Sırıadaǵy soǵysta uzaq ýaqyt kútilgen atysty toqtatýǵa qol jetkizildi ári taraptar keń formatta Kelissózder ústeline otyrýǵa kelisti. Uzaqqa sozylǵan qandy soǵystyń aıaqtalýy úshin sheshim joldaryn talqylaýǵa bul joly tek qana tike emes janama joldarmen qaqtyǵysqa tosqaýyl bolǵan taraptar Qazaqstannyń astanasy Astanada jınalýǵa daıyndyq jasady. Bitimgerlik kezdesýiniń Astanada ótýinde bolsa mańyzdy sebepter bar.
Reseı, Túrkıa men Iran Qazaqstannyń astanasynda 23 qańtar bitimgerlik kelisimin bastaıdy.
Sırıadaǵy atysty toqtatýǵa tolyq maǵynasynda qoljetkizýi úshin Túrkıa, Reseı jáne Iran kepildiginde beıbitshilik bitim-shartyn Astanada ótkizý qup kórilgen. Oǵan Sırıadaǵy Asad rejıminiń qarýly opozısıasy da qatysady.
Chankaıa ýnıversıtetiniń Halyqaralyq saýda bólim bastyǵy profesor Mahır Nakıp bitimgerlik kelisimniń nelikten Astanada ótip jatqanyna taldaý jasady.
- Sırıa máselesine sheshim izdeý asylynda úsh jyldan astam ýaqyt jalǵasyp kele jatyr. Osy ýaqyt aıasynda qajetti formaty jáne talqylaý platformalary, keıde qatysýshylar turaqsyzdyq kórsetti. Qysqasha atap aıtar bolsaq, Lozanna jınalysy, Vena jáne Jeneva dóńgelek ústelderi ókinishke oraı uzaqqa sozylǵan soǵysty aıaqtatý úshin oń nátıje bermedi.
600 myń kisi qaıtys boldy, 6 mıllıon adam bas saýǵalap ketti
Álbette, bul jaǵdaıǵa kóptegen ártúrli sebepter bar. Alaıda dóńgelek ústelde sheshimin tappaǵan – bitpegen ishki azamattyq soǵys jaratqan kúızelis mıllıondaǵan adamǵa zarar bergeni de esepke alynar bolsa, jaǵdaıdyń aýyrlyǵy men ózektiligi anyq seziledi. Statısıkalyq sıfrlar ártúrli derekterde túrlilik kórsetse de Sırıada azamattyq soǵystan 600 myńǵa jaqyn adamnyń opat bolǵany, 6 mıllıon sırıalyqtyń shetelge qashqany, 3 mıllıon adamnyń memleket ishinde bosyp ketkeni, 200 myń adamnyń iz-tússiz joǵalyp ketkeni anyq aqparat.
Árıne, statısıkaǵa súıengen derekter bolǵan dramany aıtarlyqtaı kóz aldyńyzǵa ákelse de adamdardyń sharasyzdyǵyn, soǵystyń qorqynysh kelbetin túsinýde az jáne jetersiz bolmaq. Bul sıfrlardyń janynda ómirden erte ozǵan, jastaı qyrshynynan qıylǵan adamdar, balalarynan aıyrylyp qaıǵyǵa kómilgen otbasylar, qamqorsyz jetim qalǵan balalar – sandarmen ólshene almaıtyn «kúndi» soǵysta kóredi. Sırıa tragedıasyn túsiný úshin bir ýaqyttardaǵy gúldengen Taıaý Shyǵys qalalaryna ıelik etken eldermen qazirgisin salystyrsaq jetip jatyr. Búgin Sırıada álemdik baı muraǵa ıe qalalardyń jermen jeksen etilgen, kúl men qırandyǵa aınalǵan tablomen betpe-bet qaldyq. Bul rette sebepter bylaı tursyn, soǵystyń bitýine bir shara izdeý qajettigi, tike jáne janama barlyq taraptyń ortaq kózqaras ustanǵan eń mańyzdy másele.
Nelikten Astana?
Qańtar aıy sońynda Astanada ótýi josparlanǵan jáne asyǵa kútilgen bitimgerlikke Sırıa resmı organdary, Sırıa opozısıa ókilderi, Reseı, Túrkıa, Iran, Saýd Aravıasy men Katar delegasıalary qatysatyndaryn aıtty. AQSH, Qytaı jáne BUU bolsa Astana platformasyn qoldaıtyndaryn málimdedi. Reseı prezıdenti Pýtın men Túrkıa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan eki el bitimgerlik kelisiminiń kepilderi – Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen telefon áńgimesinde bitimgerliktiń Qazaqstan topyraǵynda ótýinen qýanyshty ekeni aıtylǵan. Qazaqstan lıderi de beıbitshilik úshin qajetti platformany usynýǵa jáne kelisimge qajetti barlyq tıisti jaǵdaıdy daıyndaýǵa ázir ekenin aıtqan.
«Nelikten Astana?» suraǵynyń jaýabyna kelsek, aldymen Qazaqstannyń tarapsyz jáne beıbitsúıgishtik pozısıasymen aldyńǵy qatardaǵy el bop turǵanyn aıta ketý kerek. Qazaqstan – halyqaralyq qaqtyǵystarda birjaqty kózqaras ustanýdy emes, dáneker bolýdy tańdaıdy. Búginge deıin Sırıa máselesin qosa alǵanda álemniń birneshe memleketinde oryn alǵan qaqtyǵystarda tarapsyz kózqarastarymen tanylǵan. Sol sebepten de Astana beıbitshilik kelisimderinde kezdeısoq tańdalǵan joq. Astana búginge deıin moınyna alǵan kóptegen dánekerlik mısıasyn sátti oryndap shyqqan.
Ótkennen mysal keltire keter bolsaq, Nursultan Nazarbaev sáýletshilik etken Orta Azıada Ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes týraly konferensıa(AÓSSHK / AÓSSHK) aıasynda jasalǵan samıtterde Pákistan men Indıa arasyndaǵy teketires báseńsip, taraptar bir ústelge otyrǵan bolatyn. Basqa bir taraptan qarasaq, ár jyl Astanada álemdegi barlyq dinderdiń ókilderi bas qosyp, halyqaralyq máselelerge sheshim izdeıdi. Bıyl Astanada ótkizilgen «dinder kezdesýinde» de terorızm men ekstremızmniń taqyryby talqylandy. Terorızm qurbany bolmaǵan el joq sanalatyn álemde sheshim usynystary Astanadan jetti. Qazaqstan, Iran ıadrolyq daǵdarysynda da dánekerlik ról atqarǵan taraptardyń biri boldy.
Túrkıa-Reseıdiń tatýlasýynda Qazaqstannyń róli
Qazaqstannyń aımaqtyq jáne jahandyq beıbitshilikte qosqan úlesine beriletin eń jarqyn ári Túrkıaǵa qatysty mysal bolsa – Orys ushaǵynyń qulatylýymen ortaǵa shyqqan túrik-orys shıelenisi kezeńinde oryn aldy. Astana – eki el arasyndaǵy krıtıkalyq kezeńde baılanystardyń qalpyna kelýine kilt rolin atqardy. Sondaı-aq Reseı-Ýkraına qatynasynda da ár múmkindikte , Donbass máselesinde de sheshimge baǵyttalǵan kelisimder úshin dıplomatıalyq jaǵdaı ornatýǵa daıyn ekenin bildirdi.
Alaıda, bunda astyn syzyp aıtý kerek másele barlyq oqıǵalarǵa aralasqan Astananyń endi Sırıa shıelenisi kelisiminde tórin usynyp otyrǵany. Jeneva platformasynda oryn alǵan ári nátıjesiz aıaqtalǵan kelisimderdiń Astanada da ondaı jaǵdaımen aıaqtalmaıtyny týraly kúmánin túrli mamandar aıtyp jatyr. Qazirgi jaǵdaıda Sırıa daǵdarysynyń sheshimine baılanysty barlyq qatysty taraptardyń qabyl etken qujaty «Astana deklarasıasy» bolýy bul taqyryptaǵy kózqarastardyń túp negizi.
Birinshi otyrystan sheshimdi kútý shynaıylyq emes
Sırıada jarıalanǵan atysty toqtatý kelisimi barynsha krıtıkalyq sheńberde júrip jatqanda, Astana kelisimi Sırıadaǵy qantógisti toqtatýda sheshýshi mańyzǵa ıe. Kelisimniń negizgi mısıasy Sırıa opozısıasy men resmı organdarynyń bir bitimgerlik jasaýy. Bundaı nátıjege jete qalǵan jaǵdaıda búkil álem barynsha qýanatyn bolady.
Astana kelisimderi bul qaqtyǵystyń sheshiminde mańyzdy rolge ıe. Alaıda, Bul rol ne alǵashqy, ne sońǵy rol bolyp qalatynǵa uqsaıdy. Qaqtyǵys sheshiminiń uzyn bir prosesi de birge bastalýy múmkin. Máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenin oılap qarasańyz alǵashqy otyrysta bir sheshimge kelý shynaıy bola qoımas. Astanamen basqan alǵashqy qadam úzdiksiz platforma jasaqtalýy kerek aqıqatyn da ortaǵa shyǵarýy múmkin. Astana ondaı senarıge de daıyndyǵyn jasap jatyr.
Astana – kúrdeli hám shıelenisken Sırıa máselesine sheshim izdeıtin jáne taraptarǵa tórin usynatyn sanaýly astananyń biri. Máseleniń qıyndyǵy ara-tura jylt bergen «beıbitshilik kelisimine boıkot» habarlarynan da baıqalady. Alaıda bitimgerliktiń jańa bir formatta júzege asatyn bolýy – máseleni sheshýdiń jańa formýlasynyń Astanadan tabylatynyna jeteleıtin kózqarastardy kúsheıtedi.
18 qańtar.
Aýdarǵan Nurǵalı Nurtaı
