«Óz tarıhyn bilmegen halyq, ózin de syılamaıdy»

N.Á.Nazarbaev

Qazaqstan aýmaǵynda memlekettilik damýynyń tamyrlary tym tereńde jatyr. Ol ejelgi jáne orta ǵasyrlarda, túrki – mońǵol zamanyndaǵy kóptegen taıpalar men halyqtardyń tarıhymen baılanysty. Qazaq memlekettiliginiń qalyptasýy men damýyn tarıhı ádebıette Qazaq handyǵy dáýirimen baılanystyratyn pikir qalyptasqan. Biraq qazaq handary kórshiles memleketter men halyqtardyń bıleýshilerimen asa kúrdeli qatynasta bola tursa da, qazaqtyń etnıkalyq toptary men olardyń jerin áldeqashan bir arnaǵa toptastyryp, Qazaqstan halqyn san ǵasyrlyq etnosaıası jáne mádenı – sharýashylyq damýymen birtutas memleketke birigýge daıyndap qoıǵan edi. Qazaq handyǵynyń qurylýy XIV – XV ǵasyrlardaǵy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy áleýmettik - ekonomıkalyq jáne etnosaıası úrdisterdiń zańdy nátıjesi boldy. XV ǵasyrdyń ortasynda Qazaqstan aýmaǵynda turǵyndardyń sharýashylyq, qoǵamdyq múddesin qamtamasyz etetin qýatty memleket qurý qajettiligi týyndady. Uly dalada Altyn Ordanyń ydyraýyna baılanysty daǵdarys oryn alǵan edi.

Ár túrli tarıhı zertteýler Qazaq handyǵynyń qurylýyn XV ǵasyrdyń 60 – jyldarynda Kereı men Jánibek sultandar bastaǵan qazaqtardyń ózbek ulysynan bólinip, Moǵolstanǵa kóshýimen jáne Kóshpeli ózbekter memleketiniń ydyraýymen baılanystyrady. Qazaqstan dalasynda san ǵasyrlar boıy kóptegen taıpalar men halyqtar ómir sýrgen. Ǵylymı ádebıette etnos dep (ult, halyq, taıpa, jurt) óz tili, mádenıeti, sharýashylyq dástúri, ózindik ulttyq minez – qulqy bar jáne qalyptasqan bir aýmaqta ómir súretin halyqty, ultty ataıdy. Qazaqtar jeke halyq retinde óz ulttyq aýmaǵyn XV – XVI ǵasyrlarda qurdy. Halyq bolyp qalyptasqanǵa deıin olar san ǵasyrlyq tarıhty basynan keshti, ol ne bir kúnde, ne birneshe jylda quryla qoıǵan joq. Qazaq halqynyń tarıhı tamyry Uly dalany ejelden mekendegen taıpalarmen sabaqtas keledi, múmkin odan ári barady. Sebebi qazaqtyń ańyz - ertegilerinde tas dáýiriniń oqıǵalary, ádep – ǵuryptary kezdesedi. Al qazaq halqynyń «alash» ataný sebebi mys – tas, ıaǵnı eneolıt dáýirine nusqaıdy. Qazaq halqynyń mádenı negizi, antropologıalyq túr – turpatynyń qalyptasýyna qola dáýirinde osy jerde mekendegen arıı jáne týr, qıan taıpalary erekshe áser etken. Qazaq halqy aralas násil ókili bolyp tabylady. Iaǵnı qazaq halqynyń antropologıalyq túr – turpaty monǵoloıdtyq jáne eýropeoıdtyq násil belgileriniń aralasýyna qalyptasqan. Eýropeoıdtyq (30 %) belgi qola dáýirinen qalǵan mura. Bertinde taıpalar bir – birimen aralasyp qazaq halqy qalyptasty. Olar saqtar, ǵundar, úısinder, qańlylar, túrikter, túrkeshter, qarluqtar, oǵyzdar, qımaqtar, qypshaqtar, naımandar, alshyndar, arǵyndar, kereıler, dýlattar jáne ár zamanda Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen kóptegen taıpalar edi. Olardyń biriniń kúshi álsirese, ekinshisi onyń ornyn basyp, óz memleketin qurǵan. Alaıda osy qulaǵan memlekettiń (mysaly, ǵundar) halqy, taıpalary sol memleketter qulaýymen joıyldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Halyqtyń kópshiligi ózderiniń ornyn basqan memlekettiń nemese taıpalyq odaqtyń quramyndaǵy halyqpen aralasyp ketken. Qazaqtardyń arǵy ata – babalary bolyp tabylatyn saq taıpalarynyń bet – pishini eýropalyq, tili jaǵynan ıran tildes bolǵan. Degenmen ǵalymdardyń arasynda saq taıpalary túrik tilinde sóıledi degen pikir de bar. Keıin b.z.d. III ǵasyrda Qazaqstan jerin qańlylar men úısinder mekendedi. Olar túri jaǵynan eýropeoıd tektes jáne azdap monǵoloıdtyq belgileri de baıqaldy. Odan ári qarluq, qımaq, qypshaq, t.b. taıpalar qazaq halqynyń halyq bolyp qalyptasýyna eleýli áser etti. «Qazaq handyǵy naqty qaı jyly quryldy?» degen saýalǵa jaýap izdep kórelik. Qazaq handyǵynyń tarıhyn zertteýshi ǵalymdar arasynda bul týraly bir arnaǵa toǵysqan turaqty baılam áli joq. Qazirgi kúnde qazaq handyǵynyń qurylǵan jylyn kórsetetin birneshe boljam pikirler bar. Tarıhı derekterde qazaq handyǵynyń qurylý ýaqytyn naqty kórsetetin jalǵyz –aq shyǵarma bar. Ol M.H.Dýlatıdiń «Trıh–ı- Rashıdı» eńbegi.

Qazaq handyǵyna deıin ómir súrip, damyǵan Altyn Orda, Aq Orda jáne Moǵolstan sıaqty memleketterdiń tarıhy handyqtyń qurylýyna jol ashty. Degenmen Orta Azıanyń saıası kartasynda kóshpeli Qazaq handyǵynyń paıda bolýy, eń aldymen, Shyńǵys áýletine jatatyn handardyń – Shaıbanı áýletinen shyqqan Ábilhaıyrdyń jáne aǵaıyndas sultandar, Joshynyń urpaqtary Jánibek pen Kereıdiń esimderimen tyǵyz baılanysty. XV ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Deshti Qypshaq dalasy, qazirgi Ortalyq Qazaqstan men Batys Qazaqstannyń birqatar bóligi quramyna kirgen Ábilhaıyr handyǵy nemese sol kezdegi ataýy boıynsha kóshpeli Ózbek ulysy – Ortalyq Azıadaǵy eń qýatty memleketterdiń biri bolǵan. Qazaq handyǵynyń basqarý júıesi XV ǵasyrdyń aqyrynda óte kúrdeli sıpat aldy. Jalpy barlyq qazaq handarynyń bir ortalyqqa baǵynǵysy kelmeıtin memleketishilik kúshter men oqshaýlyqqa umtylǵan jergilikti sultandar máselesimen turaqty aınalysýlaryna týra keldi. Bóliný, bizdiń kózqarasymyzsha, aldyńǵy kezeńdegi oqıǵalarmen baılanysty. Ábilqaıyr han 17 jasynda (1428j.) İbir – Sibir ólkesinde han bolyp saılandy. Keıinnen hanǵa Deshti Qypshaqtyń astanasy bolǵan Ulytaý óńirindegi Orda Bazardy basyp alýǵa múmkindik týdy. Bul ýaqytta Ábilqaıyrdyń «Kóshpeli ózbekter memleketiniń» quramynda búkil qypshaq – noǵaıly taıpalary túgelimen (92 baýly qypshaq) bolǵan edi. «Saıyn hannyń taǵy» (Edil boıyndaǵy) úshin qysqa kúresten keıin Ábilqaıyr syrtqy saıasatyn tez ózgertti. Endi Deshti Qypshaq kóshpelileriniń nazary Ámir Temirdiń nemeresi Ulyqbek bılik etken Maýarannahrǵa baǵyttaldy. Maýarannahr bul kezde saıası jaǵynan aýyr jyldardy bastan keshirdi. 1446 jyly Ábilqaıyr han Syrdarıa ózeniniń boıyn basyp aldy. Kóp jyldary Aq Ordanyń ortalyǵy bolǵan Syǵanaq «Kóshpeli ózbekter memleketiniń» jańa astanasyna aınaldy. Osy tusta Moǵolstan men Maýarannahrdyń kóptegen taıpalary Ábilqaıyrǵa baǵynǵanymen, derbestik baǵytty ustana berdi. Shákárim Qudaıberdıevtiń «Shejiresi» boıynsha, memlekettiń ózbek jáne qazaq bolyp ekige bólinýiniń sebebi taıpalar arasyndaǵy kelispeýshilik edi. Shákárim bólinýdiń sebebin myna turǵyda kórsetedi: «...arǵyn Daıyrqoja Ábilqaıyr bıliginiń tusynda bı bolǵan. Ádilettiligi úshin oǵan halyq Aqjol bı degen at bergen. Bul ýaqytta qypshaqtardyń qolbasshysy Qobylandy batyr hannyń jaqyn adamy bolatyn. Daıyrqoja men Qobylandy batyr arasynda kelispeýshilik týyndaıdy. Qobylandy birde Aqjol bıdi dalada jalǵyz kezdestirip, ony óltiredi. Buny estigen Jánibek han arǵyndardyń múddesin qorǵaı otyryp, Ábilqaıyrdyń Qobylandy batyrdy suraıdy. Ábilqaıyr han qypshaqtardyń qoldaýynan aıyrylyp qalamyn ba dep qaýiptenip, berýden bas tartady. Bul Jánibek han bastaǵan qazaqtardyń kóship ketýine ákeledi». Ábilqaıyr ulysyndaǵy daǵdarysty paıdalanyp, Jánibek pen Kereı 50 – jyldardyń ekinshi jartysynda ózderine baǵynyshty rýlyq – taıpalyq toptardy, qazaq dalasynyń jartylaı kóshpeli jáne kóshpeli turǵyndaryn Moǵolstan jerine bólip áketedi. Buryn bir memlekettiń quramynda bolǵan rý – taıpalardyń bólinýine ne sebep boldy? Birinshiden, Ábilqaıyr hannyń ózine qarsy shyqqan sultandar men bılerdiń narazylyǵyn aıaýsyz basyp – janshyp otyrýy áser etti. Joshynyń úshinshi uly Shaıban áýletiniń urpaǵy Ábilqaıyr han, ásirese Orda Ejen urpaǵy Orys hannan taraıtyn sultandardy baǵynyshta ustap, bılikke jolatpaýǵa tyrysty. Ekinshiden, Ábilqaıyrdyń ıeligindegi rý – taıpalar jaýgershilikke baılanysty ústi – ústine kóbeıe bergen salyqtar men mindetkerlikke, bıleýshi toptardyń tartystary men soǵystarynyń aýyrtpalyǵyna qarsy shyqty. Úshinshiden, kórshi el Moǵolstannyń hany Esenbuǵa Kereı men Jánibek (sultandardyń Ábilqaıyrdan bóliný pıǵylyn barynsha qoldady. Ol qazaq qosyndaryn oırattarǵa toıtarys berý úshin paıdalanýǵa tyrysty. Kereı men Jánibek Moǵolstan hany Esenbuǵadan jaıly qonys surap Buryndyqty elshi etip jiberedi. Kóp kúttirmeı Buryndyqtan habar da keledi. Esenbuǵa Talas ózeniniń boıynan Balqashqa deıingi aýmaqty (qazirgi Shý jáne Qozybasy óńiri) berýge kelisedi. Esenbuǵa han qazaq kóshin qoshemetpen qarsy alady. Qazaqtyń óz memleketin quryp, tý tikken jeri Qozybasy bıigi edi. Sol jerde úlkendik dástúri boıynsha Kereıdi qazaqtyń hany etip kóteredi. 50 – jyldardyń ortasynan 70 – jyldardyń basyna deıin Ábilqaıyr hannyń qaramaǵynan batys Jetisýǵa 200 myń adam kóship bardy. Osy jerdegi Uly júz taıpalary qonys aýdarǵan qazaq taıpalarymen etene aralasyp ketedi. Qazaq halqynyń memleket bolyp qalyptasýyna qolaıly jaǵdaı týyndady. Alǵashynda qazaq handyǵynyń aýmaǵy batys Jetisý jeri, Shý ózeni men Talas ózeniniń alaby edi. Mine, naq osy aýmaqqa derektemelerde tuńǵysh ret «Qazaq eli» degen ataý qoldanyldy. M.H.Dýlatıdiń «Tarıh -ı-Rashıdı» eńbeginde Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqyty 1465 – 1466 jyldar dep kórsetiledi. Qazaq memleketi ońaılyqpen qalyptasqan joq. XV ǵasyrdyń ortasynda Ábilqaıyrdan bólingen rýlar Betpaqdalaǵa jaqyn Tańbalyjar degen jerde bas qosyp jeke el bolamyz degen sheshimge keledi. Sol jerdegi úlken jartasqa ár rý ózderiniń tańbalaryn qashap salǵan. Qazaq halqynyń quramyna Jetisýdy meken etken taıpalar enip, olar Uly júz atandy. Saryarqany meken etken taıpalar Orta júz atandy, al Batys Qazaqstan jerindegi rýlar Kishi júz atandy. Burynǵy ýaqytta bulardyń bári alash taıpalary bolǵanymen Jetisý jerindegiler Moǵolstan, Saryarqadaǵylar Ábilqaıyr, batysyndaǵylar Noǵaı Ordasynnyń quramyna engen edi. Endi bárimiz Alash babamyzǵa adal bolaıyq, sol babamyzdyń úsh ulynan taraǵan urpaqpyz dep úsh júz atanady. Shákárim Qudaıberdıevtiń «Shejiresi» boıynsha Altyn Orda memleketiniń ózbek, qazaq, noǵaı bolyp bólinýiniń sebebi taıpalar arasyndaǵy kelispeýshilikten edi.

M.J.Kópeev qazaq halqynyń qalyptasýy men memleketiniń qurylýyn aty ańyzǵa aınalǵan Alasha hanmen baılanystyrady. XV ǵasyrdyń ortasynda Altyn Orda qulaǵan kezde dala taıpalary bolashaqty oılap, derbes memleket qurý kerek dep sheshti. Memleket negizin «alash myńy», ıaǵnı Orys han tusyndaǵy Aq Orda halqynyń negizin quraǵan taıpalar qalady. Qazaqtyń alǵashqy hany Kereı nemere inisi Jánibekpen birge jas memlekettiń irgesin bekitip, shańyraǵyn bıiktetý úshin úlken eńbek sińiredi. Moǵolstan hanymen odaqtasyp, oırat taıpalaryna qarsy kúresedi. 1468 jyly Ábilqaıyr han qaıtys bolyp, onyń ordasynda taqqa talas bastalady. Taq talasy Kereı men Jánibektiń Ózbek ulysyna qaıta oralyp, mundaǵy kúreske belsene aralasýlaryna múmkindik beredi. Ábilqaıyrdyń uly, hannyń murageri Sheıh Haıdar jeńilip, jaqyn adamdarymen birge qaza tapty da, ulystaǵy bar bılik Kereı hannyń qolyna kóshti. Osy kezden bastap qazaq handyǵy irgeli memleketke aınala bastady. Kereı hannyń esimi 1472 – 1473 jyldardaǵy derekterde sońǵy ret kezdesedi. Onyń qashan jáne qandaı jaǵdaıda qaıtys bolǵanyn, qaıda jerlengenin anyqtaý qıyn. Kereıden soń bılik Jánibek hanǵa kóshedi. Onyń tusynda qazaq eli irgeli memleketke aınaldy. Jańa handyqtyń ózindik qurylymy men zań júıesi qalyptasty. Jánibek qazaq tarıhyndaǵy aıryqsha tulǵalardyń biri boldy. Ol halyq sanasynda áýlıege para – par, aqyldy, ádiletti ámirshi retinde saqtaldy. Buryndyqtan keıingi qazaq handarynyń bári osy Jánibektiń urpaqtary. Jánibek hannyń da naqty qashan ólgeni, qaıda jerlengeni belgisiz. Keıbir derekterge qaraǵanda Kereı men Jánibek handar Saraıshyq qalasynda jerlengen. Kereı men Jánibekten keıin el basqarý kezegi Kereıdiń uly Buryndyq (Muryndyq) hanǵa keldi. Buryndyq hannyń bıligi eń bir mazasyz, talas – tartysty, aýmaly – tókpeli kezeńge dóp keldi. Ol sol qıyndyqtardyń bárine tózip, óz ákesi men onyń senimdi serigi Jánibek hannyń ósıetine adal boldy. Ol isker de batyl basshy, jaýyngerlik mashyqty, qarý túrlerin qoldanýda jetik jaýynger de edi. XV ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi handyqtyń úlken – kishi oqıǵasynyń bárine tikeleı aralasyp, ásker basynda ózi júrdi. Shaıqastarda áldeneshe ret jaralanady. Musylman tarıhshylary Buryndyq handy Deshti Qypshaq bıleýshileriniń ishindegi eń belgilisi jáne qudiretti ámirshi dep sıpattaıdy. Buryndyq han taǵynda uzaq ýaqyt 30 jyldan astam otyrdy. Onyń tusynda qazaqtar Syr boıyna jaıyla qonystanyp Syǵanaq, Saýran, Túrkistan, Saıram, Otyrar, Úzkent, Aqqorǵan, Arkók sıaqty shaharlardy ıemdendi. XV ǵasyrdyń sońynan bastap Buryndyq pen Jánibektiń uldary arasynda bılik úshin qaıshylyqtar týa bastaıdy. Buryndyq osy kezde qara basynyń qamyn oılap, qatelikke urynady. Jánibektiń balasy Qasymǵa qarsy turý úshin ol qazaq eliniń baqtalasy Shaıbanı áýletimen dostasady. Eki qyzyn solarǵa uzatyp, «áýlettik neke» arqyly ózine odaqtas tabýǵa tyrysady. Biraq bul áreketi Buryndyqqa abyroı ápermeıdi, halyqtyń qoldanýynan aırylady. Ol elden ketip, Samarqanda qyzynyń qolynda dúnıe salady. Qazaq handarynyń áýleti Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy hannan taraıdy. Shyńǵysqan urpaqtary qazaqtyń tóre rýyn quraǵan. Qazaq handary tek qana Shyńǵysqannyń urpaqtary arasynan saılanyp otyrǵan. XV ǵasyrdyń ortasynda Ábilqaıyr handyǵynan bólinip, qazaq dep atalǵan halyqty sońyna ertip Jetisý jerine kelgen Kereı men Jánibek qazaq handarynyń áýletin ornyqtyrady. XVI ǵasyrda Jánibektiń balasy Qasym qazaq handyǵynyń aýmaǵyn keńeıtip handyqty qýatty memleketke aınaldyrady. Ol «Qasym hannyń qasqa joly» atty tuńǵysh zańdar jınaǵyn shyǵardy. Qazaq Ordasyn uzaq jyl (43 jyl) bılegen han – Haqnazar. Táýekel, Eńsegeı boıly er Esim handardyń tusynda da Qazaq handyǵynyń kúsh – qýaty burynǵydan tolyǵa túsedi. Salqam Jáńgir, Áz Táýke handardyń bılik qurǵan kezeńi Jońǵar shapqynshylyǵymen tustas keldi. Áz Táýkeniń janyndaǵy bıler keńesi jasaǵan «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵy qazaqtyń XVII – XVIII ǵasyrlardaǵy ádet – ǵuryp erejeleriniń jıyntyǵy retinde belgili. XV – XVII ǵǵ. Qazaq handyǵynda Shyńǵys hannyń zańdar jınaǵy men erejeler jıyntyǵy (Jasaq) óz mańyzyn joǵaltpady. Muny Fazlallah ıbn Rýzbıhannyń qazaq sultandary (Shyńǵys hannyń) jasaǵy boıynsha ornalasady degen sózi kórsetedi.

Sonymen qatar «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» sıaqty qazaqtyń óz zań erejeleri boldy. Rý aralyq daý – damaılar bılerdiń aralasýy men kelisim arqyly júrgizildi. «Toǵyz» tólemniń negizgi túri boldy. Jeti Jarǵyda tek azamattyq qana emes, qylmystyq erejeler kórsetilgen. Abylaı han XVIII ǵasyrda Qazaq handyǵynyń shekarasyn qalpyna keltirip, úsh júzdiń basyn biriktirdi. Abylaı han qazaq handyǵynyń qýatyn arttyryp, irgeli memleketke aınaldyrdy. XIX ǵasyrda qazaq jerin Reseı ımperıasynyń otarlaý saıasaty kúsheıgen tusta qazaq handyǵyn qalpyna keltirip, 1841 jyly handyq bılikti qolyna alǵan Abylaı hannyń nemeresi Kenesary boldy. Biraq handyqtyń ǵumyry qysqa boldy. XIX ǵasyrda Reseıdiń Qazaqstandy otarlaý saıasaty handyq bılikti joıdy. Qazaq handyǵynyń memlekettik qurylymy qysqasha osyndaı. Sonymen qatar onda kóptegen «aqtańdaqtardyń» baryn moıyndaý kerek.

Ádebıetter: 1. Qazaqstan tarıhy (ensıklopedıalyq anyqtamalyq) . – Almaty: Arýna 2006 – B.379- 469; 2. Qazaqstan tarıhy (kóne zamannan búginge deıin), 2 – 3 t., A ., 1998 – 2003; 3. Sultanov T, Qazaqstan handyǵynyń tarıhy, A., 2003; 4. Qudaıberdiuly Sh, Túrik, qazaq, qyrǵyz hám handar shejiresi, A., 1996; 5. Núrpeıisov K., Alash hám Alashorda, - A., 1995; 6. Artyqbaev J, Pirmanov Á, Qazaqstan tarıhy (ensıklopedıalyq basylym).- Almaty: Atamura, 2008. – 544 b; 7. «Kórkemsýretti Qazaqstan tarıhy». Ejelgi dáýirden bizdiń ýaqytymyzǵa deıin. 4 tomdyq. – Almaty, 2006. 2 - tom: Qazaqstan Altyn Orda dáýirinen on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasyna deıin. – 2006. - 312 b; 8. «Qazaqstan tarıhy: ádistemelik jýrnal» 8(107) – 2001, tamyz; 9. Uly Dala memleketteri. - Almaty: Adamar 2006. – 216 b; 10. Qazaqstan memlekettiliginiń tarıhy (ejelgi jáne ortaǵasyrlyq kezeń). Monografıalyq zertteý. - Almaty: 2007. - 432 b; 11. Nazarbaev N.A., «Tarıh tolqynynda», Almaty, 1999; 12. Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedıa, 1 – 7 tom, Almaty, 1998 – 2005;