Onyń qatary búginde kóptomdyqtaryn shyǵara bastaǵan. Biraq, bul kisi kitap shyǵarýǵa da qulyqsyz. Áıtpese, úlken bir baspanyń qulaǵyn ustap otyr. «Osy kúnge deıin jazǵanym bir-eki kitaptan aspaıdy» deıdi ózi. Biraq, biz oǵan senbeımiz. Óıtkeni, Onyń dosy da, syrlasy da, muńdasy da – Óleń. Mundaı adamnyń jazǵany az bolmasy anyq. Áńgime iriktep, suryptap, «eń, eń, eń» degenderin shyǵarý týraly bolsa, sóz basqa. Jalpy, bul kisi suhbat bermeıdi. Televıdenıege barmaıdy. Jazýshylar Odaǵyna da. Biraq, anda-sanda áńgimelesip qalsań, qulaq quryshyń qanady. Búgingi keıipkerimiz – aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Esenǵalı Raýshanov.

Keıde osy qoǵamnyń barometri sıaqty kórinetini de bar. Osy joly da áńgimeni á degennen haltýrshıkterden bastady. «Jastar óssin, kóterilsin dep, artyq-aýys pikir de aıtpaımyz. Biraq, bular ósý ornyna, haltýra jaǵyna qaraı ketip bara jatyr. Ózderi óleńniń ne ekenin bilmeıtin jigitter el-eldi aralap, master-klass ótkizetin kórinedi», – dep bastady áńgimesin. Alǵashqy saýaldy aqyndyq, aqynnyń qoltańbasy degen turǵyda qoıdyq.

– Áńgimeni, óziń aıtyp otyrǵan, ártúrli aqyndardyń kóbeıip ketkendiginen bastaıyq, – dedi Esenǵalı aǵa. – Olar qaı kezde de kóp bolǵan. Sovet ókimetiniń tusynda da az bolǵan joq. Onda da óziniń genıılary, óziniń haltýrshıkteri boldy. Biraq, ol kezde irikteý bar bolatyn, redaktorlyq qyzmet degen bar edi. Jaqsyny – jaqsy, jamandy jaman dep aıta alatyn ádebı syn bar edi. Qazir zaman da, ádebıet te kóp ózgere qoıǵan joq. Ózgergen birdi-ekili uǵymdar men nárseler ǵana. Sonyń eń bastysy – talǵamnyń azaıyp ketkeni. Onyń basy jańa qoǵam qurýdan bastaý aldy. Sol jańa qoǵamǵa saı ıdeologıa men mádenıet paıda bolýy kerek edi. Biraq, olaı bolmady. Men kezinde marqum Altynbek Sársenbaıulymen jumystas boldym, kórshi de boldyq. Jaqsy jigit bolatyn. Talaı aıttym. «Áı, Altynbek, tartsańdarshy tizgindi, tym qatty ketip barasyńdar», – dedim. Ol áýelgide «qatty ketpegende neden qorqamyz?» dep júrdi. Keıin ózgerdi. Qatty ózgerdi. Ol kezde men eshteńe demedim. Marqum kóp sóılemeıtin edi ǵoı. Túbi anadaı boldy. Biz ıdeologıaǵa baǵyný ornyna, belgili bir toptardyń qyzyǵyna, solardyń tanym-talǵamyna, solardyń ıntellektisine baǵyttalǵan, soǵan shaqtalǵan, soǵan laıyqtalǵan qoǵam qurdyq. Búkil nárseni osy jerden izdeý kerek shyǵar dep oılaımyn. Ádebıettiń jaǵdaıy nashar dep otyrmyz, bylaıǵy jerde budan da nashar bolady. Óıtkeni, búgingi qoǵam – ózgeristi talap etip turǵan qoǵam. Qazaq eshqashan tulpar men jabyny bir báıgege qospaǵan. Bizdiń zamanda sol múmkin bolyp tur. Mysaly, anaý bir kisiniń mynaý bir týysy, inisi, qudasy Memlekettik syılyq alady, oǵan eshkim tańǵalmaıdy. Esesine, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Serik Aqsuńqaruly nemese Járken Bódesh almaı qalýy múmkin. Baıaǵy zamanda mundaıǵa tańǵalatyn edik, qazir tańǵalatyn túk te joq. Sol zamanda Tynymbaıdyń, Seriktiń,  Járken Bódeshtiń, Tynyshtyqbek Ábdikákimovtyń namysyn qorǵaıtyn, solardyń jyrtysyn jyrtatyn ádebı syn, ádebı orta – Jazýshylar Odaǵy bar edi. Qazir ol  joq. Ádebıettiń esik terezesi ashyq-shashyq. Abaı aıtqan, «Kóringen  ıt ketedi bir-bir saryp» dep. Ádebıetińiz búginde sheshek shyǵyp, shette qalǵan bir úı sekildi, kez kelgen adam kelip, keregin alyp, shyǵyp ketip bara jatady. «Áı» deıtin áje, «qoı» deıtin qoja joq. Qanshama haltýrshık jastardy daıyndadyq, daıyndap kele jatyrmyz. Jastarǵa beriletin memlekettik «Daryn» degen syılyq bar. Ony kim beredi, komısıanyń músheleri qandaı, men ony bilmeımin. Ádebıettiń taǵdyryn sheship otyrǵan adamdardy tanymaımyn. Biraq, olar  jazýshy-memleket qaıratkeri, jazýshy-qoǵam qaıratkeri bolyp esepteledi. Abaı aıtady taǵy da, «Sonda jaýap bere alman men beıshara» dep. Sodan men uıatty qoıyp, «ol jazýshy ma edi, qandaı jazýshy edi?» dep suraımyn. «Iá, jazýshy ǵoı, birdeńe degen povesi shyqqan» degen jaýap estımin.

Tiri júrsek, topyraqtan tysqary bolsaq, bizdiń ózimiz bir-eki jylda alpysqa kelemiz. Bizdiń býyn sharasyz, bizdiń aldymyzdaǵy býyn búginde jetpiske keldi. Olar da osylaı kete bersin deıtin sıaqty. Nemese sharshaǵan. Kútýli. Qatty kútýli. Eń myqtysy Dýlat Isabekov  gazet, jýrnal, teledıdar, radıoǵa ıntervú berýden qoly tımeıtin sekildi. Tipti, Dúkeń aýdandyq gazetke suhbat berip jatyr eken dese tańǵalmaımyn. Qalaı jalyqpaıdy, toba.

1991 jyldan beri men gazet oqymaımyn. 1991 jyldan beri teledıdar, sonyń ishinde qazaq teledıdaryn qaramaımyn. Radıo ekibastan. Amanhan aıtsa qaraýym múmkin. Keıingi kezde ol da eshteńe aıtpaıtyn bolyp júr. 1991 bastap 2015 jylǵa deıingi aralyqta ádebı proses toqtap tur. Biz artymyzdan ergen jastarǵa durys tárbıe bere almadyq. Qazirgi jastardyń kileń varıasıa jasaýmen áýestenip ketkeni de sodan. Poezıada jańalyq joq. Sen qoltańba týraly aıtyp otyrsyń, qoltańba qaıdan bolady, jańalyqtyń ózi joq! Ózi bolmaıtyn sebebi, biz olardy salǵannan maqtadyq. «Qandaı keremet, ne degen ǵajap!» dep, saıttan saıt qoımaı, gazetten gazet qoımaı, maqtaýmen boldyq. Eshqaısysy synalǵan joq. Nátıjesinde, ádebı ólimge para-par jaǵdaıǵa tap kelip otyrmyz. Men pesımıs emespin, biraq, ádebıettiń qazirgi ahýaly optımısik oıǵa jetelemeıdi. Ádebıettiń qazirgi ahýaly degen ne sóz? Ol qoǵamnyń qazirgi ahýaly degen sóz.  Al ol ahýal maǵan keremetteı bir optımısik boljamdar, baılamdar jasaýǵa múmkindik berip otyrǵan joq. Meniń ádette ıntervú bermeıtinim, maqala jazbaıtynym, jastarmen kezdesýden qashatynym, olardyń óleńderin oqyp júrsem de, oqymadym dep kózapara ótirik aıtatynym, qutylyp ketýge tyrysatynym osydan. Amanhan óıtpeıdi, ol myqty. Menen myqty.

– Biraq, ár adamnyń jaýapkershiligi degen nárse bar emes pe? Mysaly, siz jańaǵydaı kezderde qutylyp kettim dep oılarsyz, súıkimimdi ketirmeıin dersiz, bitpeıtin daýdy bastap qaıtem dep oılarsyz. Biraq, ol ári qaraı da báribir oılandyrady ǵoı, sol kúıi umytylyp ketpeıdi ǵoı? Osynyń bárin nege aıtpasqa?! Álde, ony túsinetin, qabyldaıtyn orta joq dep esepteımiz be? 

– Orta týraly oılanbaımyn. Sebebi, birinshiden, ol ortanyń maǵan keregi joq. Ortaǵa meniń de qajetim shamaly bolýy kerek. Sondyqtan orta degen nárseden  shet qaldym. Men ózime kerek álemdi ózim qıýlastyryp  jasap alǵan adammyn. Qoldan jasadym. Sanaly túrde. Ómirimniń aıaǵyna deıin oqıtuǵyn kitaptarym da ózime aıan. Olar mende bar. Basqa ortanyń  nege keregi bar? Únemi qaıtalap aıta beretin bir sózim bar, sony taǵy da qaıtalap aıtaıyn, qoǵam ózgerýi kerek. Qoǵam ózgermese, eshteńe de ózgermeıdi. Qoǵamnyń ózgerýin asyǵa kútip júrgen eki adam bolsa, sonyń bireýimin. Kóktemdi kútken sekildi. Qustardyń oralýyn asyǵyp kútkensiz be, kútseńiz siz meni túsinesiz. Osyǵan deıin muny kóp aıtpaı keldim. Endigi jerde ashyq aıtamyn. Jastardyń arasynda haltýrshıkter kóp. Arsyzdyq basym. Kisi maqtaý, eseppen óleń  arnaý sumdyq. Endi aıta bastaımyn dep oılaımyn. Meniń biletinim bir nárse – 1991 jyldan beri ádebıette jańalyq bolǵan joq. Jastar arasynda burynǵy jazylǵan nárselerdiń túrli varıasıalary jasaldy. Uıqasty biledi, tehnıkany meńgerdi. Ǵabeń aıtqandaı, qazaq óleńi ózi uıqasýǵa suranyp turady. Ońaı jymdasady. Sol boıynsha qazir jazyp jatyr. Meniń búkil jazǵanym – 18-20 baspa tabaqtyń arasy. Bul kóp. Qysqartý kerek. Myjı berme dep úıretken Qýan aǵań men Toqash kókem. Óz qatarym týraly aıtpaı-aq qoıaıyn, menen keıin kelgen jastardyń arasynda 18 kitap shyǵarǵandary bar eken! Meniki 4-5 kitaptan artpaıdy. Onyń óziniń bireýi qustar týraly kitap. Demek, munyń obal-saýaby bar-aý, osyny taza saqtaıyq, shaldardan qalǵan mura ǵoı, amanat qoı degen oı joq qazir. Osynyń bárin úılestirip otyratyn jer de  joq. Resmı bılik Jazýshylyr Odaǵyn jekemenshik bir fırma dep qabyldaıtyn sekildi. Ádebıettiń ósýine muryndyq bolý, onyń muń-muqtajyn aıtý, durys ımandy jolǵa salý, jaqsy nárselerdiń jazylýyna qolushyn berý, ózge eldermen aralasý, aýdarma, nasıhat jumysyn úılestirip otyrýdyń ornyna, qaptaǵan haltýrshıkterdiń uıasyna aınaldy. Kezinde Ábdijámıl aqsaqal bastap, PEN-klýbty qurǵan edik. Marqum Sımashko ekeýmiz orynbasar boldyq. Ádepkide álgi aıtqan sharalar jaqsy júrdi. Bizge múshe bolǵysy kelgender kóbeıdi. Kóbeıdik. Esesine  sapa tómen túsip ketti. Alǵan alǵysymyz shamaly. Sımashko Izraılǵa ketip, sonda qaıtys boldy. Qutylyp ketti. Qazirgi PEN-klýbpen meniń qatysym joq. Almaty, Astanańmen de. Sol ekeýi izdemegen saıyn qýanamyn. Bir kún bolsa da bylǵanbaı júrgenge ne jetsin. Ekeýi de jat. «Jat ishindegi jalǵyzdaı» degen óleń bar ǵoı. Birjolata ketip qalaıyn desem, Qazaqstan bireý. Basqa Qazaqstan joq. Basqa Qazaqstan bolsa kórsetshi, qaramdy sol kúni-aq batyraıyn. Já, PEN-klýbqa oralaıyn. «Sonymen sol apań baıǵa tıdiniń» keri. Ol baıaǵy klýb emes. «Aǵa, sen meni ondaı daý-sharyńa  aralastyrma» dep shalǵa aıttym. PEN óziniń múmkindigin sarqyp bitirdi. Jazýshylar Odaǵy da sol. Olaı bolatyny aınalasynda júrgen jigitter kórkem ádebıetti ıman, uıat, obal men saýaptyń isi dep bilmeıtin sıaqty, esen-saý, aldyrmaı-juldyrmaı júrsek boldy dep qabyldaıtyn sekildi. Odaq kisi ólse kerek – bir, ekinshiden, syılyq úlestirgende kerek. Shyǵarma taldaý, tarazylaý, perspektıva belgileý, sheteldermen baılanys, elge ádebıetti tanytý, nasıhattaý, nashar dúnıelerdi talqylaýdy qoıdyq. Nege ol Jas ádebıetshilir keńesin ótkizbeıdi? Memsyılyqqa usynylar dúnıeler talqylaýdan ótpeıdi. Qatysyp tyńdar edim. Biraq, qaıtemiz, joǵarǵy jaq solardy moıyndaıdy. Jazýshylardan qorqýdyń keregi joq. Dushpandyq aqyndardan kelmeıdi. Talantty adamdardy qorlap otyr. Shyn talanttardy. Baıaǵy eski óleń qalaı deýshi edi: «Osy kúni shyǵyp júr, Qasym degen bir aqyn». Sońǵy kezde Sábıt Dosanovtyń tasy  órge domalaı bastady. Órge ǵana emes, aspanǵa shapshyp tur. Baýyrynan jaraǵan qaraıǵyr sekildi. Túbi Orazalınniń ornyn alady-aý sol. Sury jaman. Memlekettik syılyqty laıyqsyz alǵandar keıin keler zamanda keri qaıtaratyn bolady. Buǵan senińiz. Kezinde Sovet ókimetiniń qulaıtynyna da eshkim sengen joq. Dúnıe ózgeredi áli. Tek tezirek ózgerse eken sol bar bolǵyr. Terezeni ashyp, bólmeni jeldetip almasaq, aýa adam tunshyǵarlyq bolyp ketti. Osyndaı kúıge tap kelip otyrmyz. PEN-klýb ta, Odaq da qarapaıym nárselerdiń ózin jasaı almaı otyr. Sondyqtan, ári qaraı ne bolaryn boljaı da almaımyn. Optımıs bolǵym-aq keledi, biraq soǵan negiz joq.

Aqyndardyń qoltańbasy degenge qaıta oralsaq. Ótkende Gúlnár Salyqbaevaǵa «Jazýshy» baspasynyń «Jyldyń úzdik aqyny» degen syılyǵyn bergizdim. Sol jerde de aıttym, taǵy qaıtalap aıtaıyn, myń-san óleńdi aralastyryp, qoparystyryp jiberip, ishinen sýyryp alǵan ýaqytta da Gúlnárdiń óleńin tanýǵa bolady. Sol sıaqty sonsha óleńniń ishinen Temirhannyń, Serik Aqsuńqarulynyń, Járken Bódeshtiń nemese Amanhan Álimniń, Tynyshtyqbek pen Ulyqbektiń óleńin jańylyspaı taýyp alýǵa bolady. Al keıingi jastar ınkýbatordan shyqqan sıaqty. Báriniń óleńi jaqsy. Biraq, keremet emes. Sondyqtan men olardy aqyndar dep emes, oqyrmandar  retinde baǵalaýǵa beıimmin. Ne, oqyrman bolý jaman ba? Qoltańba degen osyndaıdan shyǵady. Ótkende Tynymbaı Nurmaǵanbetovpen áńgimelesip, jastardan kimdi oqyp júrgenin, jalpy oqıtyn-oqymaıtynyn  suradym. «Oqımyn, biraq tushynbaımyn» deıdi. Muqaǵalı aıtpaqshy, óleń «arpalys-qaıshylyqta týady». Qaıshylyǵy joq, ashyq turǵan esikten emin-erkin kirip, alshańdaı basyp tórge ótken balalar ǵoı. Baıaǵydaı arpalysý, dáleldeý, kózin jetkizý degenge olardyń eshqaısysy tap kelgen joq. Asylynda, jastarǵa qarsy sóılemeý kerek. Óıtkeni, jastyń aty jas. Olardy qorǵap, qoldap-qolpashtaý kerek. Bizdi de sóıtip qorǵady kezinde. Biraq, qazaqta «nar balasyn qarpyp súıedi» degen sóz bar. Ádebı tilge aýdarsaq, kemshiligińdi betińe basyp aıtyp otyrady degen sóz. Jer-jerde tolyp jatqan festıvál, músháıralar haltýrshıkterdi qaptatyp jiberdi dep oılaımyn. Jaqynda bir kisi maǵan Jýkel Hamaı degen monǵol aqynynyń toptamasyn berdi.  Qyzyq eken. Sol sekildi aqyndardy kóbirek aýdarý kerek. Olar ár elde bar.

JAZÝSHYLARDYŃ JAǴDAIY QALAI?..

Men taqaýda Ózbekstan  Jazýshylar Odaǵynyń Tashkenttegi  Dúrmen shyǵarmashylyq úıinde  boldym. Jazamyn dep júrgen bir nárselerim bar edi... Birsypyra qaǵazdarymdy rettestirip degendeı... Ózbekter Jazýshylar Odaǵynyń shyǵarmashylyq úıin sol kúıinde saqtap qalǵan. Barlyq múshelerge qoljetimdi. Tap-taza. Odan tysqary Dúrmen baǵynda ataqty qalamgerlerge arnap kotejder de turǵyzǵan. Árkim óz ornyn biledi. Ár nárse óz ornynda. Qalyptasqan tártip (al tártip Ózbekstanda qatań saqtalady) boıynsha, ár jazýshy sol kotejderdi jaldap turýǵa quqyly. Jazyp jatqan dúnıeń aıaqtalmasa, merzimin ári qaraı sozdyrasyń. Jazyp bolsań úıdi bosat, basqa jazýshy keledi.  Úsh aptaǵa men bizdiń aqshamen on segiz myń teńge ǵana tóledim.  Ózbek qalamgerleriniń óz prezıdenti Islam Karımovqa degen syılastyǵy keremet. Onyń kórkem ádebıet týraly, rýhanıat  týraly  qanatty sózderin Dúrmen baǵynyń eń kórnekti jerlerine jazyp qoıǵan. Jáne bul kópe-kórineý jaǵympazdyq emes, shyn qamqorlyq tanytyp otyrǵan jurtbasyna degen aǵeden yqylas. Jurtbasynyń ótirik sóılemeıtinine, bardy bar, joqty joq deıtinine razy. Tipti, ádildik úshin týǵan qyzyn da zańmen jazalaǵanyn aıtyp rıza bolysady. Bizdegideı mysh-mysh áńgime joq. Bári ashyq. Sosyn eshkim jaza baspaýǵa tyrysady.

Álbette, 2005 jylǵy Andıjan qyrǵynyn eshkim umytqan joq.

Álbette, Tashkent metrosynyń ár beketinde eki mılısıadan turatyny, kez kelgen kóshede  kez kelgen adamdy toqtatyp tekseretini taǵy ras.

Qazaqstan Jazýshylyar Odaǵynyń shyǵarmashylyq úıi qaıda? Men ony bilmeımin.

Qazaqstan Jazýshylaryna baıaǵy Hrapýnov beretin bazar qaıda? Ony da men bilmeımin.

Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynda nege shyǵarmashylyq atmosfera joq, men ony da bilmeımin.

Qylmys bar jerde Jaza bolýǵa tıis. Bizdiń Odaqty teksermegen organ joq, biraq nege jabýly qazan jabýly kúıinde qala beredi?..

HALTÝRANY NASIHATTAÝ – ÁDEBIETTİ QORLAÝ

– Siz únemi aıtyp júretin Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Ǵaıyrbekov, Saǵı Jıenbaev, Qýandyq Shańǵytbaev qatarly bir top aqyn bar. Ol kisilerdiń zamanynda óleńge degen kózqaras ta basqasha bolǵan sıaqty. Qýandyq aǵamyzdyń, máselen, óleń jazbaı da ketken kezderi boldy...

– Ómir baqı jazǵany – jalǵyz tomǵa jeter-jetpes. «Evgenıı Onegınniń»  aýdarmasy basqa. Suńqar aqyn ǵoı! Keremet talǵampaz aqyn.

– Sol talǵam turǵysynan qaraǵan ýaqytta Qýandyq Shańǵytbaev qatarly taǵy kimderdi aıtsaq bolady? Qazirgi prozadaǵy tazalyq týraly sóz bolsa, eń aldymen esimizge Tynymbaı Nurmaǵanbetov túsedi. Sol sıaqty bizdiń qazaq poezıasyndaǵy tazalyq pen bekzattyqtyń úlgisi derlik aqyndar kimder? 

– Syrbaı aǵa Máýlenov keremet bekzat edi. Erekshe taza adam bolatyn. Ol kisi týraly «Jazdyń jupar jańbyry» degen maqala jazdym. «Jas Alashqa» shyqty. «Jas Alashtan» basqa eshkim meniń shyǵarmalarymdy baspaıdy da. Onyń ózi keıingi kezde qaısybir haltýrshıkterdi nasıhattaıtyn bolypty. Osy jańa ǵana Ámirhan Meńdekemen sóılesip, «budan keıin seniń gazetińe eshteńe bermeımin, kestim at quıryǵyn, sen meni qorladyń» dedim. Qorlaǵany sol, haltýrshıkterdi basady, solardy nasıhattaıdy. Al men ony ádebıetti qorlaý dep túsinemin. Iaǵnı, birinshi kezekte meni qorlaý dep túsinemin. «Qazaq ádebıeti» týraly tipti aıtqym da kelmeıdi. Jumabaıdyń ózine talaı ret aıttym da. Bul ózi seksen-toqsan jyldyq tarıhy bar basylym ǵoı. Arǵysyn kóp bile bermeımin, biraq men bilgende, bul gazettiń dál osy kúngi deńgeıge deıin quldyraǵan kezi bolǵan joq. Osynshalyq nashar bolǵanyn kórgen emespin. Baıaǵyda Sherhan Murtazanyń kezinde myqty bolyp, Saıyn Muratbekovtiń kezinde kishkene tómendep ketken kezderi bolatyn. Ol kezde de ártúrli ıntrıgalar bolyp jatatyn, ony balalyqpen ańǵarmadyq. Al búgingi, ásirese, sońǵy on jyldaǵy «Qazaq ádebıeti» óte nashar. Basqasyn aıtpaǵanda, sóılem quraýdyń ózi shylqyp turǵan joq. Sherhannyń tusynda bul ádebıet pen mádenıettiń gazeti bolatyn. Qazir ádebıettiń óziniń júgin kótere almaı otyr. Eger qazir osy gazet jabylyp qalatyn bolsa, men túk qınalmas edim. Óıtkeni, «Qazaq ádebıetin» oqymasam eshteńe joǵaltpaıtynymdy bilemin. Keıin saýatty jastar kelip qaıtadan ashyp jatsa, oǵan tilektes bolarym taǵy daýsyz. Osy kúıinde bul gazettiń nege keregi bar ekenin men bilmeımin. «Qazaq ádebıetin» bir kezderi jańa aıtyp otyrǵan Syrbaı aǵa basqardy. Ol kezde haltýrshıkter az boldy deısiń be? Adam salatyndar, kisi salatyndar, aǵasyn súırep baratyndar ol ýaqytta da kóp bolatyn. Kezinde ózim de jýrnalǵa redaktorlyq ettim, jaqsy bilemin. Ondaıǵa tótep bere alatyn tózim, ishki prınsıp kerek.

– Syrbaı aǵamyzdan basqa kimderdi aıtýǵa bolady? 

– Qalıjan aǵaı Bekhojın bar. Durys adam boldy dep esepteımin. Shyǵarmalaryna qarasań, haltýra joq. Shyndyǵyn jazdy. Bireýge unar, bireýge unamas, biraq Qalıjan aǵaı óleńde eshqashan haltýra jasaǵan joq. Umytylyp, múldem aıtylmaı bara jatqandardyń arasynda İztaı Mámbetov bar. Qaınekeı Jarmaǵambetov, Qasym Toǵuzaqov degen aqyndar boldy. Umytylyp qaldy. Olardy izdep jatqan odaq ta joq. Bilmeıdi de, tipti, oqymaǵan da bolýy kerek solar. Aqyn adam oqymasa, óspeıdi. Chehov 700-ge jýyq shyǵarma jazǵan eken. Býnın zertteý júrgizip, sonyń 49-yn eń myqty shyǵarmalary degen toqtam jasaǵan. Sol Chehovtyń artyqshylyǵy retinde únemi til bilgendigi aıtylady. Qazir ózge ádebıetti túpnusqada oqý, tipti, orysshanyń ózin oqý degen joq. Óziń bilesiń, men shet elderden keletin qazaqtardy jaqsy kóremin. Munyń sebebi kóp. Bir sebebi Úkimet meniń babalarymdy da  qańǵyrtqan. Bizdiń shaldar týraly Arnaýly qaýly da bolǵan. Oralmandardy jazyp júrmin, qadarı-qalymsha járdemimdi de berip júrmin. Biraq, kóńilim qalatyn bir nárse, aldynyń kelgenine 20-30 jyl boldy, kóbi áli kúnge  qazaq jazýyn  oqı almaıdy. Jaqynda Irannan kelgen bir aǵaıynyma urystym. Túk oqymaıdy sabaz.

Osy jerde myna máselege nazar aýdarý kerek sekildi. Ózbektiń zıaly qaýymy zar jylaıdy, «latynǵa kóshkeli balam meni, men balamnyń jazǵanyn oqı almaımyz» desedi. Olarda jıyrma jyldan beri eki árip. Kırıll men latyn. Jıyrma jyldan beri ári-sári. Qalamgerler baspa basshylaryna «meniń kitabymdy kırıll qarpimen shyǵar» dep jıi ótinish aıtady. Ózbek jastary arasynda oryssha bilmeıtini óte kóp. Jaza da almaıdy. Deklarasıa toltyra almaıtyny qansha? Al bizdiki ne? Oralmandar qalaı ma, qalamaı ma, qazaq álippesin úırený kerek, onyń ústine oryssha úırense ózine paıda. Ol kerek dúnıe. Eń bolmasa, dúkenge barsa da, qajetine jaraıdy. Oqýdy bylaı qoıǵanda. Oryssha úırenbeısiń be degenderge «sender orystyń quly bolyp úırenip qalǵansyńdar, bizdi de orys qylǵylaryń keledi» dep Abaı zamanynyń nadandarynsha kergýdiń paıdasy shamaly. Oryssha bilý az, aǵylshynsha da bilý kerek. Men Jazýshylar Odaǵy basshylaryna aıttym: «Anaý ǵımaratty arendeǵa berip aqsha taýyp otyrsyńdar ǵoı, sonyń bir-eki bólmesin bosatyp, jazýshylarǵa til úıretý kýrstaryn ashyńdar. Qaptaǵan qalyń nadan bolyp ketýge shaq qalyp tursyńdar», – dedim. Shyǵysta bir qarǵys bar, «Óziń bilme, bilgenniń tilin alma» degen. Shyǵysta taǵy bir báıit bar: «Múhmın bolmaq áste-áste, Kafır bolmaq bir páste». Joq, nadan bolmaq bir páste, ıakı tez, jyldam degen sóz. Jyldam til úırenip ketken oralmandarǵa janyń súısinedi. Orystyń shovınısigin jek kórýge bolady, biraq, onyń ádebıetin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ony oqý úshin til bilmek kerek. Osynyń bárin úılestirip otyratyn uıym, adam joq. Jaraıdy, Jazýshylar Odaǵyn qoıaıyq, ol, Beıimbet aıtpaqshy «belgili Bekbıke» bolyp tur ǵoı, biraq, basqalar bar emes pe? Máselen, buryn Premer-mınıstrdiń bir orynbasary osyndaı máselelerge qaraıtyn. Memlekettik hatshy degen bolatyn. Qazir de bar. Biraq, Ábish Kekilbaev, Muhtar Qul-Muhammed bolǵan kezdegideı me? Olarmen ádebıet týraly sóılesýge bolatyn. Keıin ol orynǵa Saýdabaevty qoıdy. Anaý bir áıeldi qoıdy. Saýdabaevpen ádebıet týraly ne aıtýǵa bolady? Saýdabaevpen jalpy ne týraly áńgimelesýge bolady?! Qazir qaısybir basshylar týraly «Saýdabaevtyń moralindegi adam ǵoı» degendi estımin. Demek, «Saýdabaevtyń morali» deıtin «moral» bar. Al ondaı adammen ne týraly sóılesýge bolady? Túptep kelgende, qoǵam ózgermeı, eshteńe ózgermeıdi. Sondyqtan, osy siz ben bizdiń aıtyp otyrǵan áńgimemizdiń de bireýge keregi bar ekenine kúmánim bar.

– Jasyratyn nárse emes, myqty-myqty aqyndarymyzdyń birazy bılik basyndaǵylar men baı-manaptarǵa arnaý jazyp, solardy áspettep, solardy marapattap júrdi. Tipti, Farıza apamyzǵa deıin osyndaıǵa aralasyp ketti. Osynyń barlyǵy asqyna kele, maqtaýǵa arnalǵan poemalardyń jarysyna ulasyp ketkendeı kórindi. Mundaı nárse sizderdiń jas kezderińizde de boldy. Mundaı nárse sizderdiń aldaryńyzda da boldy. Biraq, oǵan bylǵanbaı, ondaıdan bıik turǵandar da barshylyq edi. Qýandyq Shańǵytbaev «Stalınge arnap birde-bir shýmaq, birde-bir jol jazǵan joqpyn» dep, sony ózine medet tutyp ótken aqyn, máselen. Biraq, stalındik repressıanyń zardabyn kóre turyp ta, sol kósemge marapat aıtqandar boldy. Aqyn adamnyń bireýdi maqtaýy, bireýdiń yǵyna jyǵylýy, bireýdi dáripteýi aqyndyqqa qıanat emes pe? 

– Kósem maqtaý Jambyldan bastaldy dep júrmiz ǵoı, anyǵynda maqtap at miný, maqtap shapan kıý degen Jambylǵa deıin de bolǵan. Tipti bolmasa, jetim laq berip, esek jetektetip jiberedi eken. Halyq áninde «Qý kedeılik qolymdy kesip otyr» demeıtin be edi? Suramsaqtyq, tilenshektik degen sol erte kezden bar bolsa kerek. Men tilenbedim. Qaı kezde de jasyrmaı aıtyp júrmin, men bar jerdiń balasymyn. Jeti atamyzdan beri jilik maıymyz úzilmegen tuqymbyz. Bireýdiń malyn baqpappyz. Shoshqasyn da. Qorlyqqa, mazaqqa, ıttikke, teksizdikke shydamaıtyndardanbyz, baqytym da, baqytsyzdyǵym da sonda. Namys degen bizde basqasha qabyldanady. Bireýdiń sózin sóıleý, bireýdi bóstirte maqtaý, sodan birdeńe dámetý degendi túsinbeımin. Iá, Tumanbaı týraly jazdym, Saǵı týraly jazdym. Syrbaı, Ǵafý, Qaldarbek aǵamyz týraly da jazdym. Hamań men Tahań qalyp tur. Jazamyn. Biraq, olardan eshteńe dámetken emespin. Kezinde Qonaevty maqtaý, dáripteý dáýirinde bir aǵamyz pesa jazdy, bireý roman jazdy, Tursynzada Esimjanov poema arnady. Qalaı qabyldanǵanyn óziń bilesiń. Qonaevty qansha jerden maqtap, dáriptegenmen, ol dúnıeden ótkende Sadyqbek Adambekovtiń jazǵan bir shýmaq óleńi ol kisiniń kim ekenin belgili bir ortaǵa dáleldep ketti. Qazaqtyń tili, ádebıeti úshin shóp basyn syndyrmaı ketti degen pikir bar. Osy sóz qanshalyqty ras? Qanshama qazaq mektebi jabyldy, qanshama orys mektebi ashyldy. Almatyda jalǵyz ǵana qazaq mektebi boldy. Bizdiń balalar sonda oqydy. Qonaevtyń tusynda Qazaqstandaǵy qazaq mektebinen Ózbekstandaǵy qazaq mektepteriniń sany kóp boldy. Sákeńniń el arasynda keń taraǵan óleńderi kóp. Sonyń biri:

Polıtbúro ishinde

Turýshy edi soraıyp. 

Ardaqty tatar halqynyń, 

Aıaýlysy ketti Qonaev, – dedi. Onyń aldynda  Ǵabıt Músirepov qaıtys bolyp, tómen jaqqa jerlendi. Qonaevtardan tómenge. Sadyqbek aǵamyzdyń  myna óleńi sonda týdy:

Qazaqtyń uly Ǵabıti,

Tas jolǵa súıep ıegin,

Kúzetip jatyr Keńsaıda,

Saýdager tatar súıegin.

Maqtaý men dáripteý ádebıette de boldy. Biraq, ol jaryq kórmeıtin ádebıet edi. Farıza apamnyń baı-baǵlandarǵa óleń arnaǵany ras, ondaı boldy. Ony kezinde apamyzǵa aıttyq ta. Biraq, ol kisiniń qabyldaýy basqa bolatyn. «Olar meniń dostarym, inilerim», «meniń sińlim» deıtin. Óziniń oılap taýyp alǵan shyndyǵy bolatyn. Osyndaı nárseler óleńdi qorlaý ekenin túsiný kerek. Mysaly, qazir bir aýdanǵa bara qalsań, ákimi qarsy alady, qasynda shapan jamylǵan aqyny bolady. Sol aqyny seni maqtaıdy. Munysyn seni syılaǵanymyz dep túsindiredi. Óleńdi biz osylaı «qadirlep» kelemiz. Óleńdi týǵan anańdaı qadirleý kerek. Ony kóp azamat toqalyndaı paıdalanyp júr.1991 jyldan beri paıda bolǵan dert bul.

Meniń bir tańǵalatynym, «meniki durys bolmady-aý» degen túsinik joq bizde. Halyqtan keshirim suraý joq. «Ondaı-ondaı bolady ǵoı» degen túsinikpen ómir súrip jatyrmyz. Qoǵam ózgeristi kútip tur. Qoǵam irip-shirip, ıisi shyǵyp, múńkip turǵan qoǵam. Ol ózgermeı, eshteńe ózgermeıdi.

POEZIA DEGEN SHOÝ EMES!

– Qırabaevtarǵa ustaz bolǵan, Belgerlerdiń ádebıetke kelýine yqpal etken Qaınekeı Jarmaǵambetov búginge umytylyp ta ketti. Biraq, harızmasy joqtyqtan ba, joq álde, ózine jarnama jasaýǵa shorqaqtyǵynan ba, odan beride de kóptegen aqyndarymyz aıtylmaı ketti. Mysaly, ózińiz talaı jyl birge qyzmet istegen Esenbaı aǵamyzdy da ózgeshe órnegi bar aqyn desek, kelisetin shyǵarsyz. Ómiriniń sońynda dostyq ázilder de jazyp júrdi... 

– Onysy nashar boldy. Esenbaıdyń jazǵan shyǵarmalarynyń ishindegi eń nashary sol ázilderi boldy. Qolynan kelmeıtin nársege uryndy. Synnyń joqtyǵynan ol da. Qazaqta dostyq ázildi, epıgramny jaqsy jasaǵan jalǵyz adam bar, ol – Jarasqan. Al Esenbaıdiki uıqasqa ǵana quryldy. Kórkemdik, tyń sheshim, tapqyrlyq degen onda bolǵan joq. Esenbaıdyń óleńderinde kezinde jaqsy-jaqsy nárseler boldy. Akademık Rymǵalı Nurǵalıev sony dál baıqap, dál baǵalaǵan da edi. «Boztorǵaı» degen keremet óleńi boldy.

– Esenbaı aǵamyz sıaqty aqyndardyń kópshiligi baspada qyzmet etti. Keıde osy kisilerdiń múmkinshiligi basqalardyń óleńin óńdep-jóndeýmen qor bolyp ketken joq pa dep te oılaısyń. Ulyqbek aǵamyz da kezinde baspada istedi. Jalpy, aqyndardyń kópshiligi baspada qyzmet etti ǵoı...   

– Baspada, gazet-jýrnalda istemese, odan basqa qaıda isteıdi? Ony katorga retinde qabyldaýdyń qajeti joq shyǵar. Jumys istese, aqshasyn aldy, bala-shaǵasyn asyrady. Al keıbir aqyndardyń umyt qalyp jatýyna kelsek, ol zańdylyq. Solaı bolýǵa tıis. 700 aqyn-jazýshy bar dep júrmiz, rasynda, onyń barlyǵy aqyn-jazýshy emes. Sonymen birge, onyń barlyǵy qazaqtyń esinde qalyp, alaqanynda álpeshtelip júrýi kerek degen de sóz emes. Odan tragedıa jasaýdyń qajeti joq. Al eskerilmeı qalatyn esil talanttar bolady, ol, álbette qıyn. Keıde osy bizdiń baspaǵa baıaǵyda Memlekettik syılyq alǵan keıbir aqyn aǵalarymyzdyń úıindegi jeńgelerimiz keledi. Umyt qalyp bara jatqanyna renjıdi. Sovet ókimetin men qulatqan sekildi ókpesin, muńyn aıtady. Oǵan ne deısiz? Kezinde bolarynda bolyp ótti, bozjorǵadaı jelip ótti, boldy, sonymen ketti. Ultqa emes, qoǵamǵa qyzmet etti. Baı-baǵlanǵa, bıliktegilerge arnaý jazý degen óz aldyna, aǵa-apalarymyzdyń odan basqa da Qudaı súımeıtin qylyqtary kóp boldy. Arnaýshylar jas aqyndarda da kóp. Ákesine arnamaǵan óleńdi paıdasy tıgenderge arnaıdy. Biraq, jylandy úsh kesse de, kesirtkelik qaýqary bar deıdi. Kez kelgen aqyn ólse, búgingi sheneýnikterden súıegi aýyr bolady dep esepteımin. Maǵan senińiz, kez kelgen qalamger halyqty qarapaıym sheneýnikten artyq súıedi. Kez kelgen aqyn sheneýnikten bir kitap bolsa da artyq oqıdy. Búgingi ıdeologıa aqyn-jazýshylardy kústanalaýmen keledi. Ondaǵy maqsat aıqyn – elge kóp súıkimdiniń keregi joq. Biraq, bul tarıhta talaı ret bolǵan nárseler. Kóne Rım ımperatorlarynyń oıshyldarmen, aqyndarmen tatý bolǵandary  da, bolmaǵandary da bar. Tatý qaǵandar tarıhta qaldy, basqalary Neron sekildi boldy. Qudaı betin ary qylǵaı.

– Aǵa, osy arada bir jaǵymsyzdaý áńgime oıyma oralyp otyr. Kúni keshe ómirden Orazbek Sársenbaev degen jazýshy aǵamyz ótti. Sol kisiniń qazasynda sóz alǵan belgili aqyn Muhtar Shahanovtyń qaısybir pikiri biraz jurtqa basqasha áser etti. Muhtar aǵa sonyń aldynda ǵana dúnıeden ozǵan ánshi Batyrhan Shúkenovtiń qazasyna myńdap adam jınalǵanyn alǵa tarta kelip, Orazbek aǵamyzdyń qazasyna nege sonsha adam jınalmaǵanyna keıistik bildirgen sıaqty. Sol jerdegi jastardyń kópshiligi muny quptamaǵanyn ańǵardyq. Jalpy, osyndaı salystyrý, sonyń ishinde ólim ústinde salystyrý durys emes shyǵar?..

– Juldyz, men tyńdaıtyn, men jaqsy kóretin ánshilerdiń tiziminde Batyrhan Shúkenov degen ánshi joq. Men «Jýlıany» emes, «Jarıam aıdaıdy» tyńdaımyn. Biraq, bul Shúkenov nashar ánshi edi degen sóz emes. Meniń talǵamym – ol meniń ǵana talǵamym. Seniń talǵamyńa qol suǵa almaımyn, solaı bolýy kerek te. Árkim óz talǵamyn halyqqa tańbaýy kerek. Al Muhańa kelsek, ol kisi sharshańqyrap júr ǵoı deımin. Joq, durysy, ol kisini sharshatyp júrgen bolýymyz kerek. Ótkende fılarmonıadaǵy keshine bardym. Sol jerde «Qadyr Myrza Áli halyqqa qarsy sóılep edi» degen áńgime aıtty. Qadyr qazaqqa qarsy shyqty degenge Alash balasy sene me? Qadyrdaı qazaq endi qashan týady? Taǵy birde «Tumanbaı Moldaǵalıev meniń ústimnen KGB-ǵa aryz jazypty» deıdi. Men buǵan senbeımin! Tumaǵań KGB-nyń qaıda ekenin de bilmeıtin adam. Kúltaıyna, Dáýrenine, Alataý, Almatysyna óleń arnap qoıyp, ózimen-ózi júrdi. Jaqsy óleń jazdy, lırık edi. Biraq, kósheli oı aıtatyn, úlken masshtabtyń kúresker adamy emes edi, marqum. Shahanov ózinikin durys dep esepteıdi. Farıza apaı da ózinikin durys deıdi. Onyń ústine, Shahanovty jóndeı almaımyz. Ol múmkin emes. Ol kisi endi sol Tumanbaıdy jek kórgen qalpy ketedi. Shúkenovtiń qazasyna kóp adam jınalsa, ol árkimniń  óz qalaýy, al biz oǵan qurmetpen, bolmasa túsinistikpen qaraýǵa tyrysýǵa tıispiz. Aleksandr Blok  birde Maıakovskııdiń mýzeıde ótken keshine barady. Sonda mýzeıge adam syımaı ketken eken. Tańǵalady. Keıin ózi kesh jasaıdy. Bes-aq adam keledi. Onyń úsheýi áıel. Okololıteratýrnye damy degender bolady, aqyly azdaý, ajary durystaý, óleńdi jaqsy kóretin áıelder. Jalpy, óleńdi súıetin áıelderden qorqý kerek. Muny maǵan Toqash aıtqan. Aýlaq  bolǵaısyń dep. Biraq, Blok eshteńe demeı, sol jerde bir saǵattaı óleń oqyǵan. Al bizdiń Muhańdar zal tolmasa, qońyltaqsyp turady. Zal nege tolyp otyrýǵa tıis degen suraq qanshalyqty zańdy bolsa, nege zal tolmaıdy dep suraý da oryndy. Meniń biletinim Poezıa degen shoý emes!

SHAHANOVQA – 4000, QALǴAN JIYRMA AQYNǴA – 500...

– Mektep oqýshylary arasynda ótetin kórkemsóz oqý sheberleriniń baıqaýynda baıqalatyn bir tendensıa, bizdiń balalar ne Abaıdan, ne Muqaǵalıdan, ne Muhtar Shahanovtan oqıdy. Ara-arasynda Kúlásh Ahmetovanyń óleńderin oqıtyn qyzdar kezdesedi. Soǵan qaraǵanda, bizde oqylymdy, estradnyı deımiz sol, sol poezıanyń óziniń jaǵdaıy onsha keremet emes pe dep qalamyz. Siz osy baǵytta ne baıqaısyz? 

– Muhtar Shahanov Respýblıka saraıynda poezıa keshin ótkizetin bolsa, eger saraıǵa úsh myń adam syıady desek, ol kisige tórt myń adam barýy múmkin. Al qalǵan qazaqtyń 20 aqyny birigip kesh jasaıtyn bolsa, oǵan 500-aq adam barýy múmkin. Biraq, Shahanovtyń keshine baratyn úsh myń adamnyń barlyǵy birdeı  shyn poezıa, bıik poezıany túsinip bara ma? Táken Álimqulov aıtpaqshy, «qyzyqqa qasha ma, qyz alyp qasha ma?». Poezıany shoý men aıtystyń deńgeıinde nemese uıqasqa túsken oqıǵalar tizbegi  túrinde qabyldaıtyndar bar. Bar emes, kóp. Shyn poezıaǵa obal. Bul Shahanovty túsirý emes. Ótkende «Kitaphana» degen habarǵa qatysqanymda da aıttym, qazaqta Shahanovtan tanymal aqyn joq. Bul tamasha. Biraq, Shahanovtyń oqyrmanynyń barlyǵy birdeı sapaly dep oılamaımyn. Bizdiń ádebıetke jasaıtyn obalymyz osynda. Saýaty az, aýyldan jańa kelgen, oqymaǵan, mádenıeti tómen, shaýyp shyqqany bir kezde obkomnyń ınstrýktory bolǵan kisiler ulttyq genefondty quraı almaıdy. Mysaly, men Tursynjan Shapaı sol keshke barady dep oılamaımyn. Tursynjan degende men ıntellektýal qazaqtardy aıtqym keldi.  Qalaı bolǵanda da, oqyrmanǵa obal.

– Qazir ınternette on myńǵa deıin oqyrmany bar jas aqyndar bar. Jastardy oqyǵanda ne baıqaısyz? 

– Oqymaımyn. Oqyp kórdim. Tynymbaı kókem  aıtpaqshy, tushynbaımyn. Sondyqtan qoıdym. Bir shýmaǵynan belgili. «Teńizdiń dámi tamshydan» deıdi. Poezıada jańalyq joq. Qyzdar Gúlnár Salyqbaevaǵa elikteıdi. Bári áıeli bar kisige ǵashyq bolady, soǵan «siz» dep óleń jazady. Kórkemdik talapqa jaýap beretin dúnıeler az. Haltýrshıkterdiń, álbette, qaı-qaısysy da jaqsy emes. Eń qıyny – áıel haltýrshıkter. Ne dep toqtatýdy, qalaı qoıdyrýdy bilmeı dal bolasyń. Mysyq tóbelesken sıaqty. Jaqyndap abyroı tappaısyń. Syrttan baqylap qana turasyń.

Qurysyn, Birjan saldan bastaıyqshy:

Qara sý esik aldy, laılandy,

Baı bolmaq, jarly bolmaq Qudaıdan-dy. 

Shapannyń kelte pishken etegindeı, 

Dúnıe óterinde shyr aınaldy, 

– deıdi.

Qadyr aıtady:

Qaryndashty ushtadyq, 

Gılzadaı bop qalǵansha. 

Tumaǵań aıtady:

Eki juldyz, eki baqyt kóktegi,

Tóbemizde turyp aldy ketpedi. 

Keıin án de shyǵardy. Saǵı aǵamyzdyń Jem týraly óleńderi bar. Tumanbaı men Saǵıdy shatastyra almaısyń. Qadyr men Tumanbaıdy tipten shatastyrmaısyń. Jumeken óz aldyna basqa. Árqaısysynyń óziniń mektebi bar. Al qazirgilerden ondaıdy baıqamaımyn.

– Muqaǵalı, Tólegen Aıbergenov jáne Jumeken Nájimedenov týraly kóp aıtylady, aqyndyq týraly sóz bolǵanda aldymen aýyzǵa iligetin de osylar. Sonymen birge, únemi aıtylatyn, aýyzdan túspeıtin aqyndardyń qatarynda Keńshilik Myrzabekov, Jumataı Jaqypbaev jáne baǵana ózińiz aıtyp ketken Jarasqan Ábdirásh bar...

–Tek olar emes, Tynyshbaı Raqym degen aǵamyz boldy. «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arýdy» bilesiz. Myqty aqyn edi. Dáýitáli Stambekov qandaı keremet edi! Ánge mátin jazýda haltýra jasamaý Tynyshbaılardyń tusynan bastaldy dep oılaımyn. Oǵan deıingi aǵalarymyzdyń án sózine qoıǵan talaby asa keremet emes bolatyn. Jańaǵy aıtyp otyrǵan Shahanov – án sózine haltýra jasamaǵan aqyn. Al Shómishbaıdyń teksteri týraly aıtpaı-aq qoıaıyn, ishiń sezip otyr.

Jumataı Jaqypbaev týraly pikir oryndy, men ony marapattap maqala da jazdym. Jaqsy aqyn edi. Biraq, eki nársege nazar aýdarý kerek. Birinshiden, Jumataı ómirden qor bolyp ótti, úkimetpen aıqasyp ótti degen pikir shyndyqqa  tipti janaspaıdy. Ol ýaqtyly ishetinin iship, ózimen-ózi, óleńin jazyp qana júrgen adam bolatyn. Jalqaýlyǵy boldy, jasyratyny joq, jáne ony ózi serilik dep túsinetin. Birge jumys istedik. «Jalyn» jýrnalynda. Kompartıadan taıaq jedi degen – bos sóz. Kompartıany jek kórsem, men jek kórer edim. 1937 jyly ákemdi «halyq jaýy» dep túrmege otyrǵyzǵan. Aýylymdy toz-toz ǵyp jer aýdarǵan. Al Jumataıǵa komýnıstik partıa qıanat jasaǵan joq. Jumataıǵa eshkim qıanat jasaǵan joq. Ol qıanatty ózine ózi jasady, eger jasaǵan bolsa. Óleńi  durys boldy, qazirge deıin jastar ony jaqsy kóredi. Ózim Jumataıdan góri dınamıkasy myqty aqyndardy unatamyn. Jumataıdyń óleńi, meniń uǵymymda, ádemi qabyrǵaǵa salynǵan ásem sýret sıaqty. Bar bolǵany. Onda qozǵalys joq, onda dınamıka joq. Tamsanyp-tamsanyp turasyń da, ketip qalasyń. Turyp qalǵan sý sıaqty. Muny ózine de aıtatynmyn, maqalamda da jazdym.

Jarasqandy men jaqsy kórdim. Biraq, ylǵı shekisip qalatynbyz. Ekeýmiz saǵynysyp kórisetinbiz, jasy úlken edi. Biraq, eshqashan áńgimemiz aıaǵyna deıin jetpedi, orta tusta mindetti túrde ursysyp qalatynbyz. Mende qaıbir jetisken minez bar?! Sońǵy kezdeskenimizde de solaı boldy. Kóptegen prınsıpteri maǵan saı kelmedi. Jarasqannyń erekshe baǵalaıtyn eki nársesi bar, ony únemi aıtyp ta, jazyp ta júrmin. Birinshi baǵalaıtynym – keremet aýdarmashy boldy. Aýdarmany Jarasqandaı jaqsy, sapaly, keremet etip jasaǵan aqyndardy az bilemin. Ol óz qatarynyń arasyndaǵy eń