Qazir qazaq prozasynda jalǵyzdyq ıdeıasymen jazylǵan birneshe shyǵarmalardy iriktep, qolǵa alyp kórdik. Nurǵalı Orazdyń «Túngi jalǵyzdyq» atty shaǵyn áńgimesi kózime tústi. Shyǵarmany oqyǵannan keıingi oqyrmandyq oıdy tarqatyp kórsek...
Bul áńgimeniń negizgi keıipkeri adam emes. Janýar da emes: Jalǵyzdyq. Basqa shyǵarmalardaǵy keıipkerler syqyldy júredi, júgiredi, kúledi, qamyǵady, bastysy sezine alady. Nurǵalı Orazdyń atalǵan áńgimesinen adam keıipindegi jalǵyzdyqtyń búgingi qoǵamǵa, qala turǵyndaryna degen kózqarasyn baıqadyq. Álqıssa...
«Túnmen birge ere kelgen Tynyshtyqtyń jeteginde Jalǵyzdyq bar edi». Tynyshtyq pen Jalǵyzdyqqa jan bitirip, adamzattyń sezimdik qubylysyna arnalǵan áńgime osylaı bastalady. A.Chehovtyń qysqalyq konsepsıasyna keletin shyǵarmadan uzyn-sonar baıandaý men túsiniksiz oqıǵalardy kezdestirmedik. Áńgime mazmuny keıipteý arqyly jasalǵan ekeý (Tynyshtyq pen Jalǵyzdyq) men tiri keıipkerler: ánshi kelinshek, mas adam jáne qart kisi arasynda órbıdi. Jazýshynyń «bala-jalǵyzdyǵy» portretsiz emes: «Ol ózi bir qol-aıaǵy shıdeı, basy qazandaı, badyraq kóz, aryq balaǵa uqsaıtyn-dy». Osy tektes tús motıvi men áńgime ishindegi áńgime tásilderi mańyzdy ról oınamasa da túrli-tústilik óń berip turǵandaı.
Avtordyń óz stıli bar: oqıǵanyń qashan biterin nemese qalaı jalǵasyn tabaryn boljap bile almaısyz. Kez kelgen tustan burylyp ketip, ıakı toqtaı qalady da qaıta sol oqıǵaǵa yń-shyńsyz oralmaq. Osydan keıin qurylysy kúrdeli janrdyń ádis-tásilin erkin meńgergenimen qosa qysqalyqqa, dáldikke aparar joldy jaqsy biledi-aý dep oıladyq.
Ásireleý, sarkazm, gıperbola sekildi kórkemdik komponentterdi kóp qoldanbasa da keıipteý men dıalogty sátti oınatqan. Ánshi kelinshektiń terezeden kóz salyp turǵan Jalǵyzdyqqa aıtqan sózderi jalǵyz jannyń ishki muń men zarynan habar berip turǵandaı:
–Múmkin, sen sol kezdiń ózinde-aq meni torýyldap júrgen bolarsyń?!
Avtor jalǵyzdyqty adam qylyp júrgizgenimen, sóıletpeıdi: ym-ısharamen ǵana shektegen. («Jalǵyzdyq bolsa, qaıta-qaıta basyn shaıqady»). Jalǵyzdyqqa tıesili sózderdi óz atynan baıandap, shyǵarmanyń basty tetigin ózi ustap otyr. Bálkim, bul avtorlyq ustanymǵa saıatyn shyǵar. Biraq, oqyrmanǵa áserli bolýy úshin dıalog ústinde Jalǵyzdyqqa adamzattyń aıybyn aıtqyzýǵa bolar edi... Áıtpese Jalǵyzdyq shyǵarmaǵa únsiz kirip, únsiz ketkendeı kúı keship tur. Keıipkerlerge esim qoıýda da aıtarlyqtaı fılosofıalyq astar taba almadyq.
Avtordyń sóz qoldanysynda keıipteýdiń jurnaqtary jıi baıqalady. Qımylsyz terekke adamdyq beıne salyp turýy sózimizge dálel. («Trotýardyń jıegindegi qara aǵashtardyń birde-bir japyraǵy joq, sıdıǵan-sıdıǵan butaqtaryn kókke qarap jaıyp, Alla taǵaladan medet tilep, jalbarynyp turǵan sıaqty...»). Oqıǵalar tizbegin baıaý bere otyryp, áńgimeniń ıdeıasy men avtor sózin mazmunnan tys qaldyrmaıdy. Máselen, «Biraq olar Jalǵyzdyqtyń ne ekenin bile me eken...» degen saýaldyń kúlli álem jurtshylyǵyna baǵyttalǵan avtordyń jan aıqaıy ekenin Siz sezdińiz be, oqyrman?... Al shyǵarmanyń núktesin qoıǵan «Kóshe kezip, árkimniń júzine bir jaýtańdap qarap júrgen Jalǵyzdyqty ol da tanymady...» sóıleminen jalǵyzdyqtyń qazirgi adam tanymyndaǵy mańyzy hám rólin názik ıirimmen astarlap jetkizip turǵanyn she?...
Álemdik deńgeıdegi rýhanı máseleni qaýzaǵan týyndy mazmunyndaǵy avtor jumbaǵyn sheshýge umtylýymyz qalypty ádebı úderis sekildi. Iaǵnı áńgime psıhologıalyq paralelızmniń erekshe kórinisine ıe. Biz muny úshtik tulǵasynda bylaı tarqattyq: orta jastar shamasyndaǵy án aıtqan kelinshektiń jalǵyzdyǵy – áleýmettik jalǵyzdyq, kóshe boıyndaǵy mas adamnyń jalǵyzdyǵy – rýhanı jalǵyzdyq, al qart kisiniń jalǵyzdyǵy – sanaly túrde bolatyn jalǵyzdyq.
P.S.: Jalpylyq mándegi jalǵyzdyqtyń ǵumyry tym uzaq. Ol – qylqalam ustaǵan sýretshiniń salynbaǵan sýreti, aqynnyń aıtar máńgilik jyry men jazýshynyń jazar máńgilik sózi. Jalǵyzdyq konsepsıasyn tanýǵa jáne ony halyqqa nasıhattaýda psıhologtar men fılosoftardyń ǵana emes, «ardyń isimen» aınalysyp júrgen qalamgerlerdiń de úlesi bar. Tipti, siz oılamaǵan dárejedegi adamzat rýhanıatyna arnalǵan ólsheýsiz eńbek bolýy da múmkin. Shyǵarmashylyqta ultqa bólinbeıtin jáne adamzattyq máselege qozǵaý salar ádebıetimiz bolsa, jer betindegi eń baqytty halyq biz bolar edik...
Marjan ÁBİSH
