2018 jyldyń 21 jeltoqsanynda amerıkalyq Foreign Policy saıtynda Maıkl Hırsh esimdi jýrnalıs "How Russian Money Helped Save Trump’s Business" degen taqyryppen maqala jarıalady. Atalmysh maqalada Tramptyń bıznes jolynda qandaı qıyndyqtardy bastan ótkergenin jáne onyń qurdymǵa ketken bıznesin qutqaryp qalǵan reseılik ınvestorlarmen qatar qazaqstandyq kásipker Arıf Tevfrık týraly jazǵan. Atalmysh maqalany Qamshy.kz aqparat agenttigi aýdaryp, oqyrman nazaryna usynady.
Jıyrma jylǵa sozylǵan qarjylyq qıyndyqtan keıin eshqandaı amerıkalyq bank Trampty qoldaı qoımady. Keıin ol sheteldik aqshany paıdalana bastaıdy.
Tramp 1992 jyldyń kúzinde iri amerıkalyq bankpen mıllıard dollarlyq mámilege qol qoıady. Donald Tramp óziniń qaıta oralǵanyn málimdeý úshin Atlantık-Sıtıde dúrkiretip kesh ótkizedi. Kelgen qonaqtarǵa Tramptyń sýreti beınelengen taıaqshalar beriledi. Kóńili kóterińki meıman taıaqshany ustap sýretke túsken.
«Rokkı» fılmindegi mýzyka qosylyp turǵan kezde keshtiń júrgizýshisi «Bul ándi koróldiń qurmetine tyńdaıyq» dep aıǵaılapty. Osy sátti kútken Tramp bokstasýǵa arnalǵan bylǵary qyzyl qolǵappen, boksshynyń rıngke kıip shyǵatyn halatyn jamylǵan kúıde qaǵazdan jasalǵan ekrannyń ishinen shyǵa keledi. Dúrkiretip toı jasap jatqan Trampty shyn mánisinde alda talaı qarjylyq másele kútip turǵan bolatyn...
Shyn máninde, Tramp jyljymaıtyn múlik salýshy, iri qurylysshy retinde bıznes jolyn aıaqtaıdy. Buǵan AQSH bank sektory sebepker bolypty. 1990 jyldyń basynda ol keıbir iskerlik máselelerdiń oń sheshimin tabý arqyly ákesi Fredten qalǵan óz úlesin aman saqtap qalady. Onyń eki kásiporyny, atap aıtqanda Atlantık Sıtıde ornalasqan "Tramp Tadj-Mahal" kazınosy jáne Nú-Iorkte ornalasqan "Plaza" qonaq úıi bankrotqa ushyraıdy. Sondaı-aq araǵa az ýaqyt salyp Tramp taǵy da 2 ret kásiporynnyń bankrot bolǵanyn jarıalaǵan eken. Qaryz alýshylar birneshe ret kredıtorlardan kómek surap, qorǵaýdy ótingen kezde ol óz bedelinen aıyryla bastaıdy. Iaǵnı, ol iri qaryz berýshi kredıtorlarǵa súıkimsiz kórine bastaıdy. Dál sol sátte Tramptyń jaǵdaıy nasharlaǵan, bedelinen jurdaı bola bastaıdy.
90-jyldyń sońyna deıin Tramptyń ómiri qıyn bolady. Keıin ol ózine qoldaý kórsetpegen iri kompanıalarǵa qarsy shyǵyp, olardyń joldaryn bógeıdi.
«Ol 10 jylǵa demalys aldy jáne jan jarasyn emdep jazǵysy keldi»,- deıdi Antonıo esimdi Tramptyń bıografy. Sondaı-aq 2003 jyly Tramp qaıtadan qarjylyq qıyndyqqa tap bolady. Ol tipti baýyrlary men qaryndastarymen kezdesip, qaıtys bolǵan ákesiniń múlkin satýǵa baılanysty asyǵys sheshim qabyldaı bastaıdy. Keıinnen onyń bıznesi múldem qurdymǵa ketedi. 2004 jyly qonaq úıi men "Resors" kazınosy 1,8 mlrd dollar qaryzben bankrot bolǵanyn málimdeýge májbúr bolady.
Tramptyń bıznesin zerttegenderdiń pikirinshe, ol sheteldik aqshanyń kómegimen bıznestiń shyńyna qaıta shyqqan. Atap aıtqanda, Tramptyń bıznesin órkendep, qanat jaıýyna Reseı men Keńestik memleketterdiń qosqan úlesi zor bolǵan. Keńestiń memleketterdiń ishinde Qazaqstannan shyqqan bıznesmenniń de úlesi qomaqty. Buǵan Donald Tramptyń ulynyń 2008 jyly aıtqan sózderi dálel. Ol Tramp uıymynyń órkendeıtinin, sebebi reseılikterdiń aktıv úlesi mol ekendigin ashyq aıtyp qalady.
Sonymen birge buryn Tramptyń qol astynda arhıtektor bolyp jumys istegen Alan Lapıdýs te osyǵan baılanysty pikir bildirgen.
«Ol AQSH-ta eshkimdi ózine birnárse berýge májbúrleı almady. Ol qarajattan qysylyp júrgen kezde barlyq aqshany shetelden, ıaǵnı Reseıden aldy. Onyń Reseımen qarym-qatynasy ózi oılaǵannan da tyǵyz»,- deıdi Alan Lapıdýs.
Sheteldik aqshalar alǵashynda jańa seriktestiktiń bastaýy boldy. Bul týraly aty-jónin jasyryp qalǵysy kelgen Tramptyń burynǵy seriktesi bylaı deıdi:
«Men Tramptyń sheteldik qarajatty paıdalanýy basqa amerıkalyq bankter úshin tıimsiz boldy dep oılaımyn. Tipti Tramptyń sol kezde keremet ıdeıalary da bolǵan emes. Sol sebepti ol ózine «Men álem úshin ne isteı aldym?» degen suraqty jıi qoıdy. Keıin «Men jaı ǵana basqa adamdarǵa meniń jasaǵan brendimdi satyp alýǵa kóndirdim. Meniń brendimdi satyp alǵysy kelgender tek talǵamsyz reseılikter bolyp shyqty. Olar ózderiniń ómirin keremet etip kórsetkisi keledi. Bar bolǵany sol. Áıtpese, sender bul markany Grınvıchte, Kannektıkýt shtatynda sata almaısyńdar deıtin".
Al Gvend Bler Tramptyń sol kezdegi jaǵdaıyn "Tıtanık" oqıǵasyna teńedi.
«Bir sátte ol sýǵa batyp bara jatqan "Tıtanık" sekildi boldy. Alaıda, bir mezette barlyǵy óz qalpyna keldi» dep sýretteıdi Bler.
Bul oqıǵalardyń barlyǵy Tramptyń sońǵy boljamdy málimdemesi men reseılikterdiń qastandyǵynyń mánin asha túsedi. Prezıdenttik naýqan kezinde Tramptyń adamdary, onyń ishinde uly, qyzy jáne kúıeý balasynyń 14 reseılikpen baılanys ornatýynyń ózi alǵashynda birtúrli túsiniksiz bolyp kórindi. Tipti 2015 jyldyń qazan aıynda Tramptyń advokaty Maıkl Koenge reseıliktiń Reseı men Tramp kompanıasynyń arasynda saıası baılanys ornatýǵa usynys jasaýy da kúdik týǵyzady. Shyn mánisinde bul jaıttardyń barlyǵy 20 jylǵa sozylǵan resmı baılanystardyń nátıjesi bolyp tabylady.
Tramptyń burynǵy seriktesi men Tramp uıymynyń ishki jumystarymen tanys adamdarynyń sózinshe, Tramptyń jumysy 2000 jyldardyń basynda Bayrock Group-pen birge bastaldy. Bul kompanıa Tramp jaldaǵan ofısten 2 qabat tómen ornalasqan. Tramptyń traektorıasyn ózgertýge septigin tıgizgenderdiń biri - burynǵy sovettik dáýirde sheneýnik bolǵan Tevfık Arıf bolatyn. Ekinshisi, reseılik bıznesmen - Felıks Sater. Ol 1990 jyly alaıaqtyq jasaǵanyn, orys mafıasymen qoıan-qoltyq jumys istegenine ókinedi.
Beıroktyń kómegimen Tramp qurylysshydan brendke aınaldy. Ol ózin jáne óziniń bıznesin qaıta qalyptastyrady. Beroktyń burynǵy basshylarynyń sózinshe, Beırok Trampqa burynǵy iri bankterdi ǵana qaıtaryp qoıǵan joq, sondaı-aq onyń burynǵy aksıasyn, burynǵy múlkin de qaıtaryp berýge septigin tıgizedi. Tramptyń jańa iri jobalary da ınvestorlardyń nazaryna ilige bastady. Eń iri jobanyń biri -Trump SoHo bolǵan. Bul qonaq úı 2010 jyly ashylǵan bolatyn. Sonymen birge atalmysh joba da reseılikterdiń aqshasymen qarjylandyrylǵan degen de beıresmı derek bar. Bul kelisim Trampqa 18 paıyzdyq aksıany ıelenýge múmkindik berdi. Bul aqparattarǵa qatysty Tramp áli naqty pikir bildire qoımady. Biraq Tramp Sohoǵa qatysty sot otyrysy kezinde Tramp buǵan Beıroktyń da qatysy baryn aıtyp qalady. "Sebebi Keńestik kezeńdegi ınvestorlardyń biri Arıfpen jaqyn aralasqan Beırok boldy. Sebebi Arıf potensıaldy reseılik ınvestorlardyń nazaryn aýdara bilgen. Bul Beırok úshin tıimdi edi. Beırok adamdardy da, ınvestorlardy jazbaı tanı biledi», - deıdi Tramp.
Reseıliktermen qarym-qatynasy Tramptyń prezıdent laýazymyna keler shaǵynda da keri áserin tıgizbeı qoımady. Jalpy alǵanda Tramp bıznesiniń órkendeýine qazaqstandyq Tevfrık Arıftiń de qosqan úlesi bary aqıqat. Endi "Tevfrık Arıf degen kim?" degen suraqqa jaýap izdep kórelik.
Tevrık Arıf 1953 jyldyń mamyrynda Jambyl oblysynda dúnıege kelgen. Ol búginde tanymal túrik jáne amerıkalyq mıllıarder. Álem fýtbolyn baqylaýshysy jáne bedeldi ınvestor. Arıf Máskeý ýnıversıtetinde halyqaralyq qatynastar mamandyǵyn bitirgen. Keńes Odaǵy taraǵan kezge deıin SSRO-nyń saýda mınıstrliginde qyzmet atqarǵan. Mınıstrlikte qonaq úı ónerkásibi basqarma dırektorynyń orynbasary bolǵan. 1991 jyly Arıf mınıstrlikten ketip, eksport-ımporttyq bızneske negizdelgen saýda kompanıasynyń negizin qalaıdy. Atalmysh kompanıa sırek kezdesetin metaldar men hromdy satylymǵa shyǵarǵan.
Arıf Devıd pen Saımonnyń basqarýyndaǵy Trans World Group kompanıasynyń Qazaqstandaǵy tyńshysy bolyp qyzmet atqarǵan. Atalmysh kompanıany Qazaqstandaǵy tabıǵı resýrstary qyzyqtyrǵan. 1993 jyly Arıf Túrkıaǵa kóship ketedi. 1999 jyldan bastap ol Túrkıadaǵy Alset Dis Ticaret atty zergerlik kompanıany basqarǵan. Sondaı-aq Antaládaǵy Labada lúks-qonaq úıin ashý úshin ol 1999 jyly Rixos qonaq úı jelisimen seriktesi boldy.
Táýelsizdikten keıin Arıf pen onyń baýyry basty ofısi Ulybrıtanıa jaqta ornalasqan Aqtóbedegi hrom zaýytyn basqardy. Bul ýaqyttary aǵaly-inili ekeýi qazaqtyń úshtigi atanǵan Aleksandr Mashkevıch, Patoh Shodıev jáne Alıdjan Ibrahımovpen qarym-qatynasyn nyǵaıta tústi.
Taǵy bir aıta keterligi, Tramptyń demeýshileriniń qatarynda Aleksandr Mashkevıch, Patoh Shodıev pen Alıdjan Ibrahımov ta bar. Al beıresmı derekterge súıensek, Arıf Tevfrık qazir Túrkıada turyp jatyr.
