Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Jáńgir atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq tehnıkalyq ýnıversıteti «Inder – Oral óńiriniń  keleshek geoparki» atty ekspedısıa uıymdastyrdy.

Týǵan ólkeniń tarıhyn, qasıetti oryndaryn zertteýdi maqsat tutqan  ekspedısıanyń  quramynda reseılik jáne qazaqstandyq  ǵalymdar bar.

Oral qalasynan attanǵan ekspedısıa aldymen Tasqala aýdanynan 12 shaqyrym jerde ornalasqan  Úlken Eshkitaýda bastaý aldy.

Mamandardyń aıtýynsha, Úlken  Eshkitaý týraly alǵashqy derekti 1769 jyly bul jerge Sankt-Peterbýrg qalasynan arnaıy kelgen akademık P.Pallastyń eńbekterinen tabýǵa bolady. 2002 jyldan bastap  Úlken Eshkitaý taýy  «Memlekettik tabıǵat eskertkishi»  sanatyna kirgizilip, respýblıka boıynsha qorǵaýǵa alynǵan. 

          Kelesi kúni  BQATÝ-dyń tarıh kafedrasynyń  aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty E. Haıdarov bastaǵan top  Tasqala aýdanynyń birqatar aýyldaryna baryp, kóne qorymdary men tarıhı oryndarǵa bardy.  

          Sapar Tasqala aýdanynyń I Shejin aýylynyń ońtústik –-shyǵysyndaǵy kóne qorymdarǵa jalǵasty. 2004 jyly  bul obalardy zertteýge Almaty arheologıalyq ınstıtýtynyń ǵalymdary keldi. Sonda olar bul jerde úlken jeti oba bar ekenin aıtty. Alaıda obalardyń altaýy sýyq qoldyń qurbany bolyp tonalǵan. Qalǵan bir obany  almatylyq ǵalymdar 2020 jyly kelip zertteıtinin aıtty,- dedi Ǵalym Ǵaınıuly.

Zertteýshi ǵalymdar eki kún boıy Tasqala aýdanyndaǵy mádenı-tarıhı eskertkishterin aralap, ekologıalyq, botanıkalyq, zoologıalyq zertteý jumystaryn júrgizdi. Sodan soń Atyraý oblysynyń Inder aýdanyna attandy.

Inder aýdany Atyraý oblysynyń soltústiginde, Kaspıı mańy oıpatynyń orta tusynda, Jaıyq ózeniniń eki jaǵalaıyn boılaı ornalasqan.  Zertteý jumystary Inderbor tuzdy kólinde jalǵasty. Inder kóliniń shógindi tuzy tabıǵı tuzdardyń ishindegi eń baǵalysy. Quramynda bor, brom, ıod sekildi mıkroelementterdiń  kóp bolýyna baılanysty bul tuzdyń konservileýshi qasıeti de óte joǵary bolyp tur.  Tuzdy kóldiń jaǵalaýynda Tuzbulaq dep atalatyn shıpaly jer bar.  Jergilikti turǵyndar osy jerdiń qara balshyǵyna, tuzdy sýyna túsip, taý arasynan shyǵyp jatqan kúkirtti sýǵa jýynyp, aýrý-syrqaýlarynan, ásirese teri aýrýlarynan emdeledi. Sonymen qosa osy jerde «Qyz áýlıe» dep atalatyn qorym da bar. Kúni búginge deıin ony qasıet tutyp, naýqas adamdar túnep, aýrýlaryna shıpa izdep kelgen.

Ekspedısıa músheleri tuzdy kól aımaǵynda zertteý jumystaryn júrgizip,  ólkeniń tarıhyna, geografıasyna qanyǵý úshin aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde boldy. Sodan soń Bókeı ordasy aýdanyndaǵy Aralsor men qaıyńdy ormanyna jol júrdi. 

Vladımır EFIMOV,

RǴA janyndaǵy paleontologıa qoǵamy Ýlánovsk bólimshesiniń tóraǵasy, paleontolog:

• Patrıottyq tárbıeni damytýdaǵy qazaqstandyqtardyń bul baǵyttaǵy bastamalary  kópke úlgi dep aıtar edim. Batys Qazaqstan oblysyna kelip zertteý jumystaryn júrgizip júrmin.  Al bul sapar barysynda keń baıtaq Qazaqstanda zertteý jumystaryn qajet etetin tarıhı  oryndar áli kóp ekenine kýá  boldyq.  Inder tuzdy kól aýmaǵyna barǵanda myń jyl ótse de  sol jer ózgeriske ushyramaı  saqtalady dep oılaımyn. Óıtkeni onda tuzdyń mólsheri óte kóp.  Inder tuzdy kól mańynan trıastyq ózgeriske ushyraǵan aýmaqty kezdestirdik. Aıta keterligi, biz de  osy saparymyzda    labırıntodonttyń qabyrǵalaryn, jaq súıekterin taptyq. Bolashaqta ony zertteıtin bolamyz. 

Gúlim Aqap