HİH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy uly oqıǵalar qazaq topyraǵyna tyńnan túren saldy. Saıyn dalaǵa kelgen serpilistiń sebebi men saldary ǵasyr basyndaǵy Alash zıalylarynyń esimimen tyǵyz baılanysty. Ulttyq bostandyqqa umtylǵan ult-azattyq ıntellıgensıa ókilderiniń alǵashqy nyq qadamy  «Qarqaraly, Semeı, Pavlodar ýezeriniń qazaqtarynan Patsha aǵzamnyń atyna jiberilgen tilekke qosa, Sizdiń qarap sheshýińizge mynandaı naqty máseleler qoıamyz»,- dep bastalatyn qundy qujat tarıhqa «Qarqaraly petısıasy» degen ataýmen engen edi. Á.Bókeıhanov, M.Dýlatov, J.Aqbaev, A.Baıtursynov bastaǵan  belgili saıası qaıratkerler men qosa 12767 qazaq azamaty qol qoıǵan quzyrhat Reseı úkimetine mynadaı talaptar qoıdy:  «İshki ister mınıstirliginiń quzyryndaǵy, mysaly, meshit jáne onyń janynan medrese ashýǵa ruqsat berý, baspa isimen árkimniń aınalysýy quqyǵyn qamtamasyz etý, is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizý, salyqtar erikti túrde tólenetin bolsyn, qazba-baılyqtar, ashylǵan ken oryndardy, zavodtar men kenishter – qazaqtardyń ulttyq baılyǵy bolyp sanalsyn, ormandar, ózender men kólder, olardyń baılyǵy da qazaqtyń ulttyq baılyǵy bolyp bekitilsin, sońǵy 20 jylda qazaqtardan tartyp alynǵan jerler ózderine qaıtarylsyn, kóshpeli qazaqtar men orys sharýalarynyń, qazaq-orystardyń quqyǵyn teńgerý»/1, 200b./ sıaqty túıindi máseleler edi. HH ǵasyrdyń basynda qabyldanǵan tarıhı mańyzdy qujat ókimet oryndaryn erekshe abyrjytyp, áýre-sarsańǵa salǵanyna tarıh kýá. Óıtkeni, oǵan qol qoıǵandar túgelge jýyq el bıleýshi qazaqtar edi. Ondaǵan jyldar boıy aıtqanyna kónip, aıdaǵanyna júrgen óz oılarynda momyn, qarańǵy, «buratana» sanalǵan halyqtyń bulaısha oıanýynan úkimet qatty seskengen bolatyn. Atalǵan qujat azattyqtyń aq tańyn erekshe ańsaǵan halyqtyń armanǵa jetý jolynda jasaǵan alǵysharty boldy. Álimhan Ermekovtyń «Jasasyn Alash, jasasyn» dep súıinshilep, óz sózimen keltirsek,  «Dekabrdiń 12-si kúni tús aýa saǵat 3-te dúnıege Alash avtonomıasy kelip, azan shaqyrylyp at qoıyldy. Alty alashtyń balasynyń basyna aq orda tigilip, alash týy kóterildi. Bul bek tarıhı kún. Bul kúndi kórip ólgen alash balasy muratsyz, armansyz» /2,74b./,-dep qarsy alynǵan Alash avtonomıasy sheshýge tıis 10 máseleniń negizgi qaınar bastaýy osy joldama-hattan alynǵan bolatyn. Bizdiń toqtalmaq bolyp otyrǵan  taqyrybymyz «Alash» partıasynyń baǵdarlamasyndaǵy sońǵy pýnkti arnalǵan «Jer máselesi». Baǵdarlama jerge qatysty mynadaı máselelerdi sheshýdi kózdeıdi: «Ýchredıtelnoe sobranıe negizi zakon jasaǵanda jer sybaǵasy aldymen jergilikti jurtqa berilsin deýi; qazaq jer sybaǵasyn otyrǵan jerlerden alyp ornalasqansha, qazaq jerine aýǵan mujyq kelmeýi; buryn alynǵan jerlerdiń mujyq otyrmaǵan jerlerin qazaqqa qaıtýy; qazaqqa tıetin jer sybaǵasyn jergilikti komıtetter kesýi; sybaǵa ólsheý – norma jerdiń topyraǵy men sharýashylyq túrine qaraı jasalý; sybaǵadan artylǵan jer zemstvo qolynda bolý; artyq turǵan jerden el óskende aýyq-aýyq sybaǵa kesilip berilý; Túrkistanda jer men birge sý sybaǵasy da kesilý; jerdi qazaq úı basyna ıelenbeı aýyl-aımaq,týysqan tabyna menshiktep alý; ózara ádildik jolymen paıdalaný; Jer zakoninde jer satý degen bolmaý, hár kim ózi paıdalaný. Paıdasynan artyq jer satylmaı, zemstvoǵa alyný.Jerdiń keni, astyǵy, baılyǵy qazynanyky bolyp, bıligi zemstvo qolynda bolý. Asa zor aǵash, zor ózender memlekettiki bolyp, az aǵash hám kól baılyqtary zemstvo múlkine sanalý» kerektigi anyq-aıqyn kórsetilgen /3, 222b./.

Qaı ulttyń bolmasyn egemendigin tańbalap turatyn ulttyq qundylyqtary bolatyny sózsiz. Sol qundylyqtardyń ishindegi enshilesi ortaq bolmaıtyn baılyqtyń zory-jer. «Eldiktiń kepili – Jer. Ol – táýelsiz memlekettiń jáne sol ulttyń Basqujaty. Ary.Namysy.Bary.Baılyǵy. Bólinbeıtin enshisi. Sol úshin basyn ólimge tigedi» /4, 315b./. Al, «Ulttyń joǵyn uıyqtap júrip emes, oıaý júrip izdeý kerek» degennen taımaǵan Á.Bókeıhan bastaǵan Alash qaıratkerleriniń bul jolda etken eńbegi ushan-teńiz. «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende, bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar»/5, 17b./,-dep óz ıyqtaryna artylǵan mindetterdi tereń túsingen Alash qaıratkerleri óz kezeginde isimen, sózimen jer máselesine belsene at salysty. Reseı ımperıasynyń qonystandyrý saıasaty qazaq dalasyn zertteýden bastalǵany belgili. Álıhan osy maqsatta uıymdastyrylǵan F.Sherbına ekspedısıasyna qatysqannan keıin, ózine de, qoǵamǵa da paıdaly oı-tujyrymdar jasaı kele, Reseı ımperıasynyń kózdegen maqsatyn buryn ózi baıqaı bermegen jańa qyrynan kórdi. Bultartpas aıǵaqtar arqyly qonys aýdarý saıasatynyń qarqynyn arttyrýdyń eshbir ǵylymı negizi joq ekendigine jáne onyń ekologıalyq saldary kóp ýaqyt ótpeı-aq seziletindigine patsha úkimetiniń únemi nazaryn aýdaryp otyrdy.  «Jalǵyz júrip óz basyn qorǵasa, kisi báleden qutylady. Kóppen júrip óz basyn qorǵaımyn dese, kópti qudyqqa tyǵady. Kóp maqsaty ıin tiresip, tize qosyp, bir júrse tabylady. Jer daýy támám 5 mıllıon qazaqtyń daýy»,-dep el basyna tóngen qara bultty jurt bolyp judyryqtaı jumylyp seıiltýge úndedi.

Alashtanýshy ǵalym, D.Qamzabekuly «Rýhanıat» atty zertteý eńbeginde, Alashtyń qarymdy qaıratkeri Myrzaǵazy Espolovtyń ókinishke qaraı, áli tolyǵymen ǵylymı aınalymǵa enbeı kele jatqan «...Jer máselesi» kitabyn taldaı kele, eńbekte kórsetilgen jer jónindegi tómendegi sumdyq bılep-tósteýshiliktiń aıqyn taby ańǵarylyp turǵan myna esep-kórsetkishti kópshilik nazaryna usynady:

                            Jetisý oblysy

1 kazak-orystarǵa 667.000 desetıne jer alyndy;

2 olardyń qalalaryna – 3700;

3 eskilikti kelimsekterge – 232.000;

4 jańa kelimsekterge – 1.277.000;

5 qazynaǵa – 1.750.000 desetıne jer alyndy.

                            Syrdarıa oblysy

1 eskilikti jáne jańa kelimsekterge - 607.000 desetıne jer alyndy, qalasynyń sany – 260.

                            Ferǵana oblysy

1 kelimsekterge 75.000 desetıne jer alyndy, qalasynyń sany – 50.

                            Samarqant oblysy

1 kelimsekke 3.500 desetıne jer alyndy, qalalary – 3.

                            Túrikpen oblysy

1 alynǵan jer – 7000 desetıne, qalalary – 28.

Kelimsekterdiń barlyq jeri jergilikti halyqtardyń jerinen 15 ese artyq.

    Bul sanǵa qarap, 20 – jyldarǵa jer máselesi qandaı mura bolyp jetkenin kez kelgen adam ańǵarady./6, 127b./ Keltirilgen dáleldi dáıekterdi baǵamdasaq, qazaq halqynyń atameken qonysynan aırylý qaýpi óte joǵary deńgeıge jetkenin ańǵarý qıyn emes. Ulynyń ulylyǵy – sony sezine bilip, pánı jalǵannyń az kúndik aldamshy qyzyǵyna aldanyp qalmaı, erteńniń keregine hareket jasaý bolsa, Alash zıalylary bul iste aıanyp qalmaǵanyna bul kúnde kózimiz jetip, kóńilimiz senip otyr.

San salada qalam terbep, ári saıasatker, ári ekonomıs, ári zańger, ári lıngvıs, ári pedagog, ári qalamger atanǵan qaıratkerlerdiń sóz ónerine kelgende eshkimge des bermeı, ári dóp, nyq ,aıqyn, aıryqsha aıshyqty beınelegen sózderinen san-salaly qabilet – qarymy men kóregendigin, talantyn erekshe ataý qajet. Zertteý eńbekterinde, kórkem shyǵarmalarynda, maqalalarynda aıtylǵan el, jer, oqý, egemendik, ul-qyz tárbıesi, zaman kórinisi men bostandyq haqynda aıtqan asyl sózderi búginde halyq jadynda jattalyp, qanatty sóz bolyp aıtylyp keledi. Ertedegi jazý-syzý daǵdysy qalyptaspaǵan tustyń ózinde, talaıdy tańdaı qaqtyra tamsantqan qazaq halqynyń sózge usta, tilge sheber bı-sheshenderiniń ataly sóziniń dástúrli jalǵasy  qanatty sózder. Qanatty sózder jaı ǵana aıtyla salǵan sóz emes. Ol ózindik maqsaty bar úlken oıdan, ushqyr qıaldan, asqan danalyqtan, bastan keshken sanqıly baı tájrıbeden qaınap, ábden shyńdalyp shyǵady.

Bul sózderdiń qalaı shyǵýymen birge onyń qaıdan kelip, qalaı taralýyna da toqtala keteıik. Eń aldymen qanatty sózderdiń qaınar kózi-halyq danalyǵynda. Sondyqtan da ol fólklor túrinde birden birge aýyzeki taraıdy. Onan sońǵy aforızm, naqyldardyń qaınar kózi-jazba ádebıette. Aqyn-jazýshylardyń, ádebıetshilerdiń shyǵarmalarynda, ǵalymdardyń eńbekterinde, memleket qaıratkerleriniń aıtqan sózinde kezdesedi. Mundaı qanatty sózder túrli kitap, gazetter, jýrnaldar, radıo, televızor habarlary arqyly qalyń buqaraǵa tarap jatady» /7, 5-6b./

Zaman yńǵaıyna qaraı Alash qaıratkerleri el-jurtty bilim-ǵylymǵa shaqyryp, el bolyp jappaı saýatty halyq atanýǵa, sondaı-aq, ózderi ómir súrgen kezeńniń kúrmeýli máselelerin kóterip, talqylaýǵa kósem sózdi paıdalandy. 1911-1915 jyly Troısk qalasynda aıyna bir ret, keıinnen aıyna eki ret shyǵyp turǵan «Aıqap» jýrnalyn, 1913-1918 jyldary Orynbor qalasynda jarıalanyp turǵan qoǵamdyq-saıası jáne ádebı-mádenı basylym «Qazaq» gazetin, 1911 jylǵy 10 naýryzdan 1913 jylǵy qarashaǵa deıin jaryq kórgen alǵashqy qazaq basylymdarynyń biri «Qazaqstan» gazetiniń betterinde arnaıy úndeý, nasıhat júrgizdi. Bilim, ǵylym maıdanyndaǵy basty qarýy - sóz bolǵan qaıratkerler halyqty el isine kelgende judyryqtaı jumylyp bas kóterýge, óz múddelerin ashyq, anyq jetkizýge shaqyrdy. Óz zamanynyń aıar saıasatymen kúresti qalam qýatynyń kúshine arqa súıep,  eldi oıatyp, saýatyn ashý jolyn tańdaǵan Alash urandy qaıratker, aqyn Mirjaqyp Dýlatuly osy múdde  turǵysynda «Qazaq halqynyń burynǵy hám búgingi hali» óleńinde jastardy, bilim – ǵylym  jolyna túsip, túzý sózben jurt paıdasyn túgendeýge úndeıdi.

Sen nege boı kórsetpeı jasqanasyń?

                Tastasa kóziń kórsin halyq unatpaı.

                Bul shaqta sóz bazary kóterińki,

                Synaspaı baqytyńdy sen de baptaı/8, 27b./,-dep keletin, bas kóterý jolynda jazylǵan jyr shýmaqtar qanatty sózge aınalyp, jastardyń basty qozǵaýshy kúshi men uranyna aınaldy.

Jersiz ulttyq múdde qundylyqtary qalyptaspaıdy, qalyptasqan da emes. Qazaqtyń barlyq máseleleri, áleýmettik máselelerdi sheshýdegi qasıetteri el men jer taǵdyry tóńireginde órbigen. Sebebi ulttyń barlyq ómiri, baılyǵy, tarıhy, dástúr tájirıbeleri, urpaq bolashaǵy, táýelsizdik jerdi qorǵaýdan shyǵyp, ony qorǵaýǵa baǵyttalady jáne memleketiniń múddesin qorǵaý urpaqqa qashanda mindetteledi. Qazaq sol sebepten jerdi anaǵa teńegen, ata babalarynyń ómir súrgen, tarıhı tańbasyn qaldyrǵan meken dep túsingen jáne bul uǵym ulttyń bir tutas sanasyna aınaldy. Qazaq dúnıetanymyndaǵy «Jer ana», «Ata meken» túsiniginen ata - babamyzdyń týǵan ólke topyraǵyna degen jaqyndyǵyn, arqa súıegen bolmysyn tanımyz. Qazaqtyń ózine, bolashaqqa degen senimi jerge degen seziminen týyndaǵan. Ulttyń tutastyǵyn saqtaǵan, nyǵaıtyp otyrǵan jer, jermen kindiktes qazaqtyń turmysy, ata-kásibi. Sondyqtanda qazaq uǵymynda jer jaratylys ıesiniń erekshe jaratqan dúnıesi, ol ulttyń dúnıesi, ortaq menshigi, negizgi baılyǵy. Bul uǵym kóne dáýirdegi saqtardyń, onyń bergi jaǵyndaǵy túrkilerdiń de dúnıetanymynda oryn alǵan./9/

Otarshyldyq zamannyń aıar saıasaty qazaqtyń bolmysyna úsh myń jyl boıy qalyptasqan daǵdydan jańyldyrmaq bolyp, otyryqshylyq qalypqa kóshýge úgit júrgizip, artyq jerlerdi óz menshigi etýdi kózdegen jymysqy saıasatqa Alash arystary ashyq aıqasta jan aıamaı arasha tústi.

    1917 jyly «Qazaq» gazetiniń №227 sanynda jarıalanǵan «Jer komıteti» maqalasynda Á.Bókeıhanov jer máselisine qatysty bylaı deıdi: «Jer týraly kórgen zorlyq kóp. Jer dese dirildemeı bolmaıdy. Sonda da jer máselesi negizgi ómir máselesiniń eń zory. Jer isin ala qashty, tartyp aldy, tıip ketti qylmaı, aqylmen, sabyrmen atqarǵan oń».  Bir tutam jer úshin qasyq qany qalǵansha kúresken ata-baba amanatyn aıaqqa taptamaı, óz ıelegindegi jerdi bashqurttarsha ózgege jalǵa berip, el múddesinen bas paıdasyn bıik qoıǵandardy jersiz qalyp, ataqonystan aırylyp qalý qaýpinen saqtandyrady. Memlekettiń negizgi irgetasyna balanǵan jer týrasynda aqyl tarazysyna salyp oılana is etýge keńes beredi.

    Otyryqshylyq saıasatyna kelgende qazaq qoǵamynda pikir qaıshylyǵy týdy. El azamattary bul turǵydan eki kózqarasty bolyp, biri Eýropa jurttaryndaı otyryqshylyqqa kóship qala bolyp qalýdy jón dep tapsa, Á.Bókeıhanov bul istiń áp sette oryndala qoımaıtyndyǵyn anyq tanydy. «Qazaq» gazetinde Qyr balasynan «Jaýap hat» dep basylǵan maqalada, «Bizdiń aqylymyzsha adam balasynyń sharýasy birte-birte qıynshylyqpen, kóp jyldarda aýdarylady. Mal baǵyp, sharýa qylyp kele jatqan jurt, orys 15-ten jer berdi dep eginshi bola qoımaıdy»,-deıdi. Shyndyǵyna kelgende, bul sózder oılanarlyq edi. Qazaqtyń jeri qashannan mal kindigi sanalyp, jurtta mal sharýashylyǵyn ata kásip etkeli kóp zaman bolǵan. Orys aıtty eken dep, 15 desátına jer alyp egin sharýashylyǵyna kóshe qalǵan jaǵdaıda, bul istiń qyr-syryn jetik meńgergen kórshi mujyqtardan ónimi az bolyp, paıda tabý neǵaıbyl ekendigin, sonymen qosa, jyl saıyn dán sebilgen jer 3-4 jyldyń ishinde bar qunarynan aırylyp jaramsyz halge túsetinin, otyryqshylyqty ustanǵan jaǵdaıda qazaqqa az jer qalatyndyǵyn durys paıymdaıdy. 

    Ult ustazy A.Baıtursynov jer jeke menshiktiki emes, jerdi qorǵaý ulttyq múddeden kelip shyǵady, sondyqtanda jer memlekettiń qazynasy, únemi solaı bolyp qala bermek dep, qalyń qaýymǵa jerden aırylyp qalmaýdy eskertedi. 1913 jyly baspa kórgen «Jer jaldaý jaıynan» atty maqalasynda, «Qazaq jeriniń eki ushy eki qolda: bir ushy qazaqta, ekinshi ushy orysta. Ádis qylǵan jaǵy aýystyryp alyp jatyr, bos ustaǵan jaǵy aırylyp qalyp jatyr. Jerdi qolynda qatty ustaý, bos ustaý qazaqtyń ózderinen»/10, 230b./,-dep tujyrymdaı kele, ustaranyń júzindeı aýdarylyp, tóńkerilip turǵan zamanda qurǵaq ýádege aldanyp, bosańsymaýdy, jer tutastyǵyn saqtaýdy alǵa tartady.

Otyryqshylyq tóńireginde órbigen pikir talas eldiń serkelerin beı-jaı qaldyrmady. Hár kim óz halinshe halyq paıdasyn kózdep sóz aıtty. J.Aımaýytov 1925 jyly «Aq jol» gazetinde jazǵan «Otyryqshylyqtyń paıda zıany» atty maqalasynda birjaqty sheshilýi qıynǵa soǵyp turǵan otyryqshylyqtyń qos tarapyna paıda, zıanyna keńirek toqtalady. Óz kezeginde jurttyń áli otyryqshy sharýa atanýyna asyǵystyq tanytpaýdy suraıdy.  «Otyryqshy bolsa-aq qazaq turmysy túzelip ketedi, tez mádenıetti bolady» degen pikir daýsyz aqıqat emes, ózgermeli, eki ushty, daýly másele dep qaraımyz.Turmys ıterip, sharýa etilip, amalsyzdan otyryqshy bolý bar. Ondaı shartpen otryqshy bolatyndarǵa eshkim qarsy bola almaıdy: turmystan kúshti qudiret joq. Qarsy bol, bolma, olardy tirshilik talasy otyryqshy qylady. Ol qandaı sharýa? Maly azaıyp, kóshe almaı qalǵan el: egin salýǵa kirisken el, jeri tarylyp, kórshilerimen talasyp-tarmasyp, jer alyp qalýǵa dýshar bolǵan el, jaqsy jerine basqa bireý qol suqqandyqtan, jerin bermeımin degen el. Olarǵa úndeýdiń keregi joq: ózderi aq otyryqshy bolady.Azdy kópti kún kórgish maly bar, eptep egin salatyn, jaz bolsa jyljyp qonatyn,  jer jaǵdaıy otyryqshy bolýdy kótermeıtin elder bar. Bulardyń da otyryqshy bolsaq, qaıter eken degen aýzynda bar. Ondaǵy qaýipti jaqsy jerdi bárin otyryqshy bolǵandar alyp qoıyp, túbinde kóship- qonyp júre almaıtyn bolsaq,  jerden qur qalamyzba? Túpkilikti qonys bolatyn jerdi saǵalasaq durys bolar edi. Bular turmys aıdap otyryqshy bolmaıdy. Keleshektiń qaıǵysyn oılap, ne bireýdiń jerine qyzyǵyp, bolmasa otyryqshylyq paıdaly dep bolmaqshy. Bul talap kóshpeli elde de, shala kóshpeli elde de bar. Ázirshe jerden tarshylyq kórmeı otyrǵan elderdiń otyryqshy bolýynda zıan bar demekpiz»/11, 207b./. Budan uǵatynymyz tar tirshiliktiń qıyndyǵy májbúrlemese, keń ata-qonysymyz turǵanda otyryqshylyq tártipke kóshýdiń paıdasynan góri zıany artyq seziletinin tanyǵandyǵy.

Jer máselesine kelgende M.Dýlatovta qalys qalmady. «Úsh júzdiń balasy báriń de qazaqsyń.Alǵan báıgeń qazaqtiki bolady.Aldyrsańda qazaqty aldyrasyń»,-dep aı astyndaǵy, jer betindegi, jer astyndaǵy bar baılyq qazaqtyky dep, atalǵan qazynadan qaǵylsaq búkil úsh júz oljadan aıryldyq dep esepte deıdi. «Qazaq jerleri» degen óleńinde, «Aırylsań qalǵan jerden osy kúngi,topyraqqa maldy qazaq baǵasyń da»,-dep ashshy mysqylmen ashyna jyrlaıdy.

1920 jyly 20 tamyzda Kremelde ótken uzaq-talas tartysta aldyńǵy býyn aǵalarynyń qoldap qýattaýymen sol kezde 29 jasta bolǵan Á.Ermekov qyzyl-proletarıattyń kósemi Lenınniń aldynda «Qazaq avtonomıasyna qaı jerler kiredi?» degen saýalǵa naqty jaýap berip, 13400 shaqyrymdyq shekarany óz paıdasyna bekittirdi. Jersiz jer betinde jeke memleket bolyp qalýdyń mánisi joqtyǵyn túsingen Á.Ermekov «Saryarqa» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda, «Avtonomıasyz jurt jer – sýǵa ıe emes, kóptiń aýzyna qaraıdy. Bizdiń qazaq – qyrǵyzdyń jeri mol. Enshi alamyn dep telmirip otyrǵan jurttan jerimizdi qorǵaýǵa avtonomıa úlken qarý. Avtonomıaly jurttyń jer bıligi ózinde bolady» /2, 74b./,-dep el bolyp qalýdy kózdesek, oraıy kelip turǵan sátte avtonomıa jarıalaý jer men eldiń egemendigin saqtaýǵa tikeleı bolattaı qorǵan bolady dep túsindi.

            HH ǵasyrdyń basynda A.Baıtursynov aıtqan «Qazirgi qazaq máselesiniń eń zory-jer  máselesi. Bul – qazaqtyń tiri ıa óli bolý máselesi» - deýi áli kúnge óz mańyzyn joıǵan joq. Ult bolyp tarıh sahnasynda máńgi qalýdy kózdegen el eń aldymen óz jerine ıe bolýy tıis. Jerinen aırylǵan ulttyń keleshegi kúrmeýli, bolashaǵy bulyńǵyr ekeni daýsyz. Alash zıalylaryna (qazaqtyń handary men batyrlary sekildi) ulttyq múddeni qorǵaý maqsatynda el men jer taǵdyryna ara túsý ońaı bolǵan joq.  Patsha ókimetiniń qazaq jerleriniń baılyǵyn zerttep, esepke alý maqsatynda qurylǵan uıymyna el úshin, bilimimen ózin moıyndatyp ekspedısıa quramyna kirý, patsha ókimetiniń kózdegen saıasatynyń baǵytyn tereńrek bilý, álem jurtshylyǵynyń jáne keler urpaq aldynda qazaq ultynyń ata meken jer bolmysymen tyǵyz baılanysta qalyptasqan qundylyqtaryn tarıh betine túsirý, oǵan óz turǵysynan ǵylymı negizde baǵa berý Álıhan Bókeıhanov syndy alash tulǵalarynyń ult aldynda atqarǵan qasıetti isi dep bilemiz. Ult bolyp qalyptasqan kúnnen bastap jer shetine jaý tıse jan aıamaǵan babalardyń amanatyna adaldyq tanytý árbirimizdiń keler tolqyn aldyndaǵy atqarýǵa tıis paryzymyz. Sondyqtan jer – ulttyń qazynasy, ult menshigindegi dúnıe bolyp urpaqtan urpaqqa tabystalyp otyrmaq.                                                            

DANA MYRZAQADİR

Paıdalynylǵan ádebıetter tizimi:

1 Arshabekov T., Shaımuqanov D. Qasıetti meken –Qarqaraly.Qaraǵandy: 2006.- 106 bet

2 Alash kósemsózi T10 Saryarqa. Almaty: Óner baspasy, 2011.-356 bet

3 Nurpeıisov K. Alash Hám Alashorda. Almaty: Atatek, 1995.-256 bet

4 Jurtbaı T. Súresóz: Pýblısısıka. Almaty: Ekonomıka, 2005.-400 bet

5 Alash aıtqan asyl sóz.Birinshi basylym.Almaty: El-shejire qoǵamdyq qory, 2016.-296 bet

6 Qamzabekuly D. Rýhanıat. Almaty: Bilim, 1997.-271 bet

7 Tórequlov  N.  Qazaqtyń qanatty sózderi Almaty: «Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasy», 1960, -151 bet

8 Dýlatov M. Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy, ekinshi tom. – Almaty: «Mektep» baspasy» JAQ, 2003. – 392 bet

9 Sársembın Ú. Alash zıalylarynyń jer máselesine qatysty kózqarastary. Maqala http://abai.kz/post/44380

10Baıtursynov A. Aq jol: Óleńder men tárjimeler, pýbl. maqalalar jáne ádebı zertteý. – Almaty: Jalyn, 1991 – 464 bet.

11Aımaýytov J. Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 5- tom. Almaty, «Ǵylym», 1999 – 303 bet.