Osydan shamamen úsh apta buryn Astanadaǵy Orynbor kóshesiniń boıynda, «Taıqazan» dámhanasynyń aldynda osy Kamekeńmen kezdesip, amandasqanym; BAQ-qa kóp shyǵatyn belsendi depýtat retinde ózin syrttaı jaqsy biletinimdi aıtyp, alda qaıta qaralǵaly jatqan Kóshi-qon zańy týraly sóıleskenim bar.
– Kamal aǵa, Qytaıdan kelgen bir jigitti Sizge tanystyrsam. Amal bolsa, ýaqytsha bolsa da, shtattan tys kómekshi etip alsańyz, biz sol jigit arqyly Qazaq kóshine baılanysty usynystar bersek, ol usynystardyń endigi jasalatyn Kóshi-qon zańyna kirýine Siz yqpal etseńiz, - dedim Depýtatqa birden qolqa salyp..
Óıtkeni, men ol jigitti osynyń aldynda tarap ketken Parlament Májilisiniń dáýrendep turǵan kezinde eks-depýtat Bekbolat Tileýhanǵa da tanystyrǵam. Bekbolat Qanaıuly birden kelisip, sol azamatty shtattan tys kómekshi etip alyp, qolyna kýálik berip, Kóshi-qon zańynyń jobasyn talqylaýǵa qatysýǵa múmkindik týdyrǵan-tuǵyn. Sonyń arqasynda, 2011-jyldyń 22-shildesinde Prezıdet qol qoıǵan, 16-tamyzdan bastap resmı qoldanysqa engen Halyqtyń kóshi-qony týraly zańǵa shetelden famılıasyz keletin qandastarymyz úshin «3) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alǵannan keıin qolda bar qujattarynyń negizinde atyn, ákesiniń atyn (ol bolǵanda) jáne tegin qazaq tilinde durystap jazýǵa quqyǵy bar» degen sý jańa tarmaq qosyldy. Sonymen birge, oralmandar aldymen Qazaqstan azamattyqyǵyn alyp, sosyn baryp kvotaǵa qol jetkizetin tarmaq ta osy Zańǵa kirgen bolatyn. Endi sol Bekbolat Tileýhanǵa istegen «ádisti» Kamal Nızamulyna da qoldanbaqpyn ǵoı men paqyr. Onyń ústine, bul kisi ózimizben taǵdyrlas jan, shette –Tashkent oblysy,Shuralysaı aýylynda týǵan. Shettegi qazaqtyń bir úlken qanaty osy Ózbekstanda jatyr. Sondyqtan, bul máselege, basqa-basqa, Kamekeń beı-jaı qaramaýy kerek qoı!
– Ol jigit qaıda turady? – dedi depýtat aǵamyz.
– Almatyda.
– Jasy neshede?
– Elýden endi ǵana asty. Kezinde Beıjińnen joǵary oqý ornyn bitirgen. Atajurtqa kelgeli de jıyrma jyl boldy. Qytaıshaǵa júırik, eki jaqtyń da Kóshi-qon zańyn jaqsy biledi. Tuńǵysh Kóshi-qon Zańyn jasaýǵa da qatysqan. Jaqynda Kósh jaıynda jazǵan maqalalary jeke kitap bolyp baspadan shyqty. Óte saýatty jigit...
– A, ol munda kelse, qaıda turady?
– Páter jaldaıdy nemese Qonaq úıde turýyna da bolady!
– Bolmaıdy! Úlken adam eken, qınalyp qalady. – ol kózin aqshıtyp, eki alqanyn jaıyp, ıyǵyn qomdap-qomdap jiberdi.
– Joq, ol jaǵynan alań bolmańyz, Kamal Nızamovıch! Ol Astanada únemi turmaıdy, tek Zań talqylanǵan kezde ǵana kelip, Sizben tize qosa otyryp, jumys isteıdi. Sizge kómektesedi. Onyń ústine, ol ózi kásipker jigit, qaltaly. Elinen eshtemesin aıamaıdy... – dep jatyrmyn men baıqus. Kamal Nızamuly odan beter shyr-pyr:
– Ol qalaı bolady? Otbasy Almatyda, ózi munda, salt qalaı turady?! Qınalyp qalady ǵoı, bolmaıdy!
– Onda Sizdiń úıde tursyn!
– Joq! Úlken adamǵa yńǵaısyz, qysylyp qalady ǵoı.
– ...?
– ...!!!
... Qoıshy, taý desem, baý deıdi. Bas desem, qulaq deıdi. Anaý desem, mynaý deıdi...
Jańa – basynda Kamekeńniń «bolashaq» kómekshisin Qytaıdan kelgen azamat dedim emes pe, soǵan qarap, «Oralman eken ǵoı» dep Kamal Nızamovıchtiń ózinshe jany ashyp, kúıinip, emeshegi úzilip turǵan túri ǵoı bul. Oý, shyn jany ashıtyn adam byltyr anaý «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine eńbek kóshi-qony máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań talqylanyp, Májiliske túskende qaıda júrgen, nege bir máý demegen??! «Kóp aıtsa, kóndi, Jurt aıtsa, boldymen» ketken ǵoı baıaǵy.
– Jaraıdy! Onda meni alyńyz, Kámeke. Men osynda – Astanada turam, úıim de Parlamentke jaqyn, áne, áneý úı, jaıaý-aq kele salam! – dedim dińkem quryp!
Depýtat kókem maǵan vızıtkasyn berip, habarlas dep jolǵa tústi.
Habarlasaýym kerek pe, joq pa?! – oılanyp júrmin. Habarlassam, osy kisi meni shtattan tys kómekshilikke birden ala qoıar ma eken? Alsa, myna túrimen, aldaǵy jerde, bul kisimen túlki alýǵa bola ma ózi?! Áı, qaıdam!?.
Shyny kerek, bizdiń depýtattar, kóńilderine kelmesin, barǵan saıyn tym sapasyzdanyp, usaqtalyp ketti. Oǵan mysal, 1997-jyly tuńǵysh ret qazaq tilinde jasalǵan Kóshi-qon zańy! Ákim Ysqaq uıtqy bola otyryp, shetten kelgen aǵaıyndarmen aqyldasyp jasalǵan sol Zań, shyn máninde, ultty uıystyratyn Zań edi. Bul kúnderi Elbasy maqtanyshpen aıtatyn mıllıonnan astam qazaqtyń alǵashqy qomaqty legi Atajurtqa sol zańnyń arqasynda oralyp, yń-jyńsyz ornalasqan bolatyn. Sol kóp-kórim Zańdy, kórip otyrsyzdar, osy burynǵy-sońǵy Burqandar júnin julǵan taýyqtaı qyp búldirdi. Kóshi-qon zańy sodan beri qanshama ret ózgertýler men tolyqtyrýlarǵa ushyrady, áıteý qandastarymyzdy qan qaqsatatyn bir ilik qosylyp otyrdy. Aqyr-aıaǵy byltyrǵy tórt jylsyz azamattyq berilmeıtin, ultty ekige bólshekteıtin fashıstik zańǵa kelip bir-aq toqtady.
Al, oralmandardy qonystandyrý úshin óńirlerdi aıqyndaý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy shyqqaly qashan?! Elbasynyń «Qandastarymyzǵa jol ashýymyz kerek. Qazaqtyń jeri keń. Ornalasamyn degen jerin ózi tańdasyn!» degenine ne zaman?!
Byltyr jyl aıaǵynda osy burhandar shash al dese, bas alyp qabyldaǵan Kóshi-qon Zańy, mine, bir jylǵa da jetpeı shıi shyǵyp, Májilistiń aladǵy bir otyrysynda qaıta qaralǵaly jatyr. Shıi shyqqany óz aldyna, jyl basynan beri Turaqty tirkeýge tura almaı qan sıgen qandastarymyzdy aıtsańshy! Keri kóship ketkenderi qanshama?! Aıyppul tólep shyǵyndalǵany nesheý?! Tipti, Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń ózin álem aldynda uıatqa qaldyrǵan joq pa sol Zań!!? Aıamaıdy eken bular eshkimdi de!
Almaty oblysyna turaqty tirkeýge tura almaı sergeldeńge túsken júz shaqty otbasy jaıly BAQ jaz boıy shýlady. İrgemizden ıtin oqtyn-oqtyn úrgizip, tap-tap berip otyrǵan Reseı «Sovet Odaǵy aımaǵynda ómir súrgen orys tildi azamattar turaqty turýǵa ruqsat almaı-aq, Reseı azamattyǵyn birden alýǵa qaqyly bolady» dep jatyr. Al, bizdiń Halyq qalaýlylarynyń túri anaý, sol qandastarymyzdyń hal-kúıi týraly, tym qurysa, bireýi myńq etpedi-aý shirkin! Almaty oblysy – myna turǵan jer. Shaýyp baryp, kezdesý ótkizýge, jaǵdaıyn bilýge, muń-muqtajyn tyńdaýǵa bir musylman shyqpady-aý, átteń!
Eń quryǵanda, qandastarymyzdy tabanynan tozdyryp otyrǵan QR Úkimetiniń 2014 jylǵy 19 aqpandaǵy №111 qanquıly qaýlysyn, ýaqytsha bolsa da, ózgerte turýǵa bir depýtattyq saýal joldaýǵa jaramaǵan soń, ne suraısyń bul Burqandardan?!! Qandastarymen kezdesýden góri, qaı jerde Prezıdent Kýbogy úshin at báıgesi ótedi, qaı jerde Elbasy qatysqan jınalys bar, – soǵan júgiredi. Sonda suhbat berip, kózge túskendi jandary qalap turady...
Ótkenge salaýat deıik, al aldaǵy qaralatyn Kóshi-qon Zańynda qamtylýy kerek usynys bizde shash eteken:
- Joǵaryda aıtylǵan, QR Úkimetiniń 2014 jylǵy 19 aqpandaǵy №111 qaýlysynan bastap, osynyń aldynda kóshi-qon máselesine salqynyn tıgizgen barlyq qaýly-qararlar men zańdardyń kúshin joıyp nemese tıisinshe túzetýler engizýi kerek. Óıtkeni, mazmuny qaıshy zańdar men qaýlylar qazaq kóshine taǵy da zalalyn tıgizedi. Ony kósh bastalǵaly bergi jyldardan el jaqsy biledi.
- Qytaıdan kóship keletin qandastarymyzǵa Qazaqstan azamattyǵyn berý máselesin QHR Elshisiniń quzyrynan qaıtaryp alý kerek. Tolaıym bóten elge azamattyq berýdiń anyqtamasyn qolyna ustap otyrǵan elshilik eshbir elde joq. Bul – Elshiniń mısıasyna jatpaıdy.
- Kóship kelgen baýyrlarymyzdan qylmys jasamaǵany týraly anyqtama talap etilmeýge tıis. Mysaly, Qytaıda isti bolǵan, zań aldynda jaýapqa tartylǵan tulǵa shetelge shyqpaıdy. Resmı túrde ruqsat joq. Demek, Atajurtyna at aryltyp, ton tozdyryp jetken qazaq – qylmysqa qatyssyz taza qazaq. Ol qazaqtan «qylmysqa qatysyńnyń joqtyǵyn rastaıtyn qujat ákel» dep qansha digirlegenińmen qytaı húkimeti ondaı anyqtama bere almaıdy. Mine, eki el arasyndaǵy kóshi-qon jaıyna qatysty osy bir az ǵana sáıkessizdiktiń ózi kóshtiń irkilýine sebep týdyrady.
- Qytaıdan keletin qandastarymyzǵa sol eldiń azamattyǵynan shyǵyp kelý deıtin orynsyz talap qoıylmaýy tıis. Óıtkeni Qytaı eli shetel azamattyǵyn qabyldaǵan óz turǵynyn sol kúni-aq avtomatty túrde shyǵaryp tastaıdy. Al aldyn ala azamattyǵyn qaıtaryp alý deıtin tártip ol elde joq.
- Shetten keletin aǵaıyndardyń óndiriske, aýyl-sharýashylyǵana istetetin qural-saımanyn, traktoryn kedennen kedergisiz alyp ótýine Zańda qolaılyq týýy kerek. Qansha jerden odaqpyz degenmen, Belorys tehnıkasyn tegin bermeıdi bizge.
- Joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan oralman baýyrlarymyzǵa jataqhana tirkeýinde turyp, Qazaqstan azamattyǵyna qujat ótkizýine múmkindik jasaýymyz kerek.
- Turaqty tirkeý tez sheshimin tabýy tıis. Bul - eń basty jaıttardyń biri.
- Kóshi-qon isine kóshtiń yńǵaıyn biletin, tájirıbesi bar, ysylǵan azamattar tartylýy qajet.
- Kóshi-qon agenttigi qaıtadan qurylýy kerek.
- «Kóshi-qon qoryn» qurý kerek!
- Kóship kelgen aǵaıyndy jersindirý, qazaq ókimetiniń zańdarymen tanystyrý, turmys-salt jaıyn uqtyrý osy agenttikke júktelýi kerek.
- Kerek, kerek, kerekter kóp...
Parlamet úıi burhandar múlgip otyra beretin buthana emes! Sondyqtan, burhandar es-aqylyn jıyp, alystan kelgen aǵaıyndarmen kezdesýler uıymdastyrýy, túsinisýi, ne kedergi ekenin óz aýyzdarynan et qulaqtarymen estýleri kerek! Memleket qaýipsizdigi, ult taǵdyry úshin, mynadaı syn saǵatta, Halyq Qalaýlylary jalǵan namysty, sasyq bırokratıany, ótirik bilgirsýdi qoıyp, Qytaıdyń, Mańǵoldyń Kóshi-qon zańyn jaqsy biletin shetten kelgen azamattardan arnaıy kómekshi alǵandary jón. Olar senen aqy surap jatqan joq, tegin isteıdi. Sheteldiń Zańdaryna qurmet ete otyryp, elimizdiń Kóshi-qon Zańyn kemeldendirýi, aradaǵy sáıkestikti saqtaýdy qamtamasyz etedi. Shtattan tys kómekshi alý – taǵy bir jaǵynan, jasy jetpisten asqan, jer taıanyp turatyn Depýtattar úshin tipti tabylmaıtyn qolǵanat!
Shyny kerek, burhandarǵa «shtattan tys kómekshi bolý» degen de – «sharasyzdan shalǵa tıý» bolyp tur ǵoı bizge! Eń durysy – osy Kóshi-qon zańyn shetten kelgen aǵaıyndardyń ózderine jasatý! Ár elden oralǵan bilikti jigitter, Qudaıǵa shúkir, barshylyq. Jumys tobyn quryp, táýelsiz zańgerlermen birge, kerek bolsa, parlamenttiń bir-eki depýtatyn ǵana tarta otyryp kemeldi Zań jobasyn jasap shyǵa alady. Jeti obylys belgilenip, baǵyt aıqyndaldy. Endi Elbasy tapsyrmasyna saı, qoldanystaǵy jáne burynǵy zańdar negizinde Kóshi-qon zańyn jasasýǵa olardyń qarym-qabileti de, tájirıbesi de qaptal jetedi! Qandastarǵa kerek tetikti jaqsy biledi. Tipti, osy zańdy jasaýǵa qazir úlken saýattyń da keregi qalmady, biltyrdan beri turaqty tirkeýge tura almaı kókbalaq bolǵan ortasha ne bastaýysh maǵlumaty bar malshynyń kez-kelgeni-aq kerek tarmaqtardy qulaǵynan tizip, aıtyp beredi sizge. Parlamenttiń qos palatasy sony qarap, kókparǵa salmaı, bir aýyzdan maquldap berse ǵana bolǵany!
Aýyt Muqıbek
Jas Alash gazeti.
