Ádebıet pen óner salasyndaǵy QR Memlekettik syılyǵyn taǵaıyndaý jónindegi komısıanyń otyrysy jaıynda BAQ jarıalaǵan habardan syrt kóz eshqandaı sókettik kórmeıdi. Otyrysta 2018 jylǵy Memsyılyq konkýrsyna kelip túsken týyndylar týraly aqparat tyńdalyp, týyndylardy tirkeý jáne olardyń qoıylǵan talaptarǵa qanshalyqty sáıkes keletinin tekserý boıynsha ótkizilgen jumystardyń qorytyndylary shyǵarylypty. Komısıa otyrysyn ashqan Memhatshy G. Ábdiqalyqova Elbasy N. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet» degen sózine óte oryndy silteme jasap, «syılyq otandyq mádenıetti damytýǵa qosylǵan erekshe qundy úles retinde tanylǵan ádebıet pen óner salasyndaǵy ozyq ári tańdaýly týyndylarǵa taǵaıyndalady», – depti. Durys baǵdar. Jumystardy qaraý úsh seksıada «jeke-jeke talqylaý formatynda» júrgen kórinedi. Muny da qostaısyń. Seksıalarda júrgizilgen «qupıa daýys berý» qorytyndysy boıynsha baıqaýdyń aqyrǵy irikteýine qatysýǵa usynylǵan týyndylar tańdalyp, komısıanyń ortaq sheshimimen kelesi kezeńge ótken, sóıtip «qoǵamnyń keń talqylaýyna» usynylatyn úmitkerler tizimi bekitilgen kórinedi.
Iá, aqparatta kúdik týǵyzarlyq eshteńe joq. Shıkilik máselege muqıat nazar aýdarǵan múddeli janǵa ǵana ańǵarylady. Jalǵan sypaıygershilikke salynbaı-aq, tótesinen aıtaıyn, úmitker shyǵarmalar qatarynda meniń 2015 jyly shyqqan «Alash joly» rısálám da bar edi. Qazaq ulttyq qozǵalysynyń bastaýyn, onyń ımperıadaǵy revolúsıalyq qozǵalyspen, musylman qozǵalysymen baılanysyn arqaý etken bul tarıhı roman tyń taqyrybymen de, halyq ókilderi qatarynda tarıhı tulǵalardyń (qazaq, túrki-musylman, orys qaıratkerleriniń) kúrdeli kezeńdegi is-áreketterin qarastyryp, beınelerin jasaýymen de «qoǵamnyń keń talqylaýyna» jiberýge (bul mindetti túrde memsyılyq berilsin degen sóz emes) ábden laıyq, buǵan kámil senimdimin. Búgingi kún azamatyn tolǵandyryp júrgen Alash qozǵalysynan kórkem-tanymdy syr shertetin osy týyndy Memhatshy aýzynan shyqqan joǵarydaǵy sózderdi shyn túısinip, mindetine adal qaraıtyn komısıa músheleriniń nazarynan tys qalmasa kerek-ti. Biraq olaı bolmady. Nege? Másele – baıaǵyda osy mártebeli komısıaǵa múshe bolǵan áıgili qalamger Gerold Belgerdiń áshkerelep jazǵanyndaı, olardyń shyǵarmany oqyp áýrege túspeı-aq, ózara kelisip, belgilengen úmitkerge ishki esepterimen nemese áldebir yqpaldy úgit aıtýshynyń yńǵaıymen jasyryn daýystaryn bere salatyndarynda. Shyndap kelgende, tańdaýdyń bul satysynda jasyryn daýys berý, ásirese úmitker shyǵarmalardy, tym bolmasa, onda memleket múddesi qalaı kózdeletinin de ajyratpaı, muqıat talqyǵa salmaı jatyp jasyryn daýys berý – ádildikke jatpaıdy, bul tek «kerek adamdardy» alyp shyǵýdy ǵana kózdeıtin, memlekettik kózqarasqa múldem úılespeıtin qate tásil. Osy otyrystyń basy-qasynda bolǵan jaýapty qyzmetkerden bildim – is júzinde shyǵarmalardy jeke-jeke talqylaý bolǵan joq, hattama jasyryn berilgen daýys sanyna ǵana jasaldy. Iaǵnı, ejelgi keleńsiz tájirıbe sol qalpy qalǵan. Osy oraıda, 2007 jylǵy 6 aqpanda «Qazaq ádebıeti» gazetinde, 2012 jylǵy 18 maýsymda «Abaı.kz» aqparattyq portalynda jarıa bolǵan maqalamdy, kóterilgen másele ózektiligin áli joımaǵandyqtan, qaıta usynǵandy oryndy kórip otyrmyn.
«Memlekettik syılyqty ne úshin, kimderge jáne qalaı bergen jón? Maǵan elimizdegi (ádebıet salasynda) memlekettik syılyq berý tártibi, durysynda, qoldanystaǵy is-daǵdysy unamaıdy. Baıqaımyn, oǵan talaıdyń ishteı narazylyǵy bar. Sondyqtan, muny ortaǵa salar ýaqyt jetken sıaqty. Shyndap kelgende, qazirgi aıtpaǵym budan on jyldan astam ilgeride «Ádebı qor jarshysy» gazetiniń 1996 jylǵy 4-sanynda, «Kózqaras» aıdary astyndaǵy oımaqtaı ǵana jerde «Memlekettik syılyq haqynda» degen taqyryppen kóterilgen-di.
«Aqyn-jazýshylardyń memlekettik syılyqtan dámelenýi ábden tabıǵı qubylys, – delingen edi onda. – Syılyq kimge tımek? 1) Memlekettik syılyq memleket múddesine qyzmet etetin, táýelsiz el azamatyn tárbıeleýge úles qosa alatyn, kórkemdik turǵydan eleýli jetistigi bar shyǵarmaǵa berilýge tıis; 2) Taza óner múltiksizdigin kózdegen týyndyǵa syılyqty memleket emes, qoǵamdyq uıymdar bergeni maqul. Bizdiń tájirıbe. 1) Bul sharttarǵa bıliktegiler de, olar qurǵan komısıa da mán bermeıdi; 2) Jazylmaǵan kezek bar; 3) Úmitkerdiń jeke basynyń, súıeýshisiniń yqpalyna jyǵylýshylyq basym. Ne isteý kerek? 1) Syılyq jónindegi komısıanyń talqylaýyna jarıalylyq qajet; 2) Komısıa músheleriniń daýysy dáıegimen tıanaqtalyp, ashyq berilýi lázim; 3) Komısıanyń aınaldyrǵan bes-on múshesiniń jasyryn daýys berýin prınsıpti túrde maquldamaý kerek, jasyryn daýys ekijúzdilikke aparady».
Táýelsizdigimizdiń alǵashqy besjyldyǵy ishinde jarıa bolǵan, sodan beri on bir jyldaı ýaqyt ótse de eskire qoımaǵan osynaý ózekti de problemaly kózqaras astyna men búgin de qol qoıamyn. Buǵan, meniń oıymsha, basqa da – ádebıet salasynda memlekettik syılyq berý sekildi memleket tarapynan jáne memleket atynan júzege asyrylatyn mańyzdy is-sharaǵa beıtarap qaraýdy jón kórmeıtin talaı azamattyń qol qoıary anyq. Maǵan solaı kórinedi. Sebebi, joǵarydaǵy sarań sózdermen túıindelgen tujyrymdamalar áli kúngi zárýligin joıǵan joq. Sondyqtan da buǵan quzyrly oryndardyń, jurtshylyqtyń muqıat nazar aýdarǵany jón bolar edi. Óıtkeni, ádebıet – ádebıet úshin ǵana jasalmaıdy. Eger ony ómirden bólip alyp qarar bolsań – máninen aırylady. Al ádebı aǵymdar men estetıkalyq konsepsıalardyń shet-shekaralary aıqyndalatyn aımaq – ómir shyndyǵy men ónerdiń araqatynasynda jatyr. Bul rette este ustaıtyn jáıt sol, shyn sýretker ómirden qarabaıyr kóshirme jasaýdy qanaǵat tutpaıdy, ol bizge tirshiliktegi aqıqattyń ózinen de ótkir, qyzyq, tolyqqandy ómir sýretin jańǵyrtyp jasap berýge umtylady. Shyndyq úshin jumys isteýdi jáne ony – shyndyqty – eshteńege aýystyrýǵa bolmaıtyn ıgilik retinde qorǵaýdy naǵyz shyǵarmashyl tulǵa óziniń basty paryzy dep biledi..
Sózben kelisti keste toqı alatyn, biraq ónerdi óner úshin ǵana súıip, oǵan oıyn retinde qaraıtyn keıbir sýretkerlerdiń ómirden eleýsiz alshaqtaýy yqtımal. Ádebıetti taný men baǵalaı bilýdegi basty ólshem osy jerde – qoǵamdyq jáne estetıkalyq máseleler arasyndaǵy organıkalyq baılanysty jiti ajyrata bilýde jatyr ǵoı dep oılaımyn. Bizdi uly ıdeıalar tolǵandyryp, alǵa umtyldyrady. Al ıdeıalardyń jeńýi ıakı jeńilis tabýy adamdardyń kúsh-jigerine tikeleı táýeldi bolmaq. Búgingi kúnde adal bolý da qıyndap barady. Shyntýaıtqa kelgende, aqıqatqa aqtaryla, aq júrekten, jarqyn júzben qaraý arqyly urpaq súısiner shyǵarma jasap qalýyń ǵajap emes. Tek mundaı kózqarasty bılik býyndary tarapynan ádildikpen yntalandyra bilý shart.
Shyndyqtyń býyrqanǵan kúshin kórkemsózben tanytý arqyly ádebıet halyq súıispenshiligine bólene alady. Qaýqarsyz qur oılasý emes, áreketke shaqyratyn, tekti jiger bildiretin ádebıet – shyn ádebıet. Osyndaı ádebıet jasaýǵa úles qosyp júrmin dep esepteıtin aqyn-jazýshylardyń Memlekettik syılyqtan dámelenýi – ábden tabıǵı qubylys. Tek sondaı qalamgerler óz eńbekteriniń laıyqty baǵasyn, ıaǵnı memlekettik syılyqty óz ýaqytynda alyp júr me? Memleket tarapynan beriletin syılyǵyńyz kimderge tıip júr jáne kimderge tımek? Másele, mine, osynda. Munyń mán-jaıy joǵaryda keltirilgen kózqarasta mazmundalǵan. Oǵan ústemelep aıtarymyz – tájirıbege qaraǵanda, keı jaǵdaıda syılyq taǵdyry qıly pendeshilik, astyrtyn-uıymdastyrýshylyq jolmen sheshilip jatady. Úmitkerdiń jeke basynyń, súıeýshisiniń yqpalyna jyǵylýshylyq basym, ıaǵnı komısıa júrgizgen «sarapqa» shyǵarma emes, avtor alynady.
Bul máseleni ádil sheshý dańǵylyna túsýge bola ma? Bolsa kerek. Endeshe, ol úshin ne isteý qajet?
Komısıa músheleriniń ustanǵan ólshemderi, kózqarasy, shyǵarmaǵa qoıǵan baǵasy jurtshylyqtan jasyrylmaıtyn bolsyn. Árbir daýys berýshi tańdaýynyń sebebin tıanaqtap, daýysyn ashyq bersin. Sonda olardyń kórkem ádebıet jetistigi retinde alǵa tartylǵan týyndyny baǵalaý krıterııleri kópshilik talǵamymen de salǵastyrylady. Al daýysty jasyryn berý – ekijúzdilikke aparady, ári onyń ádebıetke de, estetıkalyq tárbıege de esh paıdasy joq. Oǵan qosa, aıryqsha basymdyq tanytylýy tıis shart retinde, ádebıet salasynda memlekettik syılyq berý jónindegi komısıa músheleriniń bilikti de ádil sheshim shyǵarýyna septeser shara esebinde ústemeleı aıtarymyz tómendegideı...
Úmitker shyǵarmalardy alǵashqy suryptaý kezinen bastap, komısıa olardyń otanshyldyq sezimdi, azamattyq pozısıany qarastyrýyn basty talap retinde tanýy kerek. İriktelip alynǵan shyǵarmalarǵa ár komısıa múshesiniń jazbasha pikir jáne baǵa berýi lázim. Qandaı sebeptermen syılyqqa laıyq kóretinin nemese syılyq bermegen jón dep sanaıtynyn komısıaǵa dáleldi túrde jazyp tapsyrý mindetti bolýǵa tıis. Májiliste oryn alǵan talqylaýlar da, daýys berý úderisi de ashyq júrgizilgeni durys. Áıtpese, sóz ben is alshaqtap ketedi: kópirme madaq sóz ben qupıa daýys berý ózara qabyspaı, kereǵar, múldem ózgeshe kelip, kózboıaýshylyq oryn alady. Sóıtip, syılyqqa laıyqty shyǵarmany anyqtaýda ádildik bolmaıdy.
Qysqasy, eń bastysy – komısıanyń jumysyn jarıaly júrgizý oryndy. Mundaı tártip búgingi kúndegi korrýpsıamen kúres júrgizý uranymen de jaqsy úılesedi, syılyq úlestirýdegi keleńsiz sybaılastyqqa jol qaldyrmaıdy».
Bul budan bir músheldeı ýaqyt burynǵy, ókinishke qaraı, búgin de ózektiligin joǵaltpaǵan sóz. Joǵaryda tilge tıek bolǵan otyrys jaıyndaǵy aqparattyń «Qazaq úni» saıtynda jarıa bolǵan tolyǵyraq nusqasyna qaraǵanda, Memhatshy otyrysta komısıanyń jıyrma shaqty jańa múshesin tanystyrǵan. Iaǵnı, olardyń konkýrsqa túsken shyǵarmalardy oqymaǵany, sonda da sol otyrysta dúrmekpen jasyryn daýys bergeni daý týdyrmaıdy. Demek, komısıanyń jańa músheleri úmitker týyndylardy jete bilmeı-aq, «biletinderdiń» nusqaýymen daýys berip qara kórsetýleri úshin taǵaıyndalǵan boldy. Ne kerek, memsyılyq jónindegi komısıa jumysynyń mundaı formaldy sıpaty meniń renishimdi týǵyzdy, sony taǵy bir ret ashyp aıtyp, mundaı jasandylyǵy mol tirliktiń shynaıy memlekettik kózqaraspen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtynyn bar daýyspen málimdeımin.
16.06.2018
