Elbasy Nursultan Nazarbaev bıyl jarıalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda jahandaný dáýirindegi qazaqstandyq mádenıettiń búgini men bolashaǵyna úlken mán beredi: «Biz HHİ ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek».
Qazaqstannyń táýelsizdikke qoly jetýimen resmı ekspansıalyq metamádenı genosıdtik saıasat toqtatyldy. Alaıda máńgúrttený úderisi osymen toqtap qalǵan joq. «Órkenıetti álemmen» tanysý jáne mádenı aqparat almasýdyń aýdıovızýaldy joldary arqyly tutynýshylyq mádenıet «únsiz agresıasyn» iske asyrýda. Bul buqaralyq aǵym ulttyq mádenıettiń qaıta jandanýyna jol bermeı, jezókshelik, nashaqorlyq, maskúnemdik sıaqty jat qubylystardy sanaǵa sińire otyryp, máńgúrttiktiń qanat jaıýyna yqpal etýde.
Óz zańdylyqtaryn ómirge eńgizgen naryqtyń joly bolmaǵandarǵa qarsy júrgizgen «mádenı repressıasy» olardy qalypty joldardan taıdyryp, qoǵamda «bólektený», «azamattyq nıgılızm», «apatıa» qubylystaryn týdyrdy, keleńsiz qylyqtar men qylmys beleń aldy. Qundylyqtardyń qaqtyǵysymen áleýmettik tómengi ahýal «paýperlený», «lúmpendený», «áleýmettik-shızofrenıa» t.s.s. tosyn jaǵdaılardy úırenshikti nársege aınaldyrdy.
Ulttyq belgi degendi tek ekzotıkaǵa, mýzeıge aınaldyryp, tyǵyp, álemdik deńgeıge shyqqan – «amerıkandaný» dep, túsinetinder, ulttyq nıgılıs, tehnokrattar da bar. Álemdik fılosofıanyń ózi (Batys oıshyldarynyń jetekshiliginde) áli óz shyńyna jete qoımady, dúnıejúzilik ıntegrasıa, jaћandaný endi ǵana jańa bastaldy. Sondyqtan Batysta óziniń rasıonalızm, tipti turpaıy materıalızm, óziniń kapıtalısik damý úlgisin tek progreske ákeledi dep optımısik baǵalaý, Shyǵysqa mensinbeı qaraý, sol sıaqty din, mıstıka, parapsıhologıa máselelerine «ertegi», «kertartpalyq», «ortaǵasyrlyq» dep qaraý keń taraǵan. Parovoz, telegraf oılap shyǵarǵanyna, tabıǵatty, naqty (dúnıaýı) ǵylymdardy meńgergenine máz bolyp, Azıa men Afrıkaǵa «sıvılızatormyz» dep keýde kerý boldy. Ol kezde Batys óziniń órkenıetiniń bolashaǵy joq ekenin, jer betin ekologıalyq, rýhanı katastrofaǵa jeteleıtin saıası, áleýmettik júıesiniń osaldy bop shyqqanyn áli moıyndamaǵan edi, O. Shpengler, K. Iaspers, A. Toınbı áli joq edi. Etıkalyq, násildik faktordyń sanasýǵa turarlyq ekenin, adam jáne ult psıhıkasy kúrdeli, ondaı beısanalyq qabattar bar ekenin, din men mıfologıa, mıstıka – ásirese shyǵys rýhanıat dástúrinde úlken danalyq bar ekenin «sıvılızator» – Batys áli ashqan joq edi.
Qazirgi tańda qazaqstandyqtardyń mádenı ózindik tıesilik (samoıdentıfıkasıa) máselesi óziniń kúrdeli de qarama-qarsylyqty turpatymen erekshelenedi. Bizdiń oıymyzsha onyń tómendegideı alǵysharttary bar:
- adamdardyń saıası jáne ekonomıkalyq saladaǵy ózgeristerge sezimtaldyǵy, ábden sińip ketken totalıtarlyq sananyń úlken ınerttiligi;
- naryqtyq qatynasqa kóshýdiń saldaryna eski jáne jańa quńdylyqtardyń qaqtyǵysy barysynda ishki baǵdardyń joǵalýy, dúnıetanymdyq vakýmnyń paıda bolýy;
- respýblıkadaǵy mádenı ártektiliktiń joǵary deńgeıi, turǵylyqty halyqtardyń polıetnıkalyq jáne polıkonfessıonaldyq quramy, ásirese orystar men qazaqtardan jáne musylmandar men pravoslavtardan turatyn bıetnıkalyq jáne bıkonfessıonaldyq qurylymnyń basymdylyǵy.
Kosmopolıttik kózqarastaǵylar keleshekte ult bolmaıdy. Búkil ulttar birigip, bir ultqa aınalady degen oıtuǵyrdy basshylyqqa alady. Degenmen, bul ıdeıanyń ómirge eshqandaı qatysy joq qoı. Qazir dúnıe etnıkalyq negizde qaıta qurylyp jatyr. Keleshek kosmopolıtterdiń syzǵan senarıi boıynsha emes, múlde basqasha baǵytta damysa she? Jer úshin, shıkizat úshin, baılyq úshin talas-tartys órshimese, óshetin túri joq. Demek, ulttyq qarama-qaıshylyqtar odan ári órshı túsetin sıaqty. Kóz aldymyzda kúshti ult álsiz ultty aıaýsyz qyryp-joıyp jatyr emes pe?
Osyndaı mádenı prosesterdiń aldyn alý úshin, buqaralyq mádenıettiń teris áserlerin kemitý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynda kóptegen sharalardy júzege asyrǵan jón. Olardyń keıbir baǵyttaryna nazar aýdaraıyq.
Klasıkalyq mańyzy tómen, ulttyq bolmys pen psıhıkaǵa keri áserin tıgizetin óner men mýzykadaǵy ónimder aǵymyna baqylaý qoıý, ony júzege asyrý apparattaryn jumyldyrý. Atap aıtqanda:
- qala men respýblıkalyq mańyzy bar jáne oblystardaǵy atqarýshy organ men mádenıet ınstıtýttarynyń baqylaýyn kúsheıtý;
- saraptama jáne aqparattar jınaqtaý bólimin jetildirý;
- ulttyq psıhologıa men sana-sezimge keri faktorlardy boldyrmaýdyń ákimshilik bólimderin jumyldyrý t.b.
Halyqtyń rýhanı jáne fızıologıalyq turǵysynan damýynyń birden-bir múmkindigi ómir bolmysyn halyq taǵdyryn beıneleıtin mádenı oshaqtardyń basty salasynyń biri, teatr men kıno óziniń búgingi qoǵam ómirindegi ornynan qazirgi zaman talabyna saı ulttyq psıhologıa, tárbıe berý, estetıkalyq qundylyq sapasyn tómendetip aldy. Oǵan basty sebep:
- sheteldik nemese batystyq kıno mádenıeti: ashyq pornoónimder, afro-amerıkandyq pop mýzykalar, erotıkfılmder, sana-sezim, minez qulyqqa keri áser etetin qatigez kınoónimder men serıaldar;
- Qazaqstandyq teatr jáne kıno mekemeleriniń halyq nazaryn ózine tartyp alarlyq týyndylarynyń álsizdigi;
- ártúrli jat mádenıet úrdisterin nasıhattaıtyn beıne taspalardyń shekteýsiz saýda rynogynda taralýy;
- kıno mádenı oshaqtary – kınoteatrlardy sheteldik fılmderdi jarnamalaýy men jappaı kórsetýleri.
Búgingi tańdaǵy kitap dúkenderi men kitap saýda ortalyqtaryndaǵy satylymdaǵy kitap qorynyń 90 paıyzy sheteldik kitaptardy quraıdy. Mýzeı keshenderinde ekspozısıalar men ulttyq tarıhı muralardy saqtaý men damytý áli kúnge deıin keńestik ıdeologıa sheńberinde qurylǵan ólketanýshylyq baǵyttan ári asa qoıǵan joq. Osy faktorlarǵa sáıkes kitaphana men mýzeı isindegi qordalanyp qalǵan máselelerge mynalar jatady:
- ulttyq ádebı-mádenı kórkem týyndylar daǵdarysy;
- qazaq tilindegi qoǵamdyq ǵylymdar ádebıetiniń jetkiliksizdigi;
- kitaphana qyzmetindegi aqparattyq jáne ınternettik katalogtar júıesiniń damymaýy;
- ǵylymı sapasy tómen kitaptar qorynyń kóbeıýi;
- kitaphanalardaǵy ulttyq kitap qor jınaqtarynyń tapshylyǵy jáne qarjylaı qoldaýdyń jetkiliksizdigi t.b.;
- mýzeı mekemelerinde biliktik ǵylymı mamandardyń azdyǵy;
- osydan kelip, mýzeı isi men mýzeıtaný ǵylymı-ádistemelik ortalyqtarynyń joqtyǵy;
- mýzeılik jádigerlerdi, óner týyndylaryn jınaqtaıtyn qarjynyń joqtyǵy jáne t.b.].
Mádenıet negizi men etnostyq jady arqyly urpaqtan urpaqqa beriledi. Búgingi tańda, BAQ arqyly jarıalanatyn materıaldar men aqparattar shetten tys sıpatqa ıe bolyp otyr. BAQ halyqty, ásirese jastardy mádenı-rýhanı basqa arnaǵa túsirýge sebepshi bolyp otyr. Qazaqstandaǵy BAQ júıesindegi telearnanyń úlesi – 90-95 paıyz. Al mádenı-rýhanı ınstıtýttary damyǵyn elderde BAQ-tyń sonyń ishinde teleradıonyń úles salmaǵy – 40-45 paıyzdy quraıdy. Máselen, Fransıada fransýz tiline aýdarylǵanyna qaramastan sheteldik materıaldardyń 15-20 paıyzdan aspaýy zań júzinde belgilengen.
Qandaı da bir ult mádenıetiniń túp-tamyry til ekenin eskersek joǵaryda atalǵan jáne tómende atalmaq problemalardyń barlyǵynda da til máselesi kezek kúttirmes ózektiligimen aıqyndalady.
BAQ salasyndaǵy jáne jarnama men tele jáne kólik komýnıkasıa salasyndaǵy negizgi máseler:
- baspa teleradıo aqparttary boıynsha ashyq túrde erotıkalyq sýretter «básekeleriń, qatygezdik jáne qyrý-joıý sıaqty psıhıkaǵa keri áser beretin fılmder, pop mýzykalarynyń taralýy;
- qazaq tilindegi basylymdardan orys jáne basqa tilderdegi basylymdardyń 20-30 ese kóptigi. Eger qazaq halqynyń ulttyq bolmysynyń, tiliniń basqa jerde qalyptaspaıtyndyǵyn eskersek, bul prosesti de tildegi ekspansıa dep baǵalaýǵa bolady.
- Qazaqstanda BAQ jáne ınternettik júıe mádenı-rýhanıat salasynda anarhıalyq, jaýapsyzdyqtyń, talǵamsyzdyqtyń ordasyna aınaldy;
- Qazaqstan respýblıkasyndaǵy BAQ memleketpen, ultpen múddeles emes;
- jarnamalardaǵy qazaqsha mátinderdiń durys jazylýy eskerilmegen, qala bezendirý máselesinde ulttyq naqysh pen qazaq tiliniń hali múshkil;
- tele jáne komýnıkasıa júıesinde qazaq tilin qoldanýdyń zańdyq normasy saqtalynbaǵan (telefon baılanysy, áýe, temirjol, avto beketterinde) t.b., ulttyq park, demalys oryndary, qonaq úıler qyzmetteri qazaqy bolmys-bitimnen ada derlik;
- memlekettik organdardyń is qaǵaz jáne qujattardy resimdeýleri qazaq tilinde tolyqtaı júzege asyrylmaǵan.
Batystyq rýhanı ekspansıaǵa tótep berýdegi mańyzdy máselege «orystildi qazaqtarǵa» ulttyq rýhty sińirý jatady. Bul top qazaqtyń qalada ósken, óziniń ulttyq bastaýlarynan tys qalǵan, qazaq tilin bilmeıtin ne nashar biletinder toby. Olar qazaqtyń tilin ǵana túsinbeıdi emes, sondaı-aq qazaqtyń tabıǵatyn da, ulttyq tanym-túsinigin de bilmeıdi.
Jalpy alǵanda metamádenıetiniń qalyptasý úrdisterinde jaǵymdy prosester de qatar júredi. Olardyń keıbirine nazar aýdaraıyq.
Birinshiden, metamádenıet jahandyq máselelerdi (ekologıalyq, demografıalyq, devıanttyq, qaqtyǵystyq,t.t) sheshýde tıimdi ról atqara alady.
Ekinshiden, dúnıejúzilik naryqtyq qalyptasýy, tehnologıalyq aýysýlar, ınternet júıesi, aqparat aǵyny t.b. damýshy elderdiń ekonomıkalyq úrdisin arttyrady.
Úshinshiden, metamádenıet shektelgen mádenı tájirıbeni búkil álemge taratýǵa múmkindik beredi.
Eń mańyzdysy, metamádenıet tek kúsh kórsetpeý, suhbat, tózimdilik, ashyqtyq jaǵdaıynda qalyptasa alady jáne ǵasyrlar boıy sozylyp kelgen, Shyǵys pen Batystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń arasynda teketiresti kemitýge múmkindik beredi.
Mádenıettiń qazaqstandyq daǵdarysynan ótý, jergilikti halyq – qazaq halqynyń ulttyq bolmysy men mádenı damýynyń formasıalaryna negizdelgen, jańa zamandyq talaptarǵa sáıkes mádenıet ınstıtýttarynyń qurylymdarymen oshaqtaryn damytý men jetildirý fýnksıalaryn anyqtaıtyn, jan-jaqty zerdelengen tuǵyrnamany jasaý. Ol ýaqyttyq-keńistik aýqymynda mólsherlener bolsa – strategıalyq maqsat-múddeler men aǵymdyq ustanymdar qatarly baǵdarlardan quralmaq:
Strategıalyq mindet: til, din, dil tutastyǵy. Osy úsh erekshelikti basqa ult ókilderiniń uıytqysy retinde qoldaný arqyly yntymaqtastyqty damyta otyryp, jalpy memlekettik súıispenshilikke jeteleý.
Jýyq arada eskeretin, aǵymdyq mindetter: qoǵamnyń tynys tirshiliginde bolyp jatqan qubylystardy strategıalyq mindetter negizinde rettep, baqylap otyrý.
Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı damý tujyrymdamasy táýelsiz Qazaqstannyń mádenı damýynyń derbestigin qamtamasyz etý, ulttyq mádenı damýynyń derbestigin qamtamasyz etý, ulttyq mádenı suranystary men talaptaryn qanaǵattandyrý jáne otarsyzdandyrý (dekolonızasıalyq) saıasatyn júrgizý mańyzdy bolyp tabylady.
Tursyn Ǵabıtov, ál-Farabı at. QazUÝ, fılos.ǵ.d., profesor
