birge sharladyq.

Osy kúni kóp oılanamyn... Áıteýir azdy-kópti ádebıet alańynda bas aýyrtyp júrmiz. Bireý biler, bireý bilmes... qalamger degen atymyz bar. Sondaı sátte osy dándi ekken kim edi? Topyraǵyn maıqandap, aryqqa sý salyp, maısasyn kim baptap edi? Degen oılar san saqqa júgirtedi. Árıne, jyr-dastan halyq qazynasynan sýsyndadyq, Kódek pen Tańjaryqty jattadyq... deı turǵanmen teorıalyq bilimin tamyzyqtap taǵdyrymyzǵa tamasha shyraq jaqqan Ázilbek Kinázbekti eske almaý múmkin emes!  Marqum tiri bolsa endi ǵana 70-ke kelmek eken. Elýden asqan shaǵynda ajalǵa tap bolǵan aqynnyń artynda qalǵan eńbekteri 5 tom bolyp shyǵypty dep estidik. Birneshe jyldyń aldynda qalamger Nurbolat Ábdiqadyr degen azamattyń tamasha essesin oqyǵanym bar. Men sekildi qanshalaǵan shákirtterine bilim nárin jutqyzyp, poezıanyń jylýyn ótkizgen ustazǵa bir sát toqtalý jón dep sanaımyn! Moınymyzda kóp qaryz bar, ony ne qaıtaramyz, ne qaıtara almaspyz...  Alaıda ata-ananyń, ustazdyń eńbegin óteý esh múmkin emes eken. Onyń ústine Ázilbek ustaz baqılyq bolyp arǵy álemde bizden duǵa kútýde! Endeshe, aqyn-ustaz Ázilbek Kinázbekuly úshin Ál-Fatıha!

Dáýletbek Baıtursynuly, aqyn, QJO-nyń múshesi. Almaty.