Qazirgi álemde úlken qozǵalystar men arpalystar, kúrester men teke-tires tolastar emes. Kúndelikti habalarlardyń basym bóligi jaǵymsyz sıpatqa qurylǵan. Sol qaıshylyqtar men dúrbeleń úderisterdiń arasynda belsendi de beldi oryn alyp otyrǵan másele lańkestik máselesi. Bireýler jeńip, bireýler jeńiletin keskilesken urys salatyn dáýirlerden ótkenimiz qashan. Qazirgi árbir halyq, árbir ult óziniń memleketin quryp, táýelsizdigin saqtap, álemdik qaýymdastyqta jeke-dara memleket bolyp qalyptasý jolynda kúsh-jigerlerin aıamaýda. Halyqaralyq kelisimder men úlken alpaýyt odaqtar osynyń kepili ispetti qyzmet atqarýda. Alaıda lańkestiktiń de sıpaty birtekti emes. Ol saıası ahýalǵa baılanysty, memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa baılanysty ózgerip otyratyndyǵyn da kórip otyrmyz. Ártúrli arnaıy qupıa uıymdardyń, memlekettik saıası josparlardyń aralasýymen de kez-kelgen ýaqytta lańkestik oryn alýy múmkin ekendigin qazirgi saıasattanýshylar joqqa shyǵarmaıdy. Degenmen, osyndaı bulyńǵyr sebeptermen qosa lańkestiktiń basty sharttarynyń biri dindi, dinı kózqarastardy jamylǵan dinı-saıası ekstremızm ekeni daýsyz. Bireýler shynaıy kúresýdiń jolyna tússe, endi berýler kúresken syńaı tanytýda. Osyǵan baılanysty Elbasymyz BUU-da sóılegen sózinde: «Lańkestikpen jappaı kúresýge baǵyttalǵan biryńǵaı júıe qurý kerektigin» basa aıtqan bolatyn. Demek, lańkestik, ekstremızm, terorızm, dinı radıkalızm máselesi búgin bar, erteń joq bolatyn jaǵdaı emes. Bul máselemen kúresýdiń kóptegen joldary men satylary bar. Qoǵamdyq deńgeıdegi eń tıimdi tásili elimiz úshin rýhanı baǵdardy aıqyndaý, ótkenmen sabaqtastyqty ornatý.
Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Osynyń bárin egjeı-tegjeıli aıtyp otyrǵandaǵy maqsatym – boıymyzdaǵy jaqsy men jamandy sanamalap, terý emes. Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek» - degen edi.
Demek, jańǵyrý eki baǵytta júzege asýy tıis. Onyń alǵashqysy ótkendi jańǵyrtý, ótkenniń ónegesinen, qundylyqtarynan, dúnıetanymynan nár ala otyryp ulttyq kodty saqtaý bolsa, ekinshisi ulttyń damýyna kedergi bolatyn kertartpa ádetter men túsinikterden arylý. Alǵashqysy rýhanı qundylyqtarǵa baǵyttalsa, ekinshisi materıaldyq ıgilikterge baǵyttarǵan qadam bolýy tıis.
Ótkenniń kertartpa ádetteri men túsinikterinen arylý barynsha qıyn, ári kúrdeli jaǵdaı. Olaı bolatyny halqymyzdyń qanyna bitken ádet-salttarynyń arasynda ultty úmitsizdikke, kertartpalyqqa, toqpeıilsýge, nemkettilikke ıtermeleıtin sana az emes. Tipti «biz qazaq osyndaımyz» degen sózdi kóp jaǵdaıda bolymsyz sıpatta qoldanatynymyz jasyryn emes. Sondyqtan, adamdardyń bir-birine degen kózqarasy, satqyndyǵy, jalqaýlyǵy, jatypisherligine qatysty, tipti bir kezderi ádeıi sanaǵa sińirgen, jaǵymyz sıpattardan sanany silký arqyly arylýǵa bolady. Biraq bul uzaq ýaqyt pen turaqty tárbıeni qajet etetin úrdis.
Rýhanıatqa qatysty alǵashqy másele retinde kóterilgen ulttyq kod, ulttyq mádenıettiń saqtalýy bizdiń salamyzǵa tikeleı qatysy bar. Qazirgi kezdegi kezek kúttirmes ózekti máselelerdiń birine aınalǵan shekten shyǵýshylyq, radıkaldaný, tipti lańkestikke barýǵa ulasyp jatqan jańsaq dinshildený jaǵdaıynda asa ózekti sanalady.
Ulttyń rýhanıatynan sýsyndaı almaǵan, otbasynda rýhanı tárbıeden jyraq qalǵan qazirgi ótpeli, ólara shaqtyń keıbir zamandastary dindarlaný men radıkaldanýdy ajyrata almaýda. Sonyń saldarynan bastapqy nıeti men oıy durys bolǵanymen, nátıjesi men qundylyq kózi qate bolǵandyqtan tez adasyp, tipti qaǵynan jerinip, óziniń ata-anasyna, ultyna eline qarsy ustanymdarǵa erip jatyr. Osy oraıda ótken qundylyqtardy jańǵyrtý, ult zıalylary men aǵartýshylarynyń eńbekterin baǵdar retinde ustaný, óskeleń urpaqty tek zamanaýı bilimmen ǵana emes, rýhanı tárbıemen de qarýlandyrý el bolashaǵynyń qazirgi talaby, bolashaq rýhanıatynyń kepildigi.
Osyǵan baılanysty qolǵa alynǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha qanshama ult rýhanıaty túgendelgen bolatyn. Alaıda, ony tek kitaphanalar men arnaıy mamandardyń sóresinde saqtamaı, jappaı el jastarynyń rýhanı baǵdaryna aınaldyrý ulttyq kodty jańǵyrtý úshin qajet sharýa. Olaı bolmaǵanda qazirgi el jastarynyń rýhanı baǵdary san alýan sala men baǵdarǵa bólinip barady. Bireýleri órkenıettilikke jetý úshin batysty úlgi tutyp, kıimin kıip, saltyn ustap júrse, endi biri ımandylyq jolyn izdep, ár aǵymnyń artynan erip adasyp júr. Sondyqtan eń aldymen mektep qabyrǵasynan bastap jastarǵa rýhanı baǵdar bolatyn qundylyqtyq máni bar pánderdi qalyptastyrý zaman talaby.
Bir ǵana mysal, ár eldiń, halyqtyń qanyna sińgen tárbıe berý erekshelikteri bar. Al dinde bul tárbıe júıesi óte sapaly dárejede qurylǵan jáne ózindik túsinikterimen erekshelenedi. Eýropalyq úlgidegi tárbıeleý júıesinde tárbıe berýden kóri bilim berý baǵyty basym. Al mundaı bilim men ǵylymnyń belgili dárejede kemshiligi bolady. Sebebi, shyǵystyq dúnıetanymda tárbıesiz berilgen bilimniń qoǵamǵa oń yqpal etpeıtindigin ál-Farabı: «Tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy jáne qoǵamǵa opat ákeledi» dese, Shákárim Qudaıberdiuly «tárbıesizge berilgen bilim oqqa aınalady, ıaǵnı adamzat úshin qater týdyrady» degen tujyrym jasaǵan.
Batystyń oıshyl uly ǵulamalarynyń adamgershilik jónindegi oı-pikirleriniń bastaý bulaǵy Shyǵystyń ertedegi oıshyl ǵulamalary; Ál-Farabı, Júsip Balasaǵunı, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iassaýı t.b. traktattarynda, ǵylymı oı tolǵamdarynda aıtylǵan tálimdik oılarmen jalǵasyp jatýy jalpy tárbıe, ulttyq tárbıe týraly pikirler sabaqtastyǵynyń, ómirsheńdiginiń, órkenıettik qundylyǵynyń aıǵaǵy.
Shyǵystyń ǵulamalary adam problemasynyń rýhanı kemeldigine asa mán bere otyryp, adam problemasyn, olardy basqarýdyń etıkasyn, tárbıe máselelerin, adamgershilik pen izgiliktiń bastamasyn ata-baba salt dástúrine, tiline, halyqtyq baı tájirıbesine negizdelýin kózdegen.
Ál-Farabı óziniń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» jaıyndaǵy eńbeginde qoǵamda ómir súretin adamdar qurylatyn toptardy sıpattap olardyń erekshelikterin, qundylyqtaryn kórsetýge tyrysady. Halyqty baqytty bolýǵa jeteleıtin qoǵamdy izgi qoǵam, al halqyn izgi halyq dep ataıdy.
Ál-Farabı ǵylym-bilim týraly aqyl keńesterinde, adamnyń aqyl-oıy, erik jigeri tek shyndyqqa negizdelýi kerek ekenine úıretti. Onyń pikirinshe oqý bilim, ǵylym adamy bolý adamgershilik jáne tárbıe máselelerimen tyǵyz baılanysty.
Ál-Farabı tárbıe týraly aıta kelip, oǵan mynadaı ǵylymı anyqtama beredi: «Tárbıeleý degenimiz halyqtyń boıyna bilimge negizdelgen etıkalyq izgilikter men ónerdi darytý degen sóz»;
«Tárbıeleý kezinde halyqtar men qala turǵyndaryna bilimge negizdelgen qasıetterden turatyn is-áreketter daǵdysy sińiriledi»;
«Moraldyq izgilikterdi - bilim, tárbıe arqyly darytý kerek, sol arqyly adam ıgilikti isterge talpynady.
Shyǵys musylman mádenıetiniń taǵy bir bastaýy Qoja Ahmet Iassaýı shyǵarmashylyǵynda jatyr. Qoja Ahmet Iassaýı jazǵan negizgi shyǵarma «Dıýanı Hıkmette» dúnıeniń tiregi adam men mahabbat dep ataıdy.
74-hıkmet:
Kózge túsip, nurymenen aqyly asqan,
Alla deýmen kóńilin jaılap tórge basqan
Mahabbattyń otymenen qaınap tasqan,
Men de Alla deýmen barǵym keler.
Iassaýı dúnıetanymyn bildiretin uǵymdar: qanaǵat, ǵariptik, mahabbat, shaıtan, paqyr, haq, nápsi, zikir, qasiret, sebep, táýbe, qul, taǵat, sharap, nesibe, jannat, maqam, keremet, kúná, azap, ǵaıyp, yrzyq, ǵashyq sıpat, dıdar, medet, pende, jan, ıman, sabyr, syr, yqylas, rızyq, shapaǵat, ǵalam táńiri, táýekel, meıir, uıat, ǵalamat zamana, peıil, keremet t.b. Osy sopylyq dúnıetanymda jıi qoldanylatyn uǵymdar tilimizde keńinen qoldanylýda.
Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» atty shyǵarmasynda adam - aqyl men sabyr, adaldyq pen adamgershiliktiń beınesi retinde beriledi. Aqyl parasattyń, adamgershiliktiń negizi, tárbıe máselesi halyq táliminde, danalyǵynda jatqanyn kórsetedi.
Júsip Balasaǵun aıryqsha ataǵan adamdyq qasıetterdiń biri - úırený. Ol «jaqsydan úırenip, jamandyqtan jırený» arqyly ǵana adamshylyqtan azbaýǵa bolatyndyǵyn aıtady.
«Eki kisi – kisi atanar qysqasy. Biri - shákirt, ekinshisi ustazy» - deıdi. Ustaz bola bilip bar jaqsyǵa úıretý, shákirt bola bilip úırený – keleshegi bar eldiń qasıeti. Sonda nadandyqtyń aýyly bizden alys bolady. Sebebi nadandyq hat tanymaǵandyqtan emes, adamdyq qasıetterdiń jetilmeýinen bolady degenge saıady.
Adamnyń adamshylyq qasıetin qalaı saqtaý jóninde Júsip Balasaǵun saqtandyrǵan bes min:
Júrsin bekter bes nárseden alystap,
Jaqsy atymen daq tıgizbeı namysqa.
Ushqalaqtyq - biri, ekinshi - sarańdyq,
Úshinshi - ashý, egiz oǵan nadandyq.
Qyrsyǵyń - sor, betti jer ǵyp júrgizer,
Besinshi - ótirik, jerge tiri kirgizer.
Eń qorlyǵy - ózimshildik, zalymdyq
Ózimshildik – torlanǵany baǵyńnyń!
«Qutty bilik» - adamshylyq dástúri. «Qutty biliktiń» muraty da bıik. Ol erkindik, jaratylys pen jan áleminiń sulý jarastyǵyna negizdelgen adam baqyty, adamnyń qutty tirligi, baqytty qoǵam, baqytty el bolý.
Tujyrymdaı kelgende, bizdiń rýhanıatymyz ben eldigimizdiń ózeginde tereń tárbıe qundylyǵy jatýy tıis. Muny biz ulttyq kod retinde saqtap, urpaqtan urpaqqa jetkizip otyrýymyz qajet. Demek, ár kezeńde rýhanı jańǵyryp, jańaryp otyrýǵa muqtajbyz desek, qazirgi kezeńde bul mindetke aınalyp otyr.
Tyshhan Keńshilik,
dintanýshy
