Keshe Bekbolat Tileýhannyń jýrnalıser men halyqtyń aldynda aǵynan jarylǵan kún boldy. Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń basshysy III Dúnıejúzilik kóshpendiler oıynyndaǵy daýly máselerge qatysty kópshiliktiń kókeıinde júrgen suraqtarǵa jaýap bergen bolatyn.

Jurttyń kókeıinde «qazaq kókparshylar ózbekterden qalaı jeńildi?» degen basty suraq boldy desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Bekolat Tileýhannyń birneshe kún boıy atalmysh másele boıynsha úndemegeninen jurt sekem alyp qalǵan bolatyn. Alaıda ol jaýaptan qashpady. Jaýap berdi.

Qola medal da osal júlde emes

«Buǵan deıin kókpar neshe ret oınaldy? Qazaq kókparshylary túrli jarystardaǵy fınaldyq kezeńde qyrǵyz kókparshylaryn birneshe márte aıqyn utty. Naǵyz iri halyqaralyq jarystyń ekeýi Astanada ótti. Qazaq kókparshylary eshqaısysynda qyrǵyz komandasynan jeńilgen joq.

Al, «osy joly ózbekterden qalaı jeńildi?» degen saýalǵa aıtarym, kókpardyń bilikti bapkerleriniń, mamandarynyń keńesimen biz jas kókparshylarymyzdy halyqaralyq jarysta bir synap kórýdi uıǵardyq. Sol sebepti,   Qyrǵyzstanda oınaǵan Qazaqstannyń jastar komandasy. Bul úlken sportta burynnan bar tájirıbe – biz bul kóshpendiler oıyndaryna kókpardan jastar komandasyn jiberip, olar da pise bersin, olar da  tájirıbesin jetildire bersin dep edik. Osy bir maqsatymyz oryndaldy. Bardy. Oınady. 

Jalpy, ár jarysta tek altyn medal ıelene berý shart emes qoı. Qola medal da osal júlde emes. Oǵan shamdanatyn ne bar? «Azıada masqara boldyq, anaý boldy, mynaý boldy» degendermen men esh kelispeımin.  Jas kókparshylarymyz óte jaqsy deńgeıde oınady. 12 komanda arasynan úshinshi orynǵa qol jetkizdi. Bizdiń jastarymyz qarsylastaryn tas-talqanyn shyǵaryp jeńdi ǵoı. Ózbektiń jasy otyzdan asqan oıynshylarymen ıyq tiresip oınady. Qaıta kerisinshe bórkińdi aspanǵa atyp qýaný kerek emes pe? Bizdiń 19-20 jastaǵy bozbalalarymyz basqa memleketterdiń tisqaqqan kókparshylarynan basym túsip turǵan joq pa?

Jalpy, «Kókpar komandamyz utyldy, qola medal alyp qaldy» dep shýlaıtyndardy men túsinbeımin. Sporttyń tarıhyna qarańyz, jeńilmegen kim bar?

Iá, jas kókparshylardyń tájirıbe jınaqtaǵany quptarlyq jaıt. Alaıda Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyny tájirıbe jasap kóretindeı aýdanaralyq ne qalalyq saıys emes edi. Bul oıyn qazaq jigitteriniń ǵana emes, búkil eldiń namysy dodaǵa túsetin sát bolatyn. Qazaqstanda ótip, Ulttyq arna tikeleı efırde kórsetip jatqan kezde kókpardy qaramaıtyn, mán bermeıtin, tipti qyzyqpaıtyn azamattardyń osy sekildi pikir bildirýi, aıaq astynan namysynyń oıanýy da uıat. Sol sebepti Qamshy.kz aqparat agenttigi qyrǵyzdy 5-6 márte jer qylǵan qazaq kókparshysy Juldyzhan Taıyrbekovten qazaq pen ózbektiń oıynyna qatysty pikir bildirip, suqbat berýin suradyq. Basqa kókparshylar sekildi «joǵarydaǵylar biledi, bizdiń habarymyz joq», dep jaýaptan jaltarmaı, óz shyndyǵyn aıtty.  

Birneshe jyldyq eńbektiń, tókken terdiń bárin joq qyldy

43 jasqa kelse de kókpar shaýyp júrgen Juldyzhan Taıyrbekov «Men osyndaı jaıttyń bolaryn bilgenmin», dep sóz bastady.

III dúnıejúzilik kóshpendiler oıynyndaǵy qazaq pen ózbek arasyndaǵy kókpardy kórdińiz be? Qandaı pikirdesiz?

Iá, kórdim. Kókpar oıynynyń aınalasynda 2003 jyldan beri Talas Begalıev aıtqandaı saıasat bolyp jatyr. Qyrǵyzdyń shyryldaıtyny,  ashýlanatynyndaı jóni bar. Kókpardy qazaq bola ma, ózbek bola ma ne qyrǵyz bola ma, báribir musylman bolǵan soń birge damytýymyz kerek. Kókpardy kápirler emes, musylmandar shabady. Bizdiń ulttyq qundylyǵymyzǵa aınalǵan kókpardy joǵary deńgeıge jetkizemiz, álemdik Olımpıada oıyndarynyń qataryna qosamyz dep júrgen kezde qyrǵyzǵa barsa, qyrǵyz, qazaqqa barsa, qazaq jeńip jatqany múldem durys dúnıe emes. Men ózim 1999 jyldan beri kókpar shaýyp kele jatqan adammyn. Kezinde Manastyń 1000 jyldyǵy bolǵanda, Qazaqstanda chempıonat bolmaǵan kezden beri sodan beri qaraı shaýyp kele jatyrmyn.

2013 jyldan beri kókparda burmalaýshylyq, aramdyq bolyp jatyr. Kez kelgen sportta osyndaı jaıttar kezdesetini belgili. Bizdiń quramadaǵy jas býyn ózbekterdi op-ońaı jeńe alady. Qyrǵyzdar bizdiń qazaqtardan talaı ret jeńilgen. Men ózim qyrǵyzdy 5-6 márte jeńgen bolatynmyn. 2007 jyly Elbasymyzdyń kózinshe Astanada qyrǵyzdyń ulttyq quramasyn 9-1 esebimen jeńgenbiz. Sol jetistigimizdiń bárin qazir esh qylyp jatyr. Men birneshe jyl kókpar shaýyp, mańdaı terimdi tógip júrgendikten meniń ishim ashıdy.

Qazaqstandyq kókpar quramasyna ózimizdiń jaqsy jigitterdi almaı, áke-kóke, tanystary arqyly Ulttyq quramaǵa kiredi. Sodan keıin jeńilmeı kór. Ulttyq quramaǵa 5-6 jaqsy oınaıtyn jigitterdi alyp, qalǵanyna osaldaý jigitterdi alǵannan qandaı komanda bolady? Al  qyrǵyzdardyń 12 jigiti de aıdahar. Qyrǵyzdar bizden birneshe ret jeńilip, jer bolǵandardan edi, qazir bizge «2 komanda bolyp kelseńder de biz qoryqpaımyz», - dep jatyr. Bir qazaqtyń bir jigitine eki qyrǵyz jigiti jetedi.

Meniń jylaǵanym jylaǵan, kúıingenim kúıingen. Keshe men toıda bolǵan kezde bizdiń kókparshylardy Qaırat Nurtas pen Týkalar «Bizdiń kókparshylarǵa ne bolǵan?», - dep áńgime qylyp otyr. Bul namysqa tıedi me, tımeı me?! Janymyzǵa batady ma, batpaıdy ma?!

Basqa-basqa kókpar men saıasatty aralastyrý durys bolmady. Qazir naǵyz erkekter oınaıtyn kókpar oıyny bolyp jatqan joq. 2008 jyly Ystyqkólde qyrǵyzdyń eshqashan jeńilmegen «Bóriler» degen komandasyn jeńgenbiz. Qazir osyndaı eńbegimizdiń bári esh bolyp jatyr.

— Jas kókparshylardy Qyrǵyzstanǵa tájirıbe jınasyn dep jiberipti...

— Men Qazaqstandy 9 márte, Azıany 2 márte alǵanmyn. Qazir meniń deńgeıim qazirgi ulttyq quramadaǵy shabandozdardyń deńgeıinen tómen. Men Azıany burynyraq ta alǵanmyn. Al qazir Azıany moıyndatqandarǵa arnaıy qaǵaz berip jatyr. Ekinshiden, Álem chempıonynyń aılyǵy bizdikinen joǵary bolady. Olar únemi kókpar oınap júre bermeıdi, memlekettik qyzmetke barǵan kezde de «Álem chempıony» degen ataqpen barady.  Endi nege sol álem chempıondary Dúnıejúzilik kóshpendiler oıynyna nege barmady? Álem chempıony ekenin dáleldeý kerek emes pe? Tipti Ilá Ilın de araǵa birneshe jyl salyp Qazaqstanda da ózine eshkimniń jetpeıtinin dáleldedi. Bizdiń de kókparshylar sol sekildi ózderin dáleldemeıdi me? Byltyr chempıon bolǵandar qyrǵyzben oınaý kerek bolsa, bastaryn nege ala qashady?

Ulttyq sport túrdeli qaýymdastyǵy «biz jastarǵa tájirıbe bolsyn dep jiberdik», - dep jatyr. Nemenege jiberedi jastardy? Ózimizdiń Elbasymyz barǵan oıyn jastardy jaı ǵana tájirbıe jınaý úshin jiberetin oıyn ba edi? Osyndaı syltaýmen kimdi aldaǵysy keledi? Mundaı syltaýmen murynboq balany da aldaı almaısyń ǵoı. Arnaıy jattyǵý oıyndaryn ótkizý úshin tájirıbesiz jastardy Álem chempıonyna aparý degen ne sumdyq?!

Qazaqtar ózbekten ne sebepti jeńilgenin aıtaıyn. Meniń basymdy kesse kesip alsyn, qazaqtar qyrǵyzǵa shyqpaýdyń amalyn jasaý úshin ózbekten jeńildi. Al qyrǵyzben fınalda oınaǵan kezde 30-0 esebimen, jer bolyp jeńiletin edi. Sol úshin ózbekterge ese jiberdi. Al qyrǵyzdar byltyr jeńiliske ushyraǵannan keıin bıyl myqty ekendigin dáleldeý úshin «osy qazaq kelip qazaq shyqsa olarǵa biz kókpardyń ne ekenin kórsetemiz», - dep bizdi kútken bolatyn. Ózderiniń kútkeni bolmaǵan soń olar ashýlanyp jatyr. Biz ózbekke jeńilmeımiz. Biraq qazir bizdiń kókparshylardyń qyrǵyzǵa áli kelmeıdi. Elimizdegi Álem chempıondarynyń da qyrǵyzdarǵa shamasy kelmeıdi.

— Ózbekterge ese jibergen kókparshylardyń arasynda kim osaldaý oınap, komandany artqa tartty?

— Ózbektermen oınaǵan qazaq kókparshylarynyń arasynda Meıirjan Matjan, Qurmanbek Turǵanbek jaqsy oınady. Qyrǵyzstanǵa barǵan jigitterdiń bári Meıirjan Matjannan basqa qyrǵyz kórmegen tájirıbesiz jigitter. Qazaqstanda júrip, shet elge múldem shyqpaǵan adam jat elge barǵan kezde basqasha sezimde bolady. Qazaqstanda júrgen kezdegi bar kúsh-jigeriń men rýhyń sol Qazaqstanda qalyp ketedi. Olar jat elge shyǵyp kórmegendikten eleńdep, bireý «eı» dep qalsa, qorqaqtap, janary jaýtańdap qalady. Ulttyq quramadaǵy jas jigitter Qyrǵyzstanǵa baratyn jigitter emes edi. Olarǵa komandalyq kıim berip, «barasyńdar» dep aıaq astynan jibergen. Al kimniń durys oınamaǵanyn men aıta almaımyn. Kókpardy kórgen kórermen kimniń osaldyq tanytqanyn, tájirıbesiz ekenin biledi.

Qamshy.kz aqparat agenttigi qazaq kókparshylarynyń arasyndaǵy Meıirjan Matjanmen tildeskende ol óziniń oıynda baryn salyp oınaǵanyn aıtqan bolatyn.

— Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń basshysy Bekbolat Tileýhan eger ornyma ulttyq sportqa janashyr adam kelse, qýana-qýana ornymdy bosatyp beremin dep málimdedi. Osyǵan qatysty ne deısiz?

— Bekbolat aǵanyń bul jerde bir gram kinási joq. Bekbolat Tileýhannyń kókpardy kókterip, damytyp jatqanyna atasyna myń da bir alǵysymdy aıtamyn. Bireýler osy jaǵdaıǵa mınıstrlikti kinálap jatady. Mınıstrlik jalǵyz kókparǵa qarap qalǵan joq. Kókpardy qaraǵysy da kelmeıtin mınıstrler bar. Olardyń tapsyrmasyn burmalaıtyn kómekshileri bolady. Men Bekbolat aǵaǵa kezinde «Qazaq kókparynyń deńgeıi qyrǵyzdardyń kókparyna jetý úshin birneshe jarystar ótkizilip, utysqa qomaqty qarajat berilýi kerek», - degen bolatynmyn. Keshe qyrǵyzdar birinshi oryn aldy 15 mln jeńip aldy. Bizdiń kókparshylar úshinshi oryn alyp 5 mln teńge utyp aldy. Bizde mundaı jarystar bolǵan emes. Bekbolat aǵa birneshe Álem chempıonatyn, Azıa chempıonatyn ótkizip, uıymdastyryp jatyr. Biraq Azıa chempıonatynda «kóke men jáke», tanys-tamyr degennen kelispeýshilik týyndap, aıqaı-shý boldy. Odan keıin keshegi Álem chempıonatynda biraz shabandozdar durys oınaı almady.

Bekbolat aǵa komanda jasaqtap júre almaıdy, ol jalǵyz kókparǵa qarap qalǵan joq. Biraq obaly ne kerek, ol ulttyq oıyndardyń deńgeıin kóterip júr. Barlyq nársege basshyny kinálaı berýge bolmaıdy. Sebebi bul basshyǵa deıin buzylǵan júıe. Bizdiń teńge ilý, jamby atý sekildi ulttyq oıyndarymyz damyp jatyr. Biraq kókparǵa kelgen kezde biraz olqylyqtar bar ekenin moıyndaýymyz kerek. Ulttyq quramaǵa qabyldaý kezinde tamyr- tanys arqyly kiretinderdiń sany kóbeıdi. Mysaly, keı qylmystyń 10 jyldan keıin qupıasy bir-aq ashylyp, shyndyq belgili bolyp jatady ǵoı. Sol sekildi 2013 jyly kókparda «urlyq» bolǵan, onyń beti endi ashylyp, qazan burq ete qaldy.

— Dúnıejúzilik oıyndar aıaqtaldy. Bolar is boldy, boıaýy sińdi. Endi osyndaı masqaralyq qaıtalanbas úshin ne isteý kerek?

— Endi alda ótetin chempıonatta jeńý úshin Qyrǵyzstanǵa baryp bir jarys ótkizip, sol qyrǵyzben oınaǵan jigitterdi Ulttyq quramaǵa qabyldap, chempıonatqa jiberý kerek. Qyrǵyzben betpe-bet oınaýǵa kimniń batyly barady sol jigitterdi chempıonatqa jiberý kerek. Kim bolsa, ol bolsyn, aýylda qoı baǵyp júrgen qoıshynyń qyrǵyzben oınaýǵa batyly jetse, sol jigitti Ulttyq quramanyń qatarany qosý kerek. Bizge namys kerek.

Al qazirgi kókparshylar qyrǵyzdan jeńilmes úshin qyrǵyz kókparshylaryn urady, qyrǵyzdar taıaq jeıdi. Biraq qyrǵyzdarǵa barǵan kezde olar bizge de solaı jasaıdy.

— Qazir ózińiz qaıda nemen aınalysyp júrsiz? Kókpar oınap júrsiz be?

— Men qazir Áýlıe ata komandasynda oınap júrmin. Jurttar kári, 42 jastasyń dep jatsa da, basqa kókparshylarǵa qaraǵanda áldeqaıda myqtymyn dep senimmen aıta alamyn.

— Ulttyq quramany jasaqtap, irikteýshilerge aıtar ókpeńiz bar ma? Ulttyq quramada oınaǵyńyz kele me?

— Ulttyq quramanyń qatarynda oınaýǵa áli de shamam jetedi. Ulttyq quramadaǵy jigitterden áldeqaıda myqtymyn dep senimmen aıta alamyn. Biraq men olarǵa men «kókpar oınaıyn, chempıonatqa qatysaıyn»» dep jalynǵym kelmeıdi.

Qazirgi kezde 50-ge kelip te kókpar shaýyp júrgender bar. Másele jasqa tirelip qalǵan joq. Men qazir 43 jasta bolsam, meni kári deıtinder bar. Biraq Ulttyq quramada menen bir jas kishi kókparshylar bar. Manasbek Dúısenbıev pen Ulan Baıtóreev 42 jasta.

Ulttyq quramaǵa sapa kerek pe, san kerek pe? Árıne, sapa kerek. Biraq ókinishke qaraı, bizdikiler sapaǵa mán berip jatqan joq. Kókparshylardy iriktegen kezde jas erekshelikterine qaramaý kerek. Kókparshy ilý kerek, basý kerek, salý qajet. Biz bir-eki jyl buryn qyrǵyzǵa bardyq. Alǵashynda 2-0 bolyp turdyq. Sol kezde jastarǵa «maǵan bir ret kókpardy tıgizińdershi», - dedim. Maǵan kókpar tıdi, men saldym. Men ol kezde Ulttyq qurama sapynda joq edim. Mende kıim de, basqasy da joq edi. Nurdáýlet esimdi kókparshy qolqa salǵannan keıin ǵana Qyrǵyzstanǵa bardym. 2015 jylǵy oıyndy kórseńiz bolady. Men qur maqtanǵandy unatpaımyn, tek bolǵan jaıtty ǵana baıandap otyrmyn. Sol oıynda biz 3 salym saldyq. Qazirgi Ulttyq quramada bizden de jas jigitter boldy, biraq ne istedi? Bardy da jer bolyp ózbekten utylyp keldi. Biraq bul jerde barlyq kináni kókparshylar men Bekbolat Tileýhanǵa artyp qoıǵanymyz uıat bolady. Bekbolat Tileýhan ketip qalsa da, onyń túgi ketpeıdi. Biraq biz bekerden beker ulttyq oıynǵa janashyr adamnan aıyrylyp qalamyz.

Kókpardan Azıa chempıony ataǵyn alǵandar aı saıyn jalaqy alyp júr? Nege olar Qyrǵyzstanǵa barmady? Olar «biz bilmeımiz, joǵarydaǵylardan surańyz»,- dep jaýaptan jaltarady. Ómiri atqa minbegender memlekettiń qarjysyna Túrkıaǵa baryp kele jatyr. Qazaq kókparyna eshqandaı úles qospaǵandar demalyp, shet eldi aralaıdy. Al eńbegi sińgender, mańdaı terin tókkender shette qalyp jatyr. Meniń qazaq kókparyna sińgen eńbegim bar dep senimmen, maqtanyshpen aıta alamyn. Men sol Túrkıaǵa barsam jaraspaı ma álde laıyq emespin be? Nege aıdaladaǵy bireýler «kókeleriniń» arqasynda basqa jigitterdiń eńbeginiń jemisin nege kórý kerek? Demalyp Túrkıaǵa barý kerek bolsa apyr-topyr bolyp jınalady da, qyrǵyzben kókpar oınaý kerek bolsa anaý-mynaý syltaýlaryn aıtyp bári at-tondaryn alyp, qasha jóneledi.

P/S: Bolar is bolyp boıaýy sińgennen keıin qaıta-qaıta ózbek pen qazaq oıynyn talqyǵa salyp, kinálilerdi izdegennen góri aldaǵy ýaqytta osyndaı keleńsiz jaıttyń qaıtalanbaýyn oılaǵan durys. Ulttyq quramaǵa kókparshylar ár oblys pen aýdandardan jınalatyny belgili. Biraq naqty kimder Ulttyq quramanyń qatarynda oınap júr, kókparshylar qalaı iriktelip jatyr degen tekseris júrgizý kerek sıaqty.

Bekbolat Qanaıuly osy jaǵdaıdy da basa nazarǵa alyp, tekserýi qajet dep esepteımiz. Al qazaq kókparshylaryna namys pen kúsh synǵa túsetin kókpar oıynynda elge abyroımen oralatyn sátterdiń kóp bolýyn tileımiz!